Zaǵıpa Balıeva: Elimizdegi balalardyń ekinshi anasy bolamyn

Investısııalar jáne damý mınıstrligi el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy, IýNISEF-tiń 70 jyldyǵy mereıtoılaryna oraı uıymdastyrylatyn «Balaǵa meıirimdi Qazaqstan» atty halyqaralyq konferensııa aıasynda «Bala jáne kásipkerlik» taqyrybynda dóńgelek ústel ótkizdi. Oǵan memlekettik organdardyń, qoǵamdyq uıymdardyń jáne birlestikterdiń ókilderi qatysty. Jıyn qonaqtary balalarǵa arnalǵan taýarlardyń qaýipsizdigi, osy saladaǵy bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi, jetkinshekterdiń quqy men eńbegin qorǵaý máselelerin keńinen talqylady. Dóńgelek ústeldiń mańyzdylyǵy sol, munda qaýzalǵan ózekti dúnıeler «Balalardyń quqyqtary men kásipkerliktiń prınsıpteri» degen jasóspirimder quqyn qurmetteýdi qamtamasyz etetin qujatqa enedi. Sonymen qatar jaqyn arada ótetin «Balaǵa meıirimdi Qazaqstan» atty konferensııanyń kún tártibine de usynylmaq. Otyrys sońynda Parlament Májilisiniń depýtaty, Prezıdent О́kimimen Qazaqstandaǵy Bala quqyqtary jónindegi ýákil bolyp taǵaıyndalǵan Zaǵıpa Balıevamen az-kem pikirlesken edik... – Joǵarydaǵy dóńgelek ústel otyrysynda kóptegen másele qozǵadyńyz. Solardyń birshamasyna qaıta oralsaq, balalar quqyn qorǵaýda naqty qandaı sharalardy qolǵa ala bastadyńyzdar? – Aldymen, bizdiń el turǵyndarynyń árqaısysy ár bala úshin jaýapty ekenin aıtqym keledi. Jáne bul jaýapkershilik óte joǵary deńgeıde bolý kerek. Munyń ishine kásipkerler de kiredi. О́ıtkeni, búgingi naryqtaǵy balalarǵa arnalǵan taýarlardyń deni standartqa saı kelmeıdi. Al munyń sebebi, olardy eshkim teksermeıdi. Taǵy nazar aýdararlyǵy, taýarlardyń kóbisi, kıim-keshek bolsyn, oıynshyq bolsyn, ózimizde shyǵarylmaıdy, shetelden keledi. Shekara asyp keletin dúnıeler sertıfıkasııadan ótpeı, tekserilmeı, tutynýshylardyń qolyna tııýde. Bular bizdiń balalarymyzdyń densaýlyǵyna, ómirine zııan keltirýde. Biz osy baǵyttaǵy sharýalardyń alǵashqysyn qolǵa alyp úlgerdik. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasymen birlese jumys jasaýdy bastadyq. Endi balalardyń densaýlyǵyna zalal keltirmeıtin standarttardy qaıta belgileýimiz qajet. Kishkentaılarymyzdyń taza, tabıǵı tamaq jeýine, zııansyz oıynshyqtarmen oınaýyna, ómirlerine qaýip tóndirmeıtin kıimder kııýine múmkindik jasaǵymyz keledi. – Balalar taýarlarynyń otandyq úlesi eki-aq paıyz eken, 98 paıyzy shet memleketterden tasymaldanady. Onyń 87 paıyzy irgedegi Qytaıdan ákelinedi. Olar nelikten tekserilmeıdi? – Mine, biz dál qazirgi kezde osy saýaldyń jaýabyn izdeýdemiz. Salyq, keden salasynyń ókilderin de osy iske atsalysýǵa shaqyratyn bolamyz. «О́zge elden keletin balalar taýarlary nege standarttarǵa saı emes, olarǵa sertıfıkat qalaı beriledi, shekaradan qandaı joldarmen ótedi?» degen saýaldardyń jaýabyna qanyǵýymyz qajet. Ne degen sumdyq, shekaradaǵy quzyrly organdar ókilderi sapasyz dúnıelerdi nege óz eline asyrady?! Álde, olardyń balalary bul taýarlardy paıdalanbaıdy ma? Bul – problema, bárimiz de bas qatyryp, qolymyzdan kelgenin istep, arnaıy zańǵa normatıvtik aktilerdi engizip, oryndatýǵa mindettimiz. – Búginde elimizdegi mektep formasyn otandyq jeńil ónerkásip oryndary daıyndaıdy. Biraq olar da talapqa, standarttarǵa saı bolmaı shyǵyp jatyr... – «Bizde mata shyǵarylmaıdy» degen ýáj aıtady kásipkerler. Onysy ras, «Atameken» kásipkerler palatasy qazirgi tańda bıznes ókilderimen jıyn ótkizip, aqyldasyp, qandaı múmkindikter kerektigin, óndiristi bastaý úshin ne isteý qajettigin anyqtaýda. Shyndyǵynda, bizdiń elimizde jeńil jáne toqyma ónerkásibimen aınalysý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Aıta keteıin, jyldyń aıaǵyna deıin mektep formasy, oıyn alańdary men qural-jabdyqtardyń qaýipsizdigi boıynsha naqty talaptardy ázirleýdi bastaımyz. Sol talaptar aıasynda kásipkerlerdiń taýarlary tekseriledi. Sonymen, barlyǵymyz birlesip jumys isteımiz. Endi men elimizdegi balalardyń ekinshi anasy bolamyn. Oıymdaǵy sharýa bitkenshe, eshkimge tynyshtyq bermeımin. – Balalardy zııandy azyq-túlikten qalaı qorǵaımyz? Elimizde tamaq qaýipsizdigin qalpyna keltirý qazirgi tańda múmkin emes sııaqty... – Durys, balalardyń densaýlyǵyn qorǵaý men tamaq qaýipsizdigi salasynda qyrýar jumystar atqarylýy qajet. Dese de, biz óz quqymyzdy tolyq bilýimiz kerek. Sol kezde kásipkerler de tıisti talaptardy oryndaıtyn bolady. Máselen, pechene satyp alǵanda, onyń qorabyndaǵy «E» árpine mán bereıik. Joq pa, pecheneniń tamasha jarnamasyna qaramastan, ony satyp almaıyq. О́zimizdi de, kishkentaılardy da soǵan úıreteıik. Biz almasaq, kásipkerler ákelmeıdi. «Koka-kolany» da «ishpeńder» dep baıbalam salýdyń qajeti joq. Ony múldem ishpeýdi úıreneıik. Sol kezde kásipkerler óndiristi ózgertip, tabıǵı taza shyryn shyǵarady. Sol sııaqty, súttiń paıdasyn túsindireıik balalarymyzǵa. Sonda elimizdegi sút sharýashylyǵyn kóterýge atsalysqan bolamyz. – Oıynshyq máselesi de ózekti bolyp tur. Osy baǵytta qandaı qadamdarǵa barýymyz kerek? – Otandyq kásipkerler ekologııalyq taza oıynshyqtar shyǵarýdy qolǵa alsa, quba qup bolar edi. Ol úshin memlekettik qoldaý sharalaryn jasaǵan jón. Máselen, Germanııa aǵash oıynshyqtar shyǵarady, óte taza plastmassa ónimderin qoldanady. Basqa oıynshyqtar múlde joq. Olarǵa «Barbıdi» alyp barsa, júz ret tekserip, shıkiligin tabady. Sodan keıin kásipkerler aparmaıdy. Sol sebepti nemistiń oıynshyqtary eń taza ónim bolyp sanalady. Qazaqstan bolsa, oıynshyqtardyń kúl-qoqys alańyna aınalyp otyr. Nege? Sebebi, biz sapasyz oıynshyqtardy shekaradan ońaı kirgizýge jaǵdaı jasap qoıdyq. Endi, osy jumysty qolǵa alý qajet. Kedennen bastap, oıynshyqtardy shyǵarýshy kompanııalarǵa deıin tekserý kerek. Saýda núktelerine, bazarlarǵa arnaıy reıdter júrgizip, ýly oıynshyqtardy anyqtaýdy qolǵa alýdy usynamyn.  – Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen birlesip, synyp saǵattaryn uıymdastyrý jóninde habardar bolǵanymyz bar edi. Sharanyń maqsatyn qandaı? – Muny óte mańyzdy is der edim. Onda balalarǵa neni paıdalanýǵa bolatynyn, bolmaıtynyn, taýarlardyń sapasyn anyqtaýdy, taǵamdardyń zııanyn bilýdi úıretemiz. Bir kúnde elimizdiń barlyq aýmaǵynda synyp saǵattaryn ótkizip, oqýshylarǵa durys tamaqtaný joldaryn, ýaqytty tıimdi paıdalanýdy, qajetti nársege qalaı kóńil bólý qajettigin aıtamyz. Úlkenderdi, ıaǵnı, ata-analardy tárbıeleı almaımyz ǵoı. Al synyp saǵattary arqyly balalardy tárbıelesek, olar ata-analaryna biz úıretkenderdi úıreter edi. Eger ul-qyzy áke-sheshesine: «Úıdiń janyna tal egeıik, mynaý azyq-túlikti alaıyq, shokolad zııan eken, ustazym bylaı úıretti» dep tursa, ata-ana sony isteıdi dep oılaımyn. Sondyqtan bárin balalardan bastaý qajet. Áńgimelesken Ashat RAIQUL, «Egemen Qazaqstan»