Ulystyń uly kúni

ONY BIZGE QALAI TOILAǴAN JО́N?! Osy maqalany jazýyma ótken jyldyń kúzinde bir dastarqan basyndaǵy áńgime túrtki boldy. Sonda jurt qyraýly qys kelmeı jatyp, jańa jyl merekesine daıyndyq máselesin áńgimelegen. Baıqaımyz, olardyń kópshiligi bul merekege ishteı daıyndalyp júr eken. Tipti sol kúni nendeı kıim kıip, dastarqanǵa nendeı taǵam qoıatynyn da oılastyryp qoıypty. Sonymen qatar, olar ótken jyly jasyl shyrshany aınalyp án salyp, bı bılep, táp-táýir «toılaǵanyn» da saǵyna sóz etti. Sol bir áńgime naýryz merekesi jaqyndaǵan saıyn eriksiz esime túse beredi... Iá, jaqsynyń jattyǵy joq degen. Áıtse de, 31 jeltoq­san­da toılanatyn, Petr 1-shi ta­ǵaı­yndaǵan jańa jyldyń atap ótiletinine árisi úsh júz jyl ǵana bolsa, tól merekemiz ulys­tyń uly kúni – Naýryzdyń keminde bes myń jyldyq tarıhy bar. Ári ol ulttyq mereke. Demek, merekelerdiń tóresi. Kún men tún teńesip, «Jańa kún» jarqyrap shyǵyp, tabıǵat ana ısinip, Jer-ana býsanyp, jumyr jer betindegi jandy nárselerdiń boıyna qan júgirip, aǵashtar búrshik jarýǵa beıimdelip, tirile bastaǵanda atalyp ótetin bul merekeni qaı jaǵynan alyp qarasań da ulyq deýge bolady. Ertede Naýryz merekesi keminde bir aı toılanady eken. Bir aı toılamasaq ta, onyń shyn má­ninde Jańa jyl ekenin jas urpaq boıyna osy merekeni ulyqtaý ar­qyly sińirýge bolady emes pe? Naýryzda eń keremeti, jo­ǵaryda aıtqandaı, jańa kún shy­ǵady. Menińshe, merekeni asqaq­tatýǵa tıek etetin jáıttiń biri – osy. Iá, shyǵyp kele jatqan jańa kún tóńireginde neshe túrli qoıylymdar qoıý arqyly elge áser etýge bolady. Merekeni toılaý barysynda «Selt etkizer» yrymyn jasap, jastar arasynda ony jaqsy dástúrge aınaldyrsa da artyq etpeıdi. Sondaı-aq Naýryzda da adamdar bir-birine syılyq ja­saıtyn bolsa, onyń esh sókettigi joq. Ásirese, ol kishkentaı búl­­dir­shinderdi qýantý úshin asa qajet tárizdi. Jańa jyldy árbir bala túrli syılyqtar alý úshin asyǵa kútedi desem, Naýryzda balalarǵa syılyqtar tartý etýdi uıymdastyrsaq, onyń mánin arttyrar edik. Dastarqan má­zir­lerin ázirlegende búldir­shin­derdiń de, bozbalalar men qart­tardyń da súıikti astaryn qoıý­dy jan-jaqty oılastyrsaq, merekemiz aıshyqtana túsedi. Naýryzda Qydyr baba bar jaqsylyqtyń, molshylyq pen berekeniń ıesi, úmittiń shyraǵyn jaǵatyn kıe degen túsinik qalyptastyrýdyń mańyzy zor. Ádette, biz Qydyr babany kóbinese kópshiliktiń al­dy­na shyǵaryp, aq tilek aıtqy­zyp, aq bata bergizemiz de odan ári onyń qııaldy ushtaı túsetin múmkindigin eskere bermeımiz. Shynynda da, bizdiń sanamyzda Qydyr baba meıirimi túsken ada­myn kemel baqytqa keneldiredi degen uǵym uıalaǵan. Halqymyzdyń túrli ańyz-ertegilerinde de Qydyr babanyń nazary túsken adam qa­shan da muratyna jetip jatady. En­deshe, osy Qydyr babany búkil Naýryz merekesin toılaý bary­syn­da nege utymdy paıdalan­bas­qa?! Aıtalyq, ol jurtqa tek bata ǵana berýmen shektelmeı, syılyq­tar da úlestiretin bolsa nesi aıyp? Tek ony qaı kezde, qandaı ýa­qytta bergeni utymdy bolaty­nyn jaqsy oılastyra bilý kerek. Naýryz – ulttyq mereke. Merekede myń burala bı bılenbeı, án aıtylmaı, keń dalany kúm­bir­lete kúı tartylmaı jáne bol­maıdy. Mine, jas baladan bas­tap, eńkeıgen kárige deıin halqy­myz­dyń «Qara jorǵa» bıin shar­sha­ǵansha bıleıtin sát osy kez. Naýryz kóje – «Naýryzdyń» eń qasıetti asy. Naýryz kóje ta­ra­týǵa basa mán berilip, onyń qadir-qa­sıetin barynsha art­tyrýymyz qa­jet. Ony aıtyp otyrǵan sebebim, japondar barlyq ádet-ǵur­pyn, dás­túrin saqtap, bir kese shaı­dy quıyp berýge jeti mınót ýaqytyn jiberedi eken. Al biz jeti túrli taǵamnan jasalynǵan as tóresin ber­gende «Ulys Kúnge jetken de bar, jetpegen de bar» degendeı, táý­bá­ǵa kelip, Allaǵa syıy­nyp, dastarhan ba­synda otyrǵandar bir-birine be­reke tilese deımiz. Árı­ne, aldymen jeti shelpekten aýyz tııýdi umyt­paı, sosyn úlkender kó­jege qol soz­ǵan­nan keıin olar ózderinen keıingilerge alyp otyryńdar degen ısharat bildirse, esh só­ket­tigi bolmas edi. Úl­ken­ge qurmet, jasy úl­ken­di syı­laý dastarhan basynda da kórinis taýyp otyrs­a, tárbıeniń eń úlkeni osy emes pe? Naýryz kóje qaı úıden ishilse, dastarhan basynda sol otba­sy­na jaqsy tilekter aıtylyp otyrǵany da ábden jón bolar edi. Mundaǵy túpki maqsat – Naýryz kóje berilgen dastarhan basynda aı­tylǵan tilekter qabyl bolady degen uǵym qalyptastyrý. Erteńgi kún­ge qashan da mol úmitpen qaraı­tyn hal­qymyz úshin onda Naýryz­dyń máni sheksiz artpasa, kemimes edi. Al bulaqtyń kózin ashý, aǵash otyrǵyzý bir aı boıy jalǵassa tipti jaqsy. Eresek adamdar aǵash otyrǵyz­ǵanda qastaryna balalaryn, nemerelerin alyp júrip, sol otyrǵy­zyl­ǵan kóshetke sý quıǵyzyp, odan ári kútip-baptaýdy solarǵa mindettese, sóıtip, «kóshet neǵurlym jaq­sy jetilse kó­shet otyrǵyzǵan ákesiniń nemese ata­synyń densaý­lyǵy solǵur­lym jaq­sy bolady» degen uǵym jas jetkin­shek­terdiń sanalaryna sińi­ril­se az da bolsa maqsatymyz oryndalar edi. Naýryzǵa arnap túrli bı kesh­teri, ulttyq oıyndar uıymdas­ty­rylsa jastar úshin keregi de osyn­daı oıyn saýyqtar emes pe? Iá, Naýryzdy turmys-salt nemese dinı nanymdar deńgeıinde qal­dy­ryp qoıýǵa múlde bolmaı­dy. Endeshe, Naýryzdy besiktegi baladan, eńkeıgen qarııamyzǵa deıin asyǵa kútetin dá­rejege jetkizý óz qoly­myz­da. Jáne bir aıtarym, Naýryzda jyl saıyn áıelderge kımeshek kıgizip, jún tútkizip, sabaý sabatyp qoıa­myz. Quraq kórpelerdi, basqa da qolóner túrlerin kórme retinde usy­nyp jatamyz. Ol da durys shy­ǵar. Biraq, qazir olardyń bar­ly­ǵy tarıh­tyń qoınaýyna álde­qashan enip ketken. Bir kezderi jer betindegi basqa halyqtar da dál osyndaı bolmasa da osyǵan uqsas ómir keshken. Biraq olar áldeqa­shan umyt bol­ǵan dúnıe­lerin kóp­shilikke usyn­­baıdy. Jańa tehnologııa men tehnıka jetistikterin jarnamalap jatady. О́ıtkeni, olar búkil adam­zattyń jetistigi. Alǵa umtylý, jańarý, qaıtadan tú­leý úshin biz de solaı jasaýymyz qa­jet. Kóńil bó­letin bolsaq, óner­tapqyshtar ár aýyl­dan-aq kezdesedi. Solarǵa qur­met kórsetý arqy­ly halyqqa nege baǵyt-baǵdar bermeske? О́setin el osylaı isteýge tıisti. Bul maqalany kópshilikke oı salý úshin ǵana jazdym. Bálkim, kemel oıly aǵaıyn kemshin tus­tary bolsa kórsetip, aıtyl­maǵan, iske asyrýǵa asa qajet nárselerdi gazet betine jazar degen oıdamyn. Marat QAShQYNBAEV. Almaty oblysy, Balqash aýdany, Baqanas aýyly.