Islam konferensııasy uıymy. Ol qandaı uıym?

Bıylǵy jyldyń ekinshi jartysynan bastap Qazaqstan Respýblıkasy eń iri halyq­aralyq uıymdardyń biri – Islam Kon­fe­ren­sııasy Uıy­my­na (IKU) tóraǵalyq etedi. Jyl ótken saıyn Uıymǵa qatysýshy elderdiń qa­tary kóbeıe túsý­de. Búginde oǵan Azııa, Afrıka, Eýropa jáne La­tyn Amerıkasyndaǵy 57 memleket múshe. Uıym­nyń jıyndaryna bes memleket jáne bes halyq­aralyq uıym baı­qaýshy retinde turaqty qatysyp keledi. Sondaı-aq, IKU Birikken Ulttar Uıymynan keıingi iri halyqara­lyq saıası uıym bolyp tabylady. Al osy jáne aldaǵy maqalalarda oqyrmandardy retine qaraı Uıym­nyń qurylymdarymen jáne olardyń atqaratyn qyzmet­teri­men tanystyrǵandy jón kórip otyrmyz. 1. UIYMNYŃ NEGIZGI BASShY ORGANDARY О́zge de halyqaralyq uıym­dar sııaqty Islam Konferen­sııa­sy Uıymynyń eń joǵary or­ga­ny Uıymǵa múshe mem­leket­ter­diń korolderi men memleketter basshylary jáne úkimetter bas­shy­larynyń qatysýymen ótetin joǵary deńgeıdegi Islam (IKU) sammıti bolyp tabylady. Sammıtte Uıymnyń Jarǵysyna sáı­kes kún tártibine qoıylǵan máse­le­ler talqylanyp, soǵan baıla­nys­ty saıası sheshimder qabyl­da­na­dy. Sonymen qatar, qatysýshy el­derdiń jáne Ýmmanyń (barlyq musylman qaýymy) múddesin kóz­deıtin basqa da ózekti problemalar qarastyrylady. Sammıt ár úsh jylda múshe memleket­terdiń birinde shaqyrylady. Oǵan qa­jet­ti barlyq is-sharalardy jáne kún tártibin daıyndaýdy Uıym­nyń Bas hatshylyǵynyń kómegi­men Syrtqy ister mınıstrleri­niń keńesi júzege asyrady. Al Uıymnyń tótenshe ses­sııa­syn Ýmma talap etken jaǵ­daı­da, dálirek aıtqanda, Ýmma múddesi úshin ómirlik erekshe ma­ńyzy bar máselelerdi qabyldaý qa­jet bolsa jáne Uıymnyń saıa­satyn úılestirý máseleleri týyn­dasa, kez kelgen ýaqytta shaqyrý­ǵa bolady. Budan bólek tótenshe sessııa Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń usynymymen nemese Bas hatshynyń, sondaı-aq Uıym­ǵa múshe memleketterdiń biriniń bastamasy boıynsha da shaqy­ry­lýy múmkin. Ol úshin bastamaǵa qatysýshy memleketterdiń kóp­shi­ligi qoldaý kórsetýi qajet. Uıymǵa múshe memleketter Syrtqy ister mınıstrleri keńe­si­niń qyzmet aýqymy da keń. Ke­ńes negizinen birqatar baǵyt­tar boıynsha Uıymnyń jalpy saıa­satynyń ádis-tásilderin júzege asyrý jumystarymen aınalysa­dy. Mysaly, Uıymnyń saıasaty men maqsattarynyń oryndalýy­na yqpal etetin sheshimder men qararlardy qabyldaý másele­le­rin, Islam sammıtteri men Syrt­­qy ister mınıstrleri keńes­terin­de qabyldanǵan qujattardyń jú­ze­ge asyrylý barysyn qaras­ty­rady. Sonymen birge, Bas hatshy­lyq pen sýbsıdıarlyq organdar­dyń baǵdarlamalary men bıýdjetin, basqa da qarjylyq jáne ákim­shilik esepterin bekitedi. Ke­ńes sondaı-aq Uıymnyń jańa or­ganyn nemese komıtetin bekitý jóninde usynym bere alady. Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi Ýmmaǵa qatysty erekshe ma­ńyzdy máselelerdi sheshý maq­satynda sektoraldyq mınıstr­lik kezdesýin shaqyrýǵa usynym­men shyǵýy da múmkin. Eger osyn­daı kezdesýler ótken jaǵdaıda, onyń qorytyndysy týraly esep Islam sammıti men Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesine usyny­lýy tıis. Syrtqy ister mınıstr­leri­niń keńesi Uıym Jarǵysy­nyń 17 jáne 19-baptaryna sáı­kes belgilengen tártippen Bas hat­shyny saılaıdy jáne Bas hat­shy­nyń orynbasaryn taǵa­ıyn­daıdy. Al Keńes jylyna bir ret turaqty ótip turady. Qazirgi kezde Islam Kon­fe­ren­sııasy Uıymynyń tórt tura­qty komıteti – Ál-Kýds komıteti, Aqparat jáne mádenıet isteri jó­nin­degi komıtet, Saýda-ekono­mı­ka­lyq yntymaqtastyq jónindegi komıtet jáne Ǵylymı-tehnıka­lyq yntymaqtastyq jónindegi komıtet jumys isteıdi. Bul turaq­ty komıtetterdi Uıymǵa qatysý­shy elderdiń korolderi nemese mem­leketter basshylary basqara­d­y. Komıtetter Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń usynymy bo­ıynsha Uıym sammıtiniń sheshimine sáıkes qurylǵan. IKU qurylymynda, sondaı-aq Atqarýshy komıtet, Turaqty ókil­der komıteti, Halyqaralyq ıslam soty jáne Adam quqyǵy jónin­degi táýelsiz turaqty komıssııasy da qyzmet etedi. Atqarýshy komı­tet­tiń tóralqasyn Uıymnyń qa­zir­­gi kezdegi, onyń aldyndaǵy já­ne aldaǵy ýaqyttaǵy elder qu­raı­dy. Komıtettiń shtab-páteri Jıd­da qa­lasynda ornalasqan. Adam qu­qyǵy jónindegi táýelsiz turaq­ty komıssııanyń mindeti – Uıym­nyń sharttary men deklarasııa­la­ryn­da kórinis tapqan azamattar­dyń saıası, áleýmettik jáne eko­no­mı­ka­lyq quqyqtarynyń qor­ǵalýyna yqpal etý. Bular ıslam qundy­lyq­taryna sáıkes bolýy qajet. Al Halyqaralyq ıslam so­ty Uıym­nyń basty zańdyq or­ga­ny bolyp tabylady. Ol 1987 jy­ly Kýveıtte qurylǵan. Islam Konferensııasy Uıy­my­nyń asa iri, qyzmet aýqymy jan-jaqty qurylymdarynyń biri – Uıym­nyń Bas hatshylyǵy. Bul qu­rylym Uıymnyń keńsesine, son­daı-aq shtattaǵy qyzmetker­ler­ge bas­shylyq etetin Bas hat­shy­dan tu­ra­dy. Ol múshe memleketter Syrt­qy ister mınıstr­leriniń keńesinde bes jyl merzimge saılanady. Onyń qosymsha taǵy bir merzimge ǵana saılanýǵa múmkindigi bar. Bas hatshynyń kandıdatýrasyn tańdaý kezinde onyń saıası bedeli, adal­dy­ǵy, ju­mys tájirıbesi, basqa da qa­s­ıet­teri eskeriledi. Uıymnyń qa­zir­gi Bas hatshysy mysyrlyq Ek­me­­led­­dın Ihsanoǵlý. Ol Bas hat­shy­lyqqa 2005 jyldyń 1 qań­ta­ryn­­da saılanǵan, al IKU-nyń 2008 jyly ótken sammıtinde ekinshi merzimge qaıta saılandy. Bas hatshynyń qyzmeti men mindetine Islam sammıti men Syrt­qy ister mınıstrleri keńe­sinde jáne mınıstrlik otyrys­ta­rynda qabyldanǵan sheshimderdiń, qararlardyń, usynymdardyń jú­ze­ge asyrylýyna baqylaý jasaý, qatysýshy memleketterdi qajetti jumys qujattarymen qamtama­syz etý, Uıym organdarynyń ju­my­syn úılestirý, Bas hatshylyq­tyń bıýdjeti men baǵdarla­ma­laryn ázirleý, múshe memlekett­er­diń konsýltasııalar jáne pikirler almasýlaryna yqpal etý, Syrt­qy ister mınıstrleriniń keńesine Uıym­nyń jumysy týraly jyl sa­ıynǵy esepti daıyndaý, taǵy bas­qa da máseleler jatady. Bas hatshy basqaratyn hatshy­lyq, sondaı-aq jıyndar men oty­rystardy qabyldaýshy taraptarmen tyǵyz yntymaqtastyqta Islam sammıti men Syrtqy ister mı­nıstrleri keńesiniń otyrys­ta­ryn da daıyndaıdy. Osy tusta aıta keteıik, Bas hatshy men onyń oryn­basary, hatshylyq qura­myn­daǵy qyzmetkerler qandaıda bir memleketke búıregi burmaýy tıis. Bas hatshylyqtyń shtab-pá­teri qazirshe Saýd Arabııasy­nyń Jıdda qalasynda ornalasqan. Al Uıymnyń Bas hatshylyǵy men sýbsıdıarlyq organdary­nyń bıýdjeti qalaı quralady? Bul qurylymdar Uıymǵa qa­tysý­shy elderdiń memlekettik ta­bys­tary­na baılanysty pro­por­sıo­nal­dyq negizde qarjylandyry­lady. So­ny­men qatar, Uıym Islam sam­mıtiniń nemese Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń kelisimimen arnaıy qor quryp, jarna kólemin belgileýi de múmkin. Biraq jarna uıymdar men jeke tulǵalardan erikti túrde qabyl­danýy kerek. Túsken qarjy ba­qy­laýda bolady jáne ony Uıym­nyń qarjylyq qadaǵalaý organ­da­ry jyl saıyn tekserip otyra­dy. Uıym aıasynda Islam nıettestik qory da jumys isteıdi. Qor­ǵa ár jyldary bir­qa­tar elder qomaqty qarjy quıǵan da eken. Mysaly, Saýd Arabııasy Koroldigi – 1 mıllıard, Kýveıt – 300 mıllıon, Iran, Aljır jáne Katar elderiniń árqaısysy 100 mıl­lıon dollardan qarjy aýdarypty. Uıymǵa múshe memleketter Birikken Ulttar Uıymyna múshe bolyp tabylatyndyqtan, olar­dyń barlyǵy BUU Jarǵysynyń maqsattary men qaǵıdattaryna moıynsunýy kerek. Sondaı-aq ár el Uıymǵa táýelsiz jáne teń qu­qyqty negizde qatysady. Q­a­ty­sýshy memleketterdiń barly­ǵy daýly máselelerdi beıbit jol­men sheshýge jáne kúsh qol­danýdan qalys qalýy tıis. So­ny­men birge, Uıymǵa múshe elder bir-biriniń egemendigi men aý­maqtyq tutas­ty­ǵyna qol suq­paýy, ishki isine aralaspaýy qajet. IKU-ǵa qatysýshy memleketter arasynda Islam Ýmmasynyń múddesine qaýip tóndiretin nemese halyqaralyq qaýipsizdik pen beıbitshilikti qamtamasyz etýge nuqsan keltiretin jaǵdaılar da bolyp qalýy múmkin. Mundaı kezde Uıym kez kelgen proble­ma­ny izgi nıetti araaǵaıyndyq ta­ny­ta otyryp, kelissózder júr­gi­zý arqyly beıbit jolmen retteýdi maqsat tutady. Uıym ha­lyq­aralyq qaýipsizdik pen beıbitshilikti saqtaý, sondaı-aq daý­ly máselelerdi beıbit túrde sheshý maqsatynda ózge de halyq­ara­lyq jáne óńirlik uıymdar­men ynty­maq­tastyqta jumys isteıdi. Al IKU-nyń tıisti sheshimder qabyldaý tártibine kelsek, sheshim negizinen konsensýstyq jaǵdaıda qabyldanady. Eger kon­­sensýsqa qol jetkizilmese, sheshim daýys berýge quqy bar qaty­sýshylardyń basym kópshi­li­giniń, ıaǵnı úshten ekisiniń daýys berýimen qabyldanady. IKU-nyń EQYU-dan ereksheliginiń biri osy. Budan bólek Uıymnyń Jar­ǵy­synda qatysýshy memleketter ózderiniń tıisti aqshalaı jarna­syn eki jyl boıy tóle­me­se, olar Syrtqy ister mı­nıstr­leri­niń keńesterinde daýys berý qu­qynan aıyrylatyndyǵy kór­se­tilgen. Biraq, sol memleket jar­­na­nyń ýaqtyly tólenbeý sebepterin dáleldep, ony tolyq tóleý jóninde kelisim berse, Uıym ol memlekettiń daýys berýge qaty­sýyna ruqsat etýi múmkin. Uıymǵa qandaı elder tolyq quqyqty múshe bola alady degen máselege kelsek, birinshiden, ol memleket BUU-ǵa múshe bolýy qajet. Ekinshiden, el turǵyn­da­ry­­nyń kópshiligin musylman­dar quraýy tıis. Múshe bolýǵa nıet ta­nytqan memleket ótinishti Syrt­­qy ister mınıstrleri keńesi­niń kezekti otyrysyna kem degende 90 kún qalǵanǵa deıin beredi. Sheshim tek konsensýstyq jaǵdaıda ǵana qabyldanady. Al Islam Kon­fe­rensııasy Uıymynyń jumys tili arab, aǵylshyn jáne fransýz tilderi bolyp tabylady. Álısultan QULANBAI.