Bizdiń aýyldyń shaldary

Anamnyń naǵashy shesheme berip jibergen sálem-saýqatyn alyp jortyp kelemin. Jol-jónekeı qııalǵa batyp kele jatyp ańǵarmaǵan ekenmin. – E, bala, jol bolsyn? – degen daýys­qa jalt qarasam, saqal shashy appaq qa­rııa dál janyma kelipti. Jeteginde qor­jyn artqan kók esegi bar. Aıdalada jalǵyz ózim ǵana kele jatqan sııaqty edim, myna kisiniń qaıdan shyǵa kelgenine tańǵal­ǵanym sonsha! – Qyzylaryqqa oqýǵa bara jatyr­myn, – dep muryn astynan mińgirle­dim. Ańyzǵa toly shyǵarmalardy kún­diz-túni oqyǵandyqtan ba, aldymda tur­ǵan ata beıne ertegi álemi­niń keıipkerindeı kóringen. Osyny baıqap qoıdy ma ata­nyń júzine jylylyq júgirdi: – Oqyǵanyń jaqsy, oqy­sań bárinen ozasyń, bilimdi, ilimdi, bola­syń. Barlyq jaq­sy­lyq tek qana eń­bekpen ke­­ledi, – dep óz-ózi­nen kúbir­leı sóı­­lep, aıańdap kete berdi. Men de tóbesi kó­ringen aýyl jaq­qa asy­­ǵa basyp, jyl­­jy­dym. – Áı, bala sen qaı jyly dúnıege keldiń? – Sońymnan shyq­­qan daýysqa taǵy da jalt qara­dym. Qyzǵylt shaǵyl qum alqabynda appaq kıimdi ata toqtap, maǵan qarap daýystap tur eken. Men jón aıttym. Ata az-kem oılanyp turyp qaldy. Sonan keıin: – Esińde saqta, balam, seniń týǵan jy­lyń barys. Bul jyly týǵan balalar er­júrek, shynshyl, ádiletti bola­dy. Ot­tan da, oqtan da qoryqpaıdy. Na­mystyń týyn bıik ustaıtyn qolbas­shy, qara tú­nekti ja­ryq qylatyn jol­basshy, oıyna alǵa­nyn oryndaıtyn kúresker, erinbeıtin eńbek­ker bolady. Jolyńda kóp qıyn­shy­lyqtar kezdesedi, ony sóz­siz jeńesiń, je­ńis­ke jetseń masattan­baı­tyn bol. Al qo­lyńdy jaı. Men saǵan bata bereıin, – dep ata áldeneni aıtyp, ernin kúbirletip tur­dy da, betin syıpap ary qaraı aıańdap júre berdi. Ertegi-ańyzdaǵy ata beınesindeı kó­rin­gen shaldyń sóziniń túp tórkinin tú­sine almaı, júregim dúrsildep odan sa­ıyn qor­qyp, aýylǵa qaraı bezip ala jó­nel­­dim. Birazdan soń qaıta aına­lyp ar­tyma qara­sam, kók esek jetektegen shal­dyń qarasy da kórinbeıdi. Al sodan taba­ny­ma kirgen tikenekke de qaramaı aýylǵa jetkenshe ókpem óship júgirgenim bar. Aýylǵa jetpeı jatyp, aldymnan shyq­qan apama: – Apa, ana ertegidegi shal kók esegin jetektep qum arasynda qydyryp júr, – dep edim: – Ol Ramazan atań ǵoı, óz-ózimen sóılesip, jyl tarqatyp, eki aýyl arasynda jaıaý júre beredi. Qoryqpa, balam, ol kisiniń aýyzy dýaly, kópti kórgen qarııa, aıtqany keledi – dedi. Nege ekenin qaıdam, sol atanyń aıtqany kelgenin, ishki jan álemimdi júz sharlap, moıyndap otyramyn. Ba­rys jyly dúnıege kelgen balalardyń minez-qulqyn asa dáldikpen qalaısha boljap bilgenine áli kúnge sheıin tańym bar. Jalpy bala kezimdegi aýyldaǵy aq­sa­qaldardyń ishinde Balǵabaı qarııa­nyń beınesi jadymda jaqsy saqtalyp qa­lyp­ty. Ol kisi eki ıyǵyna eki kisi min­gendeı qapsaǵaı deneli, az sóılep, kóp tyń­daı­tyn adam edi. Túrksib temir jol qury­ly­syn salýǵa qatysqan, ómiriniń sońyna sheıin qaıla men kú­regi qolynan túspeı ketken naǵyz ju­mysshy tabynyń ókili Bal­ǵabaı ata­ny jurttyń bári syılaı­tyn. On­syz aýyl ishinde ara-tura kezdesip tura­tyn daý-damaı sheshilmeıtin. Al­dyna aqyl surap kelgen adamdy asyqpaı-sas­paı tyń­dap, oılanyp oty­ryp, sheshimin bir-aq aıtatyn. Ne aıtsa da aýyl adam­dary úshin onyń úkimi qatal zań ispettes edi. Balǵabaı atanyń aıtqan sózine eshkim kúmán keltire almaıtyn. О́ıtkeni, ol kisi­niń isi men sóziniń arasynda alshaqtyq múlde bolmaıtyn. Áli kúnge sheıin esimnen ketpeı qal­ǵan bir oqıǵany jadymnan óshire almaı qoı­dym. Aýylda jıi-jıi árkim­men bir tá­jikelesip qalatyn Sháltaı degen Bal­ǵa­baı atanyń qurdasy bar edi. О́zi soǵys­qa qaty­sy­p, júıkesi ju­qarǵan ol ara­syn­da aqań­dy da siltep alatyn. Sol kisi jıi-jıi Bal­ǵa­baı atamen kelsin-kelmesin qyzyl ke­ńir­­dek bolyp kerise beretin. Mundaıda Bal­­ǵa­baı ata utymdy sóz aıtyp, onyń my­syn basyp tastaıtyn. Bir kúni aıaq as­tynan shý shyqqany. Sol Shál­taı shal­dyń sot­qarlaý balasy qy­zyp alǵan ba, Bal­ǵa­baı atanyń betinen al­sa kerek. О́zinshe osy­­laısha ákesiniń ketip júrgen esesin qa­ıyr­­maq bolǵan kóri­nedi. Minezi sabyr­ly Bal­ǵabaı qarııa jumǵan aýyzyn ashpaı, balań jigit­tiń ákesine áldekimnen sálem aıtypty. Kesh batyp, aýylǵa mal kelip, azan-qa­zan bolyp jatqanda, jınalǵan bala-shaǵa qyzyq kóriniske tap boldyq. Álgi Sháltaı shal balasy Sámendi aýyldy aınaldyra qýyp, sabap júr. – Oıbaı áke, óldim! О́ziń ǵoı, Balǵa­baı­dy jamandaǵan, men seniń óshińdi alyp bereıin degenim ǵoı, – dep jer-kókti kóshirip, Sámen ákesinen basyn saýǵalap, qashyp júr. – Oı, qyztalaq, men aıtty eken dep úlken kisige nege til tıgizesiń? O, qudaı súıe­gime tańba salǵan myna sotqardy odan da ózim uryp óltireıin, – dep ashýdan tútikken Sháltaı shal qashqan bala­synyń sońynan qalar emes. Basqa jerge baryp bas saýǵalaı almasyn bilgen Sámen Bal­ǵa­baı qarııanyń úıine qaraı júgirsin. – Ata, ákem ólti­retin boldy, keshire gór, en­di­gári sizge sóı­lesem tilim kesilsin! – dep aýla­syn­da jantaıyp jatqan ata­nyń aldyna baryp etpetinen tústi. – Á, tentek, esińdi jıdyń ba? – dedi qarııa ony kórip. Búkil aýyl bala­lary jı­nalyp, myna qyzyqty ta­mashalap, kúlkige kenelip qal­dyq. Á degenshe ba­la­syn qýyp, ashý­dan qyp-qyzyl bo­lyp tú­tik­­ken Sháltaı shal­dyń ózi de jet­ti. Ákesi­niń qaharynan qoryq­qan Sámen Balǵa­baı qarııanyń tasasyna ty­ǵyldy. – Áı, Sháltaı, boldy endi, bir ashýyń­­dy maǵan ber. Bala bir tentektik jasaǵan eken, kinásin túsindi – dep Balǵa­baı ata­nyń ózi ara tústi. – Áı, qyztalaq, átteń, qolyma tús­peı kettiń ǵoı. Meniń daýyma arala­sa­tyn sen kimsiń! Bile bilseń, bul Balǵa­baı atań jutty da, qyrǵyndy da kór­gen, otqa da janǵan, sýǵa da batqan. Me­niń daýym bolsa ol ózara sheshetin isimiz, – dep Sháltaı shal qamshysyn búk­tep, kıiz shetine dizerleı otyra ketti. – Bala balalyǵyn jasaǵan shyǵar, keshir endi. Áı, Qatıpa, sýsyn ákel, Shál­taı­dyń tańdaıy kepken shyǵar – dep esik aldyn­da ań-tań bolyp turǵan kem­pirine daýystaǵan. Osy oqıǵa aýyl balalaryna úlken adam­dardyń betinen alý, qarsy kelý eń jaman nár­se ekenin jaqsylap uqtyr­ǵan­daı boldy. Odan kóp uzamaı aýylda taǵy bir qy­zyq oqıǵa boldy. Aýyldyń  eki jas jigiti araq iship tóbelesip, biriniń murny buzy­lyp, ekinshisiniń shekesi syrylyp, arty daý-damaıǵa ulasty. Eki jaqtyń ata-anasy da óz balalaryn jaqtap, armansyz kerildesti. Aqyry tórelik aıtýdy surap, Balǵa­baı ataǵa kelgen. Ol kezde mılısııaǵa sha­ǵym­daný degen múlde bolmaıtyn. Eki ji­git­tiń ata-ana­synyń aryzyn únsiz tyńda­ǵan Balǵabaı ata kózin bir núktege qadap, lám demeı únsiz otyrdy da qoıdy. Jınal­ǵandar jym-jyrt, kimdi kináli, kimdi kiná­siz etip shyǵarady eken dep atanyń júzine únsiz qarap qalyp­ty. Arasynda úlkender­diń aýzyn baqqan oıyn balalary biz de barmyz. Sodan Balǵa­baı qarııa oılanyp otyryp-otyryp, tóbe­les­ken jigitterdi ja­nyna shaqyrdy. Eki jigit te tórdegi otyr­ǵan qarııanyń janyna ja­qyndady. Sol-aq eken, ádette ustamdy Bal­ǵa­baı qarııa bógde minez kórsetip, ornynan ushyp túregelip, álgi jigitterdiń qulaqtaryn eki qolymen ustaı aldy da al kep burasyn. – Áı, shekten shyqqandar, ekeýleriń­niń de ońar qylyqtaryń joq. Osydan ke­ıin betaldy araq iship tóbelesken­de­riń­di qoımasańdar, isim sendermen bola­dy! El aman, jurt tynyshta berekeni alyp senderge ne kórindi? – dep zekigende, atanyń júzi qaharlanyp, tútigip ketti. Jınalǵandar, «durys! durys!» dep rıza bolyp, dýyldasyp, ala jóneldi. – Ata, qoıdyq, oıbaı qoıdyq! – dep eki jigit te jalynyp, jalbary­nyp jatyr. Sol kúnnen bastap, araq aýyzyna tıse edireńdep shyǵa keletin birtalaı aýyldyń jigitteri ájeptáýir basylyp-aq qalǵan. Dál qazir keıbir sotqar­lar­dy qulaqtan tar­typ, tárbıeleıtin sol shaldardyń tár­tibi bizge jetpeı júr­geni aıdan anyq. Ákem Dántaı kóp sóılemeıtin, mo­myn jan edi. О́z sharýa­syna myǵym, isinen, júr­gen-tur­ǵanynan, kisilik­tiń lebi esip turatyn. Ún­de­meı otyryp-aq, kimniń kim ekenin bilip, óz oıyn ózi zerdelep otyrý­shy edi.Ol kisiniń eń bir osal jeri bala­jandylyǵy edi. Bir otbasynda toǵyz bala óstik. Ol kezde qaıbir jetisken mezgil deısiń, joqshy­lyq­tyń zar­daby arqamyzǵa aıazdaı batatyn. Aýyl­daǵy otbasylardyń aldynda on bala bolsa, artynda bes-al­ty baladan bar. Ala jazdaı sabaqtan bosaı saly­symen oqýshy balalar mal baǵyp, baq­sha egemiz. Áıteýir jaz bo­ıy jer tyr­malap, eń­bek etip júrip, mektepke kıetin kıimimizdi sol tapqan taby­sy­myz­ǵa sa­typ alyp, tirshilik jasaı­tynbyz já­ne biz­diń basty ta­bys kózimiz ar­ly-berli ótken jo­laý­shy poıyz­daryna qaýyn-qarbyz sata­myz. Ákem bizge bir­de aýyl syrtyn­daǵy baqshadan qaýyn-qar­byz ákep bereıin, so­ny satyp qaǵaz-qa­lam alyń­dar degen. Kún áýdem jerge kó­te­ril­gende bos qabyn ar­qa­lap, qaıtyp kelip tur. Júzi kúlimdep, qýa­nyshyn jasyrmady. – Áı, bir qyzyq boldy. Bir qap qaýyn-qar­byzdy arqalap kele jat­sam, jolǵa áskerı esh­a­­lon kelip toq­taı qal­­­­­­­ǵany. Qarasam, órim­­­­deı jas áskerler. Me­­niń qar­byz ákele jat­qa­nym­dy kórip, bir orys ba­lasy qolyndaǵy temeki qora­byn kórsetip, qar­­byzǵa aıyrbas­ta­ńyz­­­­shy dep jalynyp tur. О́zim­niń áskerde júr­gen jal­ǵyz balam (Baýyrym Jaq­­sy­lyq Ýkraınada ás­­ker qa­tarynda bola­tyn) esime tústi de bir qap qaýyn-qar­byzdy so­larǵa túgel úlestirip berdim – deıdi ol júzi bal-bul janyp. Ákemiz qýanǵanǵa biz de qýan­dyq. Dál qazir esime tússe, bir bo­lym­syz áń­gime sııaqtan­ǵany­men, ba­­la kezińdegi áke-she­sheń­­niń árbir isi ja­dyń­da jat­talyp, úlgi bo­lyp qalady eken. Olaı deıtinim, aldyma kelgen músá­pir jan­dar­ǵa qol ushym­dy berýdi ózimniń bir mindetimdeı kóremin. Eger de olardyń má­se­lesi oń sheshilip, qýansa men de birge qýanyp, biraz ýaqytqa sheıin baqytty bolyp júre­tinimdi aıtsańshy. Sol bala kezimdegi beınesi esimde qal­ǵan Balǵabaı atamyz óte kitap­qu­mar adam edi. Aýyldyń shaǵyn kitap­ha­n­asyn­daǵy bar­lyq kitaptardy jazdy­ryp alyp, kún uzaq maǵan daýystap oqytatyn. Ási­re­se ertegi, ańyz, das­tan­dardaǵy Alpa­mys, Er Tar­ǵyn jáne taǵy basqa keıipkerleri bar kitaptardy mánerlep oqyp berip otyryp, ózim de sol bir tartysy men talasy kóp álem­ge eriksiz kirip ketip, aınalamdaǵy dú­nıeniń barlyǵyn umy­typ ketetinmin. Al Bal­ǵabaı ata bolsa eń bir tamasha tyń­daý­shym edi. Áli esimdi, «Jas gvar­dııany» oqyp otyryp, Oleg Ko­she­voı, Ýlıana Gromova jáne basqa­lardy ólimge qımaı, tiri qalypty dep ózimniń qııalym boıynsha shyǵarmanyń sońyn ózgertip jiberetin edim. – Sonda ata da olardyń tiri qalǵa­ny­na qýanysh qalatyn desem, qazirgi ósip kele jatqan jas jetkinshekterdi otansúıgishtikke tárbıeleý barysynda soǵys kezindegi batyrlardyń erligin úlgi etip paıdalanýdyń eshbir zııany bolmas dep oılaımyn. Osydan týra otyz bes jyl buryn, ıaǵnı 1975 jyly Kırov aýdandyq at­qarý komıtetiniń jaýapty hatshysy bo­lyp saılandym. Nebári 24 jasta­myn. Qyz­metke kirisip, sharýabasty bo­lyp jat­qan­myn. Qyzmettik bólmeme oıla­maǵan jerden aýyldyń úsh shaly kirip kelgeni. Ornymnan ushyp túregelip, amandyq-saýlyq surap jatyrmyn. – Biz saǵan bata bereıik dep keldik, – deıdi olar. Keńes dáýirinde bataǵa kim kóńil aýdaryp, baǵalaýshy edi. Biraq, sonaý kólik qatynasy qıyn Byjy beketinen jaıaý-jalpy kelgen úsh aqsaqaldyń aq tilekterine ishim eljirep ketti. Júz­deri­nen kórinip tur, kúni keshegi aýyldyń kishkene qara qyzy bıliktiń bir jaýapty tutqasyn ustaǵanyna qatty qýanypty. Sol atalar­dyń bergen batasy kúni búgingideı esimde, júregimniń túkpirinde. Sol atalarym aıt­qandaı, qandaı jaǵdaı bolmasyn, ádilet­tik­tiń aýylynan tabylýǵa tyrystym... Jýyrda aýylǵa bardym. Kónekóz qa­rııa­lardyń barlyǵy baqılyqqa attan­ǵan, eshkim qalmapty. Qaıran, sol ata­la­rym-aı, deseńshi. Iá, búkil ǵumyryn temir jolda eńbek etip ótkizgen Nur­seıit, Ramazan, Bal­ǵa­baı, Dántaı, Já­naı, Máden, Álim­jan, Baıraqym, Qaıypbaı, Sálimgereı já­ne basqa marqum atalarymyz tobymen arǵy jaqtaǵy beıitte jatyr. Jatqan jerleri jaıly bolsyn dep duǵa jasadym. Jo­laı kele jatyp, búgingi jetkinshek­ter­diń júre­gi­ne iz qaldyrar sondaı atalary bar ma eken dep oıladym. Ras-aý, olar ıma­nı qa­sıetterdi kimnen úırenedi eken osy?! Nurıla BEKTEMIROVA. Almaty oblysy, Kóksý aýdany.