Táýelsizdikke tolymdy tartý

Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń beınesi bederlengen 10 myń teńgelik banknottyń ázirlenýi kópshiliktiń yqylasyn týdyrdy. Kóptegen azamattar ózderiniń qoldaýlaryn bildirip, jyly qabyldap jatqandyqtarymen bólisýde. Solardyń qatarynda Parlament Májilisiniń depýtaty, Olımpıada chempıony Olga ShIShIGINA da bar. – Olga Vasılevna, 1 jeltoqsan kúni qoldanysqa engizilgeli jatqan jańa banknotty siz qalaı qabyldadyńyz? – Jalpy álemde aqshalarynda memleket basshylary beınelengen elder barshylyq. Solardyń qataryna Qazaqstannyń qosylýyn qýanyshty jaǵdaı dep bilemin. О́ıtkeni, táýelsizdigimizdi alǵan qysqa ǵana ýaqyt ishinde Elbasynyń bastaýymen kóptegen jetistikke qol jetkizdik. Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy bastamalarynyń qoldaý taýyp jatýy N.Á.Nazarbaevpen tikeleı baılanysty desem, qatelespeımin. Ásirese, jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratpaýǵa qatysty kóptegen utymdy sheshim BUU deńgeıinde qabyldanyp jatýy sonyń jarqyn dáleli bolsa kerek. Álemdik jáne dástúrli dinder quryltaıyn ótkizý de – úlken jetistik. Elimizdegi etnosaralyq tatýlyqty saqtaýdaǵy eńbegi bir tóbe. Tizip aıta bersek, uzaqqa ketetinimiz anyq...  – Aramyzda júrgen adamnyń beınesin banknotta bederleýge kózqarasyńyzdy bilsek... – Adamdy tirisinde qurmettep, eren eńbegi úshin úlken syı jasasaq, jarasady emes pe? Tulǵa óziniń ıdeıasy úshin kúreskenin jáne sonyń jemis bere bastaǵanyn anyq sezinýi kerek. Kim-kimge de qurmetti tirisinde kórsetken abzal.  – Qoǵamnyń ár túrli salasynda júrgen azamattarymyz ózderiniń jetken jetistikterin Elbasynyń atymen baılanystyryp jatady. Sizdińshe, munda nendeı astar jatyr? – Men saıasatkerligimdi bylaı qoıyp, sportshy retinde ne sezingenimmen bóliseıin. Olımpııa oıyndaryna qatysý aldynda Elbasy qolymyzǵa Qazaqstannyń Týyn berip turyp, úlken senim artatynyn bildirdi. Sol senim maǵan úlken jaýapkershilik júktedi. Boıymda jeńiske degen qulshynys oıandy. Jáne de sol senim men qulshynys meni aldamady. О́zgeler týraly da osyny aıtýǵa bolady. Eger Elbasynyń senimin aqtaý úshin baryn salyp úlken jetistikterge jetken azamattarymyz bolsa, onda ondaı jeńisti barsha qazaqstandyqtyń jeńisi dep bilemin. – Qazaqstan táýelsizdigin nyǵaıtýdaǵy Elbasynyń róli týraly ne aıtasyz? – El azamattarynyń rýhyn kóterýde Elbasynyń erekshe qasıetin aıtyp ketkim keledi. Ásirese, «100 naqty qadam» – Ult josparyn usynýy qoǵam tarapynan erekshe yqylaspen qabyldandy. О́ıtkeni, onda halyq kópten kútken utymdy sheshimder bar. Atap aıtqanda, shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń damýy úshin naqty qadamdar atap kórsetilgen. Men bul rette memleket-jeke menshik áriptestigin jolǵa qoıý máselesiniń qolǵa alynýy óte oryndy ekendigin aıta ketkim keledi. Sebebi, qazir kóptegen qaltaly azamat óz isin bastaýyna qarjylary jetpegendikten, memlekettiń qoldaýyna muqtaj. Mine, sondaı kezde áriptestik nebir jobalardy is júzine asyrýǵa ózindik oń yqpalyn tıgizer edi. Onyń ústine, qazir Qazaqstan álemge aıtarlyqtaı tanylyp qaldy. Álem elderiniń dostyq qolyn sozyp jatýy osynyń naqty dáleli bolsa kerek. Táýelsizdik alǵaly beri elimizge quıylǵan qomaqty ınvestısııalardyń kelýine de Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev muryndyq bolǵandyǵyn bilemiz. – Endi ulttyq valıýta máselesine qaıta oralsaq. Siz úshin teńge neni bildiredi? – Teńge bizdiń tólem quralymyz ǵana emes, qundylyǵymyz da. Onyń betinde bederlengen kórinisterden eldiń damýy men órkendeýin, jalpy el týraly mol maǵlumat alýǵa bolady. Reti kelgende, álemdegi elderdiń kópshiligi óz valıýtalaryna óte uqypty ári qurmetpen qaraıtynyn aıta ketken lázim. Qazaqstandyq otbasylar da ulttyq valıýtamyzdy saqtaý, jınaqtaý jáne tıimdi quraldarǵa salý sııaqty naryqtyń kóptegen sabaqtaryn meńgerip te aldy. Sondyqtan ári orynsyz shyǵyndarǵa jol bermeı, tek qajet­tisin ǵana satyp alyp jatyr. Artylǵanyn qaıyrymdylyqqa baǵyttaıtyn jomart jandar da joq emes. Qysqasy, qazaqstandyqtar aqshaǵa muqııattylyq tanytyp, ony jaratýda uqyptylyqtyń úlgisin kórsetip keledi. – Qysqa da tushymdy áńgimeńiz úshin rahmet. Áńgimelesken  Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan»

Qýana qabyldadyq

Ataqty Volterdiń «Bir memleketti qutqarý úshin bir uly adam jetkilikti» degen qanatty sózi bar. Qazaqstan úshin dál sondaı adam onyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ekeni ras. Ol – táýelsiz Qazaqstannyń negizin qalaǵan, memleket qalyptastyrýshy tulǵa, Tuńǵysh Prezıdent. Ulttyq valıýtamyzdy aınalymǵa engizip, oǵan tarıhı ataý bergen de – Nursultan Nazarbaev. Iá, teńgeni jasaý, aınalymǵa engizý ońaı bolmaǵanyn biz jaqsy bilemiz. Ol kúnderi elde tájirıbeli mamandar joqtyń qasy, al qajetti materıaldar jetkiliksiz edi. Biraq eljandy, eńbekqor jigitterdiń jetekshiligimen, Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen bul kúrmeýi qıyn, kúrdeli jumystardyń da túıini tarqady. 1993 jyldyń qarasha aıynda tól teńgemiz aınalymǵa endi. Árıne, «teńge jasaldy, endi boldy» degen jaǵdaı joq. Aldymyzda ony aınalymǵa engizip, eldiń qarjy salasyn nyǵaıtý jumystary turdy. Degenmen, qajyrly eńbektiń arqasynda bári óz qalpymen, jaılap júzege asa berdi. Ekonomıkalyq ósimmen birge teńge de nyǵaıa tústi. Osy jumystardyń barlyǵyn elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti ózi qadaǵalap, jetekshilik etti. Barlyq salalyq jumystarǵa tikeleı atsalysty. Al endi el úshin eren eńbek atqarǵan Elbasyna bıylǵy bederli 25 jyldyq mereıtoı qarsańynda eldiń eldik turǵyda qurmet kórsetýi óte oryndy. Memleket basshysy beınesiniń mereıtoılyq banknotta beınelenýin men, mine, osyndaı orasan zor eńbektiń moıyndalýy dep baǵalaımyn. Ulttyq bank tanystyrǵan Memleket basshysynyń beınesi bederlengen jańa banknot – eldiń 25 jyldaǵy jarqyn jetistikteriniń jemisi. Ulttyq bank el úshin memleketimizdiń damýy úshin eńbek sińirgen adamǵa el halqynyń atynan laıyqty syı jasady. Bul – Elbasynyń egemen respýblıkamyzdyń damýyna qosqan orasan zor úlesiniń sımvoldyq kórinisi. Eldiń tól valıýtasy ekonomıkalyq saıasattyń táýelsizdigin, turaqtylyǵyn jáne búkil bank júıesiniń beriktigin qamtamasyz etedi. Sońǵy jyldary álemdik ekonomıkadaǵy turaqsyzdyq búkil jahan jurtyn ábigerge salǵany belgili. Bul bizdiń ulttyq valıýtaǵa da ózindik salqynyn tıgizdi. Naryqtyń yrqyna jibergen teńgemizdiń de biraz terbelgenin bárimiz bilemiz. Árıne, munyń bári ýaqytsha qıyndyqtar dep senemiz. Shúkir, qazir teńge elimizdiń qarjylyq táýelsizdiginiń sımvolyna aınaldy. Tól valıýtamyz damýdyń jańa deńgeıine jol ashyp, jańa naryqtyq ekonomıkanyń qury­lymdaryn qalyptastyrýdy qamta­masyz ete aldy. Tól valıýtamyz ǵana táýelsiz ekonomıkalyq jáne qarjy-nesıelik saıasat­ty júzege asyrýymyzǵa, naqty ekonomı­kalyq egemendikke qol jetkizýimizge múmkin­dik týǵyzdy. Ulttyq valıýtamyz  el úshin memlekettiliktiń óte mańyzdy elementi boldy. Eldiń ekonomıkalyq táýelsizdigin aıǵaqtaıtyn basty belgilerdiń biri de osy tól valıýtamyz bolyp tabylady. Saılaý BAIZAQOV, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory

Bul – Er qyzmetiniń elenýi

Jasym 80-nen asty, eldiń aqsaqaly atandyq. Alaıda, el ómirindegi sony jańalyqtardy baspasóz betterinen qalt jibermeı qadaǵalap, únemi oqyp tanysyp otyramyn. Elimizdiń táýelsizdigin alý kezeńinde ómir súrý ǵana emes, sol táýelsizdiktiń shırek ǵasyrlyq mereıtoıyna kýá bolý baqyty buıyrǵanyna táýbe etemin. 25 jyl ishinde elimizdiń, memleketimizdiń býyny bekidi, buǵanasy qataıdy. Aıaǵyn apyl-tapyl basqan sábı shaqtan ótip, at jalyn tartyp mingen atpal azamat jasqa jetti. Shırek ǵasyr ishinde Qazaqstan jetken jetistik az emes. Syrtqy saıasatta birneshe eldermen dıplomatııalyq qarym-qatynasqa túsip, birneshe elderde óz elshilikterin ashty, saýda-ekonomıkalyq, mádenı-áleýmettik tyǵyz baılanys ornatty. Ishki saıasatta aýyzbirshilik ıdeıasyn tý etip, san ulttyń ókilderin bir shańyraq astyna tatý-tátti toǵystyra alǵanynyń ózi búginde álem elderiniń qyzyǵýshylyǵyn týdyrýda. Túrli konfessııalar men túrli ulttar óz moınynyń ozyńqyrap turǵanyn qalap, keń jer betine syıa almaı alashapqyn bolyp jatqanda, qazaq dalasyn meken etken júzden astam ult urpaqtary «ortaq Otanymyz, bizdiń elimiz» dep Qazaqstandy kórkeıtýge úles qosýda. Bul – maqtanysh! Qazaq jeriniń keń dalasyndaǵy tarıhı-mádenı eskertkishter men tabıǵı kórikti jerlerdi ózgelerge tanytý úshin týrızm salasyn damytý jolǵa qoıylsa, jer astyndaǵy mol baılyqty ıgilikke jaratý úshin sheteldik ınvestorlar kóptep tartylýda. Indýstrııany órkendetý arqyly eldiń áleýetin kóterý jolynda jasalyp jatqan sharýalar, josparlanǵan jobalar az emes. Jastardy qamqorlyqqa alý, olardy shetelderdiń irgeli oqý oryndarynda daıyndaý, tilderdi meńgerý, aýyl, qalalardy abattandyrý, joldar salý, mektep, aýrýhanalardy jańǵyrtý, sport keshenderin turǵyzý arqyly jastardy sport túrlerine baýlý – munyń bári bizdiń elimizde az ǵana jyldar ishinde túbegeıli jańara, jańǵyra aldy jáne óz nátıjelerin bere bastady. Munyń bári óz-ózinen jáne ońaılyqpen júzege asa salmaǵany belgili. Iаǵnı, bul isterdiń bastamasynda – bizdiń Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly tur, Elbasynyń kóregendikpen jasaǵan túrli memlekettik baǵdarlamalary men tapsyrmalary tur. El Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda Memleket basshysynyń beınesi bederlengen banknottyń ómirge kelýin qýana quptaımyz. Bul – tek Qazaqstanda ǵana jasalǵan dúnıe emes, álem elderinde bar úrdis, bul – joqtan bar jasaý, jalǵan maqtan, dańǵaza tirlik emes, álem elderi tanyǵan Tuńǵysh Prezıdentimizge úlken qurmet, eren eńbegine berilgen baǵa. Erdi baǵalaý, erdi qoldaý – eldiń eldigine syn jáne mindet. Táýelsizdiktiń uly merekesine oraı jaryqqa shyǵarylǵan jańa banknotta Elbasy beınesiniń ornalasýy yntymaqqa uıyp, erin ardaqtaı alǵan eldigimizdiń dáleli dep bilemin. Dúısembi ÁRIPOV, Mańǵystaý oblysy Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri  

О́nerdiń úzdik týyndysyndaı

Álemniń ulttyq valıýtalarynyń bezendirilý úrdisinde tanymal tulǵalardyń sýretterin berý salty burynnan bar. Alysqa barmaı-aq teńgeniń engizilý tarıhyna kóz salsaq, jetkilikti. Tól aqsha belgilerimiz teńge men tıynnyń úlgilerin sýretshiler Tımýr Súleımenov, Meńdibaı Alın, Aǵymsaly Dúzelhanov, Qaırolla Ábjálelovter jasaǵany, 1992 jyldyń 27 tamyzy kúni Ulttyq bank sol nobaılardy bekitkeni kópshilikke málim. 1992 jyldyń jazynda bizdiń valıýtamyzdy aǵylshynnyń poshta markileri men banknot jasaýdy kásip etken «Harrıson jáne onyń uldary» kompanııasy qupııa jolmen shyǵarǵanyn, 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100 nomınaldaǵy banknottarda Abaıdyń, Kenesarynyń, Shoqan men Súıinbaıdyń portretteri berilgenin bilemiz. Sondyqtan da 10 000 teńgelik banknotta zamanymyzdyń kórnekti tulǵalarynyń beıneleri kórinis taýyp jatsa, ol ádepten ozǵandyq emes. О́ıtkeni, ómir bir orynda turmaıdy. Búgingi teńgemiz Qazaqstan aýmaǵynda kóne ǵasyrlarda-aq qoldanysta bolǵan. Syrdarııada, Otyrar men Isfıdjabta, basqa da órkenıet ortalyqtarynda altyn, kúmis aqsha shyǵaratyn saraılar jumys istegen. Qazaqtar bazarlarda Ámir Temir monetalarymen saýda jasaǵan. Ol – búginde tarıh enshisinde. Sondyqtan da aqsha belgilerine tek tólem quraly retinde ǵana emes, óner týyndysy, nýmızmatıkalyq buıym retinde de qaraǵan durys. Jasulan ShAIMARDANOV, О́skemen D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory  

Elimiz úshin Elbasynyń orny qashan da erek

Kıiz týyrlyqty qazaqty bastap shyqqan Kereı men Jánibek handardan beri arman bolǵan azattyqty alǵanymyzǵa 25 jyl endi boldy. Táýelsizdik eshqashan ońaı kelgen emes, óz tarıhynda «myń ólip, myń tirilgen» qazaq Elbasynyń syndarly saıasatynyń arqasynda búkil álemge tanyldy. Al keshegi kúndi oıǵa alsań, tóbe quıqań shymyrlaıdy. Patshalyq Reseıden keıin Keńes ókimetine bodan boldyq. Orta Azııadaǵy sany eń úlken qazaq san túrli azapqa túsip, qynadaı qyrylyp qaldy. Qazaq jerin jaýlaý úshin oılap tabylǵan tyń ıgerý kezinde óz elimizde, óz jerimizde 30 paıyzǵa jetpeı qaldyq. Táýelsizdik alar tusta 40 paıyzdyń arǵy-bergi jaǵynda turdyq. Nursultan Nazarbaev Qazaqstandaǵy barsha ulttar men ulystardyń basyn qosyp, bir maqsat, bir múddege biriktirgendikten, búginde beıbitshilik pen kelisim, ultaralyq túsinistik saltanat quryp otyr. Sonyń arqasynda shırek ǵasyrda elimiz baǵyndyrǵan asýlar da aıtarlyqtaı. Elbasynyń qazaq tarıhyndaǵy eńbegi eren, eshqandaı ólshemge syımaıdy. Sen de óz memleketiń úshin kerek bolsa janyńdy aıama, sol eldi basqaryp, bas ıe bolyp otyrǵan Elbasyńnyń qasynda tutas bol. Aýyzbirshiligiń myqty bolsyn, Otanyńnyń ekonomıkasy damýyna úles qos, tilińdi, dilińdi túze, eldi kórkeıt. Sonda eshkimniń aldynda aıylyńdy jımaısyń. Birikken Ulttar Uıymynyń minberinde qazaq tili estilse, keshe ǵana eshkim bilmeıtin otar ult Eýropanyń tórine shyqsa, ol – bizdiń Elbasymyzdyń saıasatynyń, álemdik bedeliniń jemisi. Jaqynda Memleket basshysynyń nur dıdaryn tól teńgemizden kórip, marhabattanyp qaldyq. Djordj Vashıngton Amerıka úshin qandaı ardaqty bolsa, qazaqtyń basyn tórge shyǵarǵan Nursultan Nazarbaev – elimiz úshin sondaı tulǵa. О́z ulyńdy ardaqtamasań, kim jaqsysyn beredi. «Súıer ulyń bolsa súı, súıenerge jarar ol» degen osy. Bekbolat TÚZELBAEV,  Ońtústik Qazaqstan oblysy «Qazaqstan temir joly» UK «Áskerılendirilgen temir jol kúzeti» AQ fılıalynyń dırektory, «Qurmet» ordeniniń ıegeri  

Otandyq tarıhymyzdan syr shertetin bolady

Osydan 23 jyl buryn Elbasy Jarlyǵymen Táýelsiz Qazaqstanda tuńǵysh ret ulttyq valıýtamyz – tól teńgemiz aınalymǵa engen bolatyn. Iаǵnı, 1993 jyldyń 15 qarashasy – tól aqshamyzdyń týǵan kúni ári qazaqstandyq qarjygerler kúni bolyp bekitildi. Biz Táýelsizdiktiń 25 jyly ishinde tórt qubylasy túgel irgeli memleketterdiń qataryna qosyldyq. Egemendiktiń jetistigi retinde tól teńgemiz qazaq halqynyń uly tulǵalary men tarıhyn, tabıǵaty men táýelsizdiktiń tegeýrindi tabystaryn tanystyrdy. Táýelsizdiktiń shırek ǵasyrynda Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen elimizde qyrýar jumys jasalynyp, kóptegen tolymdy jetistik júzege asyryldy. Elbasynyń syndarly saıasatynyń arqasynda elimiz at aýystyrǵan ótpeli zamannyń qıyn synynan súrinbeı ótti. El Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna oraı, Elbasy beınelengen jańa banknottyń shyǵarylýy memleket tarıhynyń erekshe kezeńiniń esteligi bolmaq. Álemdik tarıhta keńinen tanymal Nelson Mandela, Mustafa Kemal Atatúrik, Lı Kýan Iý, Ýınston Cherchıll jáne taǵy basqa kóshbasshylar ózderi ómiri men qajyr-qaıratyn arnaǵan elderiniń qazirgi zamanǵy valıýtalarynda beınelengen. Sondyqtan, jańa turpatty memleketti qalyptastyrýshy ári álemdik antııadrolyq qarýsyzdaný ıdeıasynyń negizin salýshy retinde Nursultan Nazarbaev beınesi kórinis tapqan bul banknot ta el esinde qalatynyna senimdimin. Banknot betindegi Prezıdenttiń portreti, Astananyń boıtumary sanalatyn «Báıterek», yntymaǵy jarasqan kópultty xalqymyzdyń ortaq shańyraǵy – Qazaqstan kartasy elimizdiń qysqa ýaqytta qurǵan erekshe eldik tarıhynan syr shertedi. Atalǵan banknot qazaqstandyqtardyń Táýelsizdik toıy qarsańyndaǵy qýanyshty kóńil-kúıin eseleı túsetin tartý boldy. Jetpisbaı BEKBOLATULY, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi