«Aspanǵa jazam seniń esimińdi»

AQYN BEINESI ANA KО́ZIMEN – Balam óleń shirkindi on jasynan jaza bastaǵan edi... Naǵıman apa Maqataıkelini bizben alǵashqy áńgimesinde osylaı degen bola­tyn. Budan 23 jyl buryn bolǵan ekeýara áń­gime barysynda aıtylǵan osy jaıttardyń bi­ra­zyn tam-tumdap jazǵanymyz da bar. Biraq aqyn anasynyń balasy jaıly aıtary mol eken. Naǵıman apanyń aıtýynsha, bala Mu­qa­ǵa­lı­dyń on jasynan qolyna qalam alýynyń ózin­dik sebebi bar eken. Dúıim aýyl bop, Sú­leımen Maqataıuly men Rahymbaı Isken­dir­ulyn «О́r­teń» saıynyń aýzyna deıin ere kelip, qan maıdanǵa 1941 jyldyń 29 jel­toq­sa­nynda shy­ǵaryp salypty. Otaǵasynan úzbeı kelip turǵan habar-oshar úsh aıdan keıin py­shaq keskendeı sap tyıylǵan kórinedi. Sodan bylaı on jasar bala baıaǵy «О́rteń» saıynyń aýzyna elden urlana jaıaý baryp, son-a-a-aý kók­jıekterge qol artyp jatqan qasqa jol bo­ıyna ja­byr­qaýly kúıde kóz salýshy edi. Ta­bıǵaty jýas, meıirimdi de qamqor ákesiniń qa­synda joqtyǵy bala Muqaǵalıdy tuńǵıyq bir muńǵa baty­ra­tyn. Sondyqtan bolar, onyń al­ǵashqy óleńi de ákesine arnalǵan eken. Muqaǵalı mektepten kelisimen, qolyna qa­ryndashyn ala salyp, dápterine bir nárse­ler­di súıkektetip jatatyn. «Qaraǵym-aý, ne ja­zyp jatsyń?» – degen ájesine: «Ásheıin,... esh­nárse emes», – dep qoıyp, odan ári jazýyn jal­­­­ǵas­ty­ra beretin kórinedi. Bir kúnderi: « – Áje, men kóp óleń jazdym, ákem jaıly... Oqyp bereıin be?» – degen ol, birazdan beri qo­­lynan tastamaı júrgen dápterin ashyp qo­ıyp, zaýlatyp óle­ńin oqı jónelsin. Ákem-aý, qarǵadaı ba­lam­nyń óleńderiniń ótkirligi sonsha, kókiregińdi qars aıyrardaı. Aǵyl-tegil kózdiń jasyna erik berdik-aı, dersiń... Sóıtip júrgende, aýyl­ǵa syrttan kelgen bireý, bir kúni balamnyń qo­lyna 15 som ustatypty da, álgi dápterin aldap alyp ketipti. Ájesi ekeýmiz sanymyzdy sa­baladyq ta qaldyq. «Balam-aý, munyń ne?» – deımiz ǵoı baıaǵy. Sóıtsek, bizdiń júdeý tir­ligi­mizge qabyrǵasy qaıysyp, ózinshe qol ushyn bergisi kelgeni eken ǵoı qaraǵymnyń. Ondaı adamǵa kezigerin bilsem, tyǵyp qoımas pa edim dápterin!...» – degen edi Naǵıman apa. Demek, on jasar balanyń óleń jaza bas­taýyna, birinshiden, júregindegi ákesine degen muńdy sa­ǵynyshy túrtki bolsa kerek. Ekinshi, ári eń bas­ty sebep – Jaratýshynyń bergen aıryqsha ta­lanty, aqyndyq qasıeti. Úshin­shi­den, aqyn­dyqtyń ushqyny ákesi men sheshesi jaǵynan da bar bolatyn. Naǵıman apanyń aıtýynsha, bir­toǵa minezdi Súleımen áke sırek te bolsa kó­ńil­dengen sátterinde taban astynan sýyryp salǵysh, demek qara óleńge júırik bolǵan eken. Sharshy topqa túspese de, ondaı ónerin ja­qyn dostarymen sóz qaqtyǵys­tyr­ǵanda shy­ǵaratyn, desedi. Al Naǵıman apanyń qara óleńge júıriktigine ózimiz kýá bolǵanbyz. «О́ZIŃ BERGEN ÝYZDY IZDEÝDE ÁLI...» Naǵıman apa alǵashqy kezdesken kezde-aq, aqyn ulynyń týǵan kúnine qatysty da qyzyq bir derekterdi aıtqan edi. – Muqaǵalıym 1931 jyldyń naýryz aıy­nyń segizinde dúnıege kelgen bolatyn. Jańy­lysýym múmkin emes. Sebebi, balam mynaý fá­nıdiń esigin ashqannan eki apta keıin «Naýryz toıy bolady» dep kútip otyrǵanbyz. Al qu­jat­ta qalaısha aqpannyń toǵyzy dep jazyl­ǵanyn bilmeımin. Qazirgi Qarasazdan Kırov kolhozyna bara jatqan joldaǵy, naqtylap aıtqanda Qarasý boıyndaǵy eski Qarasaz topyraǵyna muzbalaq aqynnyń kindik qany tamǵan eken. – Muqashymnyń kindik sheshesi Bızaq naǵa­shy­synyń úıindegi Sara apasy, – dedi Naǵıman apa. Nárestege at qoıý isine de naǵashy jurty aı­­­tarlyqtaı atsalyssa kerek. Bızaq na­ǵa­shy­sy: – Tıyn apanyń tuńǵysh nemeresiniń atyn Muqametqalı dep qoıaıyq. Bul ózi – qasıetti esim. Paıǵambarymyzdyń esimi Muhammed já­ne onyń tórt shadııarynyń biri, ıaǵnı tórt dosynyń biri – Álı batyr. Osy qos esimnen quralǵan at tegin bolmas. Onyń ústine, Jarkent aýpartkomynda ımandylyǵymen, erekshe adamgershiligimen tanylǵan osy attas jas ókil jigit bar. Tym bolmasa, nemereńiz sondaı ıgi azamat bolsyn! – dep usynys tastaǵan eken. Keıin kele aqynnyń jeńgeleri «aıtýǵa ońaı» dep, «Muqaǵalı» atandyryp ketken kórinedi. Naǵıman apanyń aıtýynsha, tuńǵyshta­ry­nyń «tegin bala emestigi» jaıly pikirdi ota­ǵasy Súleımen de maıdanǵa attanbaı turyp-aq talaı estise kerek. Alǵashqy bop sondaı pikirin bildirgen Súlekeńniń muǵalim dosy Nur­molda Isabaev kórinedi. – Súleımen, aıtpady deme, túbi osy balań­nan birnárse shyǵady. – Ony qaıdan bildiń? – Balańnyń kózderi otty. Sábı de bolsa, óz isine tııanaqty. Ustaz Isabaev solaı dep qana qoımaı, bala Muqaǵalı men onyń dosy Ábdike Asanovty qol­­darynan jetektep, daıyndyq synybyna apa­­­ryp otyrǵyzǵan eken. Qos balanyń sabaqqa degen yntasy erekshe bolǵan soń: – Sender búginnen bastap birinshi synyp­tyń oqýshysy bolasyńdar, – deıdi qamqor ustaz arada birer aı ótkende. Tuńǵyshynyń osyndaı aıryqsha qabiletine sengendikten bolar, Súlekeń sonaý 41-shi jyldyń borandy qysynda «О́rteń» saıynyń aýzynda qoshtasyp turyp, Muqaǵalıyn baýyryna basyp: – Inilerińe qamqor bop júr! – degen eken. Ákesiniń osy bir amanatyn qolynan kelgeninshe onyń oryndaýǵa tyrysqanyn inisi Kór­pesh­tiń myna bir áńgimesinen de baıqaýǵa bolady: – Muqaǵalı aǵam meni erekshe jaqsy kórdi. Odaqtyń qaı buryshynda júrmeıin: «men my­nandaı jerde turmyn, qarjydan qysylyp qal­dym» desem bitti, dereý telegrafpen aqsha salatyn, – degen edi ol. Jalpy, Muqań basqa da adamgershilik kómekterin qos baýyrynan aıa­ma­ǵan kórinedi. Sonaý sum soǵys jyldary tur­mystyń tap­shylyǵynan kıetin aıaqkıimderi bolmaı, mektepten qol úzip qalǵan balalar ár úıden derlik tabylatyn. Alaıda, Muqań qý tirliktiń sondaı qu­qaılaryna tótep bere júrip, mektepti sońyna deıin joǵary úlgerimmen aıaqtap shyq­qan eken. – Qarasazdaǵy jetinshini taýysqannan keıin qaraǵym oqýyn «Sosıalıstik Qazaqstan» kol­hozy men Narynqoldyń mektep-ınterna­tynda jalǵastyrdy, – dep edi aqynnyń anasy. El irgesine kelgen soǵys degen náýbetke ha­lyqpen birge qarsy qaırat qylǵan Naǵıman apa sıyr da saýyp, qoı da, buzaý da baqqan. Úıdegi búrseńdegen bala-shaǵany oılap, otyn­dyqqa taýdan qaraǵaı da qııatyn bolǵan. «Úıime deıin jetkizisip jibershi» dep qolqa salatyndaı, aýylda er-azamat shamaly. Bárin sypyryp, maı­danǵa áketken. Sodan ne kerek, Naǵıman apa álgi qıyp alǵan bórenesin taý ózenimen jaldaı aǵy­zyp, úıine jetkizbek bop álek-shálegi shyǵady eken. Ol az degendeı, bir kúni taý bókterinde baqqan qoıyn qaıyrystap júrip, ol kisi qar kóshkinine de tap bolǵan kórinedi. – О́lem-aý, dep shoshynbadym. «Balalarym úshin tiri qaldyra gór» dep Qudaıǵa jal­ba­ryndym. Qolymdaǵy qoıshynyń taıaǵyn kól­de­neń ustap úlgergenim abyroı bolǵan eken. Kóshkinmen birge syrǵanaı kelip, saı tabanynan bir-aq shyqpasym bar emes pe! Sodan kómip qalǵan qardan ózimdi-ózim ázer degende arshyp alyp, tyrbańdap jatyp, shyqtym-aý, áıteýir. Taıa­ǵym bolmaǵanda, tereńge ketedi ekem. Dereý qoılarymdy túgendeýge kiristim. Tabylǵan az ǵana maldy qary juqalaý degen jal-jalmen aıdap kelem. Jaratqannyń qamqorlyǵymen, ári ózimniń ólermendigimmen janymnyń ázer qal­ǵanyn ishteı túısinip kelemin. Bir kezde, bala jastan bergi tartqan azabym men shekken meh­nattarymnyń oıyma orala ketpesi bar emes pe?! E-e-eı, ómir-aı, deseńshi! Ákem Batannan úsh ja­symda, anam Shynyqyzdan alty jasymda qa­lyp, jetimdiktiń mehnatyn kóp shektim. Aǵaıyn arasy, el ishi degen altyn besik, jaqsy ǵoı! Baýyrlarym meni Súleımenge úkilep uzatty. «Osy shańyraqtyń bosaǵasyn attap kirgennen bastap, otaǵasy maıdanǵa attanǵanǵa deıingi ómi­rim – baqytty kúnderim eken ǵoı. Endi, mine, kór­genim azap», dep aıdalada kóz jasyma erik berdim-aı, kep. Jaratqanǵa muńymdy shaqtym. Kómek suradym. Biraq qanshama qınalyp, egilgen kúnderimde Allanyń jazýyna shák keltirip, jańsaq sózder aıtqan emespin. О́ıtkeni, «erteńgi kúnmen bir jaqsylyq keler» dep senetinmin. Sherimdi sóıtip bir tarqatyp, tabylǵan malda­rymdy aldyma sap, qystaýymyzǵa qaraı jaqyn­daı bersem, úı syrtynda bir soldat júr. «My­naý kelgen Súleımen emes pe eken?» degen úmitti oıdyń qylań bergeni sol edi, júregimniń órek­pip qoıa bergeni... Sóıtsem, ol maıdannan ja­qynda ǵana oralǵan Jamıǵat degen aý­yl­dasymyz eken. – Jeńeshe, jolym túsip, osylaı qaraı taý asyp kele jatqan edim. Aıdalada zarlaǵan sizdiń únińizdi estidim. Kóńilimniń bosaǵany sonsha, janyńyzǵa jaqyn kelip, jubatýǵa dátim bar­mady. «Áıteýir qoılaryn túgendesip bersem, bar kómegim sol bolar» dedim de, bólinip ketken maldaryńyzdy jınastyryp, qystaýǵa qaraı aıdap júre berdim. Biraq báribir zaryńyz qu­la­ǵymnan ketpedi. «Ornynda bar ońalar» degen, áli-aq jetilip ketesizder. Otaǵasynyń habarsyz ket­kenin, balalardyń jas­­tyǵyn, eń bolmasa, Mu­­­qaǵalıyńyzdyń býy­ny bekimeı jatqanyn aı­typ, jyladyńyz. «Ul tý­ǵanǵa – kún týady» degen, endi birer jylda Muqa­shyńyz­dan kó­rer­siz jaq­sylyqty. Týys inimdi ın­ternatqa izdep barǵan edim. Sonda balańyzdy da kórdim. Oǵan da sálem-saýqa­tym­nan azdy-kópti be­­rip kettim. Kózderi ot­ty eken. Bolaıyn dep tur­­­ǵan bala ǵoı, sirá. Sa­byr etińiz, jeńeshe. «Kóp­­­­­­­pen kórgen uly toı!» Bul soǵys zar­daby da biter áli-aq. Shekken qı­­yndyq kórgen tús­teı bolmas. Osy balala­ry­ńyz aman tursa, áli talaı jaqsylyqqa kenelersiz», depti álgi Jamıǵat degen jaýynger ál-dár­meni qu­ryǵan áıelge. Sol sóz ras­qa shyqty, – deıdi aqyn­nyń anasy sol kezdegi óz tirligine rızalyq tanytyp. «...AQ KIMEShEK KО́RINSE, SENI KО́REM...» Anasynyń aıtýynsha, Muqaǵalı mektepti 1­9­48 jyly bitirgen eken. Qo­ly jet­ken bas­qa­lar­dyń balalary «oqýǵa tú­semiz» dep Alma­tyǵa aǵy­lyp jat­ty. Al qos anasy men baýyr­larynyń jú­deý tur­mys­taryna qa­byrǵasy qa­ıys­qan bozbala Maqataev aýylda qa­lyp, eń­bekke aralasqysy kel­di. Oqı­ǵanyń dál osy tusyn Mu­qań­nyń «Áje» áńgimesindegi óz jaz­ǵandary arqyly dá­ıekteı ketsek. « – Qoı, sen de qaıdaǵyny aıtady ekensiń! Aqylǵa salmaı, qur dalbaqtap, basqa­lar­men qo­syla shapqan da qýanysh pa saǵan? Bireý toıyp sekiredi, bireý tońyp sekiredi. Oqýǵa um­tyl­ǵannyń bári aqyldy degendi kim aıtyp júr? Joq aqylyn oqý­men toltyramyz dep júr­gender de tolyp jatyr. О́mirdi kórý, mańdaı terińmen tama­ǵyńdy asyraý – ol da oqý. Erkek bop ózi solaı oılaǵan eken, oǵan biz ekeýmiz nege qarsy bolamyz? Áýeli jumys istep kórsin. Sonan soń oqysyn. Erkekti betinen qaqpa!» Bul – Tıyn ájeniń kelinine aıtqan basýy. («Qosh mahabbat» atty prozalyq jınaǵynan úzindi). Tıyn áje osylaı dep máseleniń túıindi sheshimin aıtqannan keıin kelindik ıbalyǵyn saq­tap, Naǵıman apa únsiz kelisipti. Aqyn ana­synyń áńgimesine qaraǵanda, Tıyn áje ekeýi bir-birine ene men kelinnen góri ana men qyzdaı bolǵan kórinedi. – Súleımenniń barynda, kolhozdyń qara jumysyna aralaspaı, «Aqbilek» atanǵan basym, soǵys jyldary qaı jumys kez kelse, sony at­qaryp júre berdim ǵoı. Enem Tıynǵa qyzyn­daı erkelep shapqylaı bersem kerek, saýynshy bop barǵan kúni jelinderi tyrsıǵan-tyrsıǵan on sıyrdan bes-aq lıtr sút saýyp, kúlkige qalǵa­nym bar. Az kúnniń ishinde sıyrdyń jelinine taskeneshe jabysyp, qaqtap saýyp alatyn dáre­jege jetkenmin, – dep aqyn anasy rııasyz bir kúlip alǵan edi. Birin-biri búkpesiz kóńilmen qurmettegen eneli-kelin osynaý Maqataı qarttyń sońynda qalǵan qarashańyraqtyń tútininiń túzý shy­ǵýyna meılinshe bar peıilderin salatyn. Jaı­shylyqta erkekterdiń úlesine tıetin túzdegi ju­mystardy kelini japyra istese, úıdegi berekeni Tıyn áje keltirip otyrǵan eken. Sum soǵystyń kesirinen, sóz joq, adamdar qıyndyqta ómir súr­di. Alaıda, olardyń bir-birine degen baýyr­mashylyqtary, jaqsy kúnderge degen senimderi talaı qıyndyqtyń «tumsyǵyn» keri qaıyryp tastasa kerek. Qazekemniń tabıǵatyndaǵy jazylmaǵan zań­dy­lyq boıynsha tuńǵysh bala ata-ájesiniń ba­ýy­rynda ósedi. Bala Muqaǵalı da «ájesiniń balasy» bolý baqytyna esh talassyz ıe bolǵan eken. – Muqaǵalıym ájesiniń balasy ekenin ar­qalanyp, meni «Naqa» deýshi edi. Onysyna qýan­basam, renjimeıtinmin. Ishimnen jaqsy-aq kórip turamyn. Biraq apamdy syılaıtynym sondaı, analyq sezimimdi balama da kórsete bermeıtinmin. Ájesiniń balasy turmaq, basqa eki kish­kentaıymdy da apamnan bólektemeıtinmin. Olar­dyń taǵdyryna baılanysty ájemizdiń toq­taǵan sheshimi zań bolatyn. Mysaly, Jolshy degen baýyrymyz maıdannan jaraly qaıtty da: «Er-toqymym dalaǵa shyqpaı qalmasa eken!» – dep apam ekeýmizge qolqa saldy. – Naǵıman, qoı, bolmas! Súleımenimniń sońy­nan ergen baýyry ǵoı. Qolqa salǵan eken, qabyl alaıyq. Toqtarbaıdy oǵan enshiles etip be­relik, – dedi. Qarsy kelmedim. Alla aldyn­daǵy saýapshylyqty oıladym. Aıtqandaı-aq, Jolshy qaınym kóp keshikpesten Búbihan degen qyzǵa úılenip, úbirli-shúbirli boldy. Toqtar­ba­ı­ymdy «aqjoltaı» atandyryp, ózimizge qaıtyp berdi. Bul páshestermen soǵys jyldary bolǵan oqıǵa. Naǵıman apanyń aqjarqyn kelin bolǵanyn dáleldeıtin jaıttar jeterlik-aq. Bir joly qy­zyq bir oqıǵa bolypty. Otaǵasy Súleımen órimshi qurdastarynyń birine qamshy jasatyp áke­ledi. Jaıshylyqta ázilge joq kisiniń qal­jyń­daǵysy kelse kerek: – Myna jańa qamshynyń ótimi qandaı eken ózi, kóreıinshi, – deıdi de, qannen-qapersiz jún tútip otyrǵan Naǵıman apanyń jon arqasyn sıpaı qamshylap, bir salyp ótedi. Asa qatty bolmasa da, ol kisi denesine oqystan tıgen qam­shy­ny aýyrsynyp qalsa kerek. Sol-sol-aq eken, manadan beri jaıbaraqat turǵan ájesiniń balasy únsiz kelip, ákesiniń qolyndaǵy álgi qamshyny julyp alyp, sabynan qaq bólip, bylaı laq­tyryp tastaıdy. Sonda Súlekeń ózine tán keń minezine salyp: – Shyqqan jerińdi biledi ekensiń! – dep kúlimsirep qoıa salǵan kórinedi. Osy áńgimeni aıtqan tusta Naǵıman apa erekshe jadyraı túsip, máz bop, biraz kúlip alǵany da este. – О́tirik aıtyp qaıteıin, balamnyń maǵan búıregi burǵanyna ájeptáýir bop qaldym. Áıt­kenmen, artynsha ájesi esime túsip, boıymdy tez jıyp ala qoıdym. «Uıattaǵy-aı, Muqashtyń álgi qylyǵyn apam bilip qoımasa eken!» – dep typyrshımyn kep. Naǵıman apa osy áńgimeni aıtqan tusta, sol oqıǵa dál sol mezette kóz aldynan ótip jat­qandaı-aq, oılana kúlimsirep otyrdy. Baǵamdap qarasam, ol kisi ótken ómiriniń nebir qıyn sát­teri jaıly baıandaǵannyń ózinde keremet sa­byr­lylyq pen asqan shúkirshilik tanytqan eken-aý! – Ájesin de, ózin de janymdaı jaqsy kórip, syılaǵandyqtan qolymdaǵy bar jaqsymdy sol kisilerdiń ústine japsyrýǵa peıil edim. Soǵys jyldary turmystyń tarshylyǵy edáýir tı­tyqtatyp jiberdi bizdi. Qoı baǵyp júrip, at ústinde qolym bir tynbaýshy edi. Enem ıirip bergen júnnen eki kishkentaıyma, ózime arnap kıimder toqımyn. Biraq ájesi men Muqashyma ondaı toqyma qapty kıgizbedim. Soǵystyń al­dynda ǵana tikken kórpelerim bar edi. Solardy sógip jiberip, seısebinen ekeýine kóılek tigip bere qoıdym. Solardyń syrtynan ǵana álgi jún shekpenderdi kıgizýshi em. «BALALYQ ShAQ JARBIYP JÚRETUǴYN, О́GIZ JEKKEN SOQANYŃ QULAǴYNDA...» Oqýshy Muqaǵalı jaýapkershilik degen uly uǵymnyń salmaǵyn bala jastan túısinip, ózine tapsyrylǵan isti qolynan kelgeninshe tııanaqty atqarýǵa umtylyp ósken eken. Jumysshy qoly jetispegendikten, kolhoz bas­shylary eresekteý balalardy mektepten surap alyp, shópshilerge sý tasý, qyrman bastyrý, taǵy sol sııaqty basqa da jumystarǵa salatyn. Bir jyly Qarasazǵa qara shegirtke qaptady dersiz. Onsyz da ildalaýmen áreń qyltııa kó­rin­gen jas eginge, aspannan qaptaǵan «qara túnek» qyrǵıdaı kep tıdi. Taǵy sol Muqaǵalı bastaǵan jasóspirimderge qolqa salyndy. Naǵıman apa­nyń «Muqaǵalı bastaǵan» degendegi aıtpaǵy: onyń mekteptesteri aldyndaǵy bedeli edáýir bolypty. Dostyqqa berik aqjarqyndyǵymen qatar, pasyq minez ataýlyǵa tózbeıtin adaldyǵy da onyń aınalasyna dostaryn toptastyra túse­tin kórinedi. Tıyn ájesine tartqan qaıratty minezi taǵy bar. «Bala Muqaǵalı qurdastary al­dyndaǵy bedelin tek jaqsy isterge paı­dalanýǵa tyrysatyn» desedi. Shegirtkemen kúreske de ol osyndaı «qalyń qolyn» bastap barypty. Balalar damylsyz eńbektenip, tezek jınap, tútin tútetip, egistikten shegirtkeni úrkitip, jas egindi barynsha qorǵapty. О́ıtkeni, búgingi egin erteń dastarqandaryna keler azyq ekenin olar jaqsy túsingen-tin. Bolashaq aqyn talaı ret Qusaıyn atasyna seriktesip, jylqy da qaıyrǵan eken. Anasyna qolqanat bop qoı, buzaý baǵysqany óz aldyna bir áńgime. Odan qala berdi Mónteı áje, Bátına apa sııaqty ájesiniń qurby­la­ry­nyń otyn-sýyn tasysyp, qolynan kelgen jaq­syly­ǵyn aıamaı-aq júrgen kórinedi. Oqýshy Maqataevtyń osy minezderi onyń keıingi tutas ómiriniń daǵdysyna, ustynyna aı­nal­­ǵan dese bolǵandaı. Oǵan muzbalaq aqyn­nyń óz jyrlary dálel, ol jaıly jazylǵan sandaǵan estelikter kýá! «ShEShE, SEN BAQYTTYSYŃ!» – Ájesi dúnıeden ótkennen keıin Muqa­shym­nyń kóńili qulazyp, burynǵysynan da oıly qalypta júrdi. Meni «sheshe» dep birden mo­ıyndap ketýdiń ońaı emestigin ishim sezedi, árıne. Tyqaqtamaı, jaıyna qoıdym. Bir kúni az-kem oılanyp otyrdy da: «Sendeı sary báı­bi­sheniń maǵan dap-daıyn sheshe bolǵanyn qara­sańshy!» – dedi qulynym kóterińki ári qýaqy únmen. «E-e, bolsa nesi bar, shesheńmin ǵoı!» deý­ge de shamam kelmeı, ne aıtarymdy bilmeı men de tek kúle berippin. Sodan bylaı balam ázildeskisi kelgende «Naqa» dep, al jaı­shy­lyqta «sheshe» dep júrdi. Bir kúni Muqań tabaldyryqtan attar-attamastan: – Sheshe, men kúıeýińdi taýyp keldim! – deıdi arsalańdap. – Mynaý ne deıt?! – dep úmit aralas shoshyna saýal tastaǵan anasyna istiń mán-jaıyn túsin­dire bastaıdy. Múmkin aýyldyq keńeste hatshylyq qyz­met­te júrgeninde jazdy ma eken, álde basqa jaǵdaıda..., áıteýir, Muqań ákesi Súleımenniń qaı maıdanda soǵysyp, súıegi qaıda qalǵany tý­­raly odaq kólemine izdestirý hat joldaǵan ǵoı. Sol derekterdi taýyp kep turǵan beti eken. Erin joqtap egilgen anasyn taǵy da sol ózine tán jaıdary da, keı sátteri Naǵıman apaǵa tart­qan qýaqy minezimen jadyratyp alsa kerek. Ulynyń eshkimge uqsamas, nebir dara qy­lyq­taryn eske ala otyryp, Naǵıman apa taǵy bir úlken syrdyń betin ashqandaı boldy. – «Sheshe, aman bolsam, seni áli Mekke, Medınege aparyp qaıtam. Alaı-bulaı bop ketseń, sol qasıetti mekenge jerleımin. Qasıetti sa­par­ǵa tótep berseń, qaıtyp ákep, óz ortańda «Qajy apa» atandyram», – dedi bir joly qa­raǵym. «Á-á-á, nıetińe jet, balam!» – dedim de qoıdym. Sóıtsem, balamnyń maǵan jasamaq bolǵan jaqsylyǵynyń eń úlkeni sol eken ǵoı! Onysyn óleńderimen tanysa otyryp, keıin bildim. Aıtsa, aıtqandaı! Ana úshin budan artyq syı bolar ma! Jaratýshynyń bıik ólshemderi bo­ıynsha, kez-kelgen nárse nıetke tikeleı baı­la­nysty eken. Qalta juqalyǵynyń nemese bas­qa da jetispeýshilikter kesirinen ol maqsa­tyn oryndaı almasa da, pende shirkin bar nıetimen, ynty-shyntysyn salyp, Alla rıza bolarlyq isterge bar júregimen umtylsa, asa Qamqor Iemiz adal qulynyń álgi nıetin oryn­daldyǵa balap, qabyl etýi bek múmkin kó­rinedi. Jaratýshy úshin eshbir syr qupııa, al «júzege asyram» dese eshqandaı is qıyn emes qoı! «Inshalla, Mu­qaǵalı perzenttiń osy bir mú­bárak nıeti qabyl bolyp, Aqıyq aqyn ana­sy ekeýi jumaqtyń tórinde júrse ǵoı, shir­kin!» degen tilek kó­ke­ıimizde kúmbirlep tur. Eske alar bolsaq, ateıs­tik Keńes ókimeti tu­synda anasyna aıryqsha qurmet kórsetkisi kel­genderdiń aýzynan mundaı armannyń estilýi ekitalaı edi ǵoı! «Bári ras aıtqanynyń Aq Allanyń, Qum menen topyraqtan jaralǵanmyn. Qudaıdyń qulymyn men, musylmanmyn! Aqıqatyn ańsaımyn aq armannyń...», – dep Muqaǵalı aqynnyń ózi jyrlaǵandaı, ol mynaý fánı dúnıede shyndyqqa shóldep, Aqıqatqa umtylyp ótti. Al Aqıqat degenińiz – Allanyń toqsan toǵyz atynyń biri. Muzbalaq aqyn osy­naý jaryq jalǵanda «taǵdyrdyń bir jaryt­paı-aq qoıǵany-aı!» – dep nalı tura Jara­tý­shyǵa degen ińkárligin saqtaı bildi. Oǵan taǵy­da sol jyrlary – kýá! Naǵıman apa bir sózinde: – ...Balamnyń boıynda, biz túsine bermeıtin, áıteýir, belgisiz bir nársege sengen, eshkimge de, eshnársege de táýelsiz, erkin bir minez bar edi. Sondyqtan ba, áıteýir, shen-shekpen­di­lerge bas ura bermeıtin. Biraq ózinen kishilerge erekshe meıirimdi edi, – deı kelip, aqyn ómi­riniń sońǵy sátterine qatysty áńgime órbitkeni bar. – Sońǵy jyldary aýrýy janyna batyń­qyrap, balam qatty júdep júrdi. Aýrýhanada emdelip biraz jatty da. Umytpasam, 1­974 ­jyly qazannyń 14-de aýrýhanadan qa­shyp keldi. «Balam-aý, munyń qalaı?» degenimde: «Tik­tep kelgen ajaldy kórip alarmyn. Qu­rysyn, pyshaqqa ilingim kelmeıdi», dedi jaıbaraqat. Sol joly jańa jylda Toq­tarbaı bárimiz birge bolǵan edik. Jańa jyldy Mu­qaǵalıym sútpen qarsy aldy. «Keler jy­lymyz osyndaı aq bolsynshy!» – dedi ózgeshe bir shamyrqanysty únmen. Mynaý qý tirlik, ashy ómirdiń ýytynan shar­shaǵan, qaljyraǵan ba­lam­nyń sol bir qylyǵy júrek túkpirindegi bir sáýleli úmitiniń belgisi eken ǵoı. «El sııaq­ty ómir qyzyǵyna meımildep júrýdiń ornyna meniń osy balam nege sonsha qapaly, kóńili nege ashqursaq?» degen oılardan dóńbekship, tań­nan tańǵa kóz ilmes edim. Muqaǵalıymnyń minezi tabıǵatynan aqjarqyn, kópshil ári sengish edi ǵoı... – degen edi ol. «Qarasaz, qara shalǵyn óleńde óstim, Jaqsy jyr jazsam, halqym, eleńdestiń. О́lse óler Muqaǵalı Maqataev, О́ltire almas alaıda, óleńdi eshkim!» Naǵıman apanyń bizge aıtqan áńgimeleri de muzbalaq aqynnyń osy oılaryna saıýshy edi. Nurlytaı ÚRKIMBAI. ________________________ Sýretterde: Muqaǵalıdyń anasy; Naǵıman ananyń kesenesi.