Kandıdattardyń saılaýaldy úgit jumystary qalaı júzege asyrylady?

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń suraqtaryna Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń músheleri, zań ǵylymdarynyń doktorlary Amanjol NURMAǴAM­BE­TOV pen Vıktor MALINOVSKII jaýap qaıtarady. – Prezıdenttikke kandı­dat­­tyń óz kandıdatýrasyn a­lyp tastaýǵa quqyǵy bar ma? – Prezıdenttikke kandıdat tirkeýge deıin kez kelgen ýa­qyt­ta jáne daýys berýge eki kún qal­ǵanǵa deıin Ortalyq saılaý ko­mıssııasyna bul týraly jazbasha ótinish bere otyryp óz kandı­datýrasyn alyp tastaı alady. – Respýblıkalyq qoǵam­dyq birlestiktiń joǵary orga­ny Qa­zaqstan Respýblıka­sy­nyń pre­zıdenttigine usynǵan kandıdat týraly óz sheshimin ózgertýge quqyly ma? – Respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiktiń joǵary organy tirkeýge deıin jáne tirkeýden keıin kez kelgen ýaqytta tıisinshe Or­talyq saılaý komıssııasyna usy­nys jasaý arqyly prezıdenttikke kandıdat usyný jó­nindegi óz sheshiminiń kúshin joıa alady. Degenmen, báseke­lestikke kepil retinde jáne «Saılaý týraly» Zańnyń erejesinde belgilengenindeı, tirkeý merzimi aıaqtalǵan­nan keıin kandıdat­tar­dyń shy­ǵyp qalýy nátıjesinde prezıdenttikke ekiden kem kandıdat qalǵan jaǵdaıda, Ortalyq saılaý komıssııasy óz qaýly­symen saı­laýdyń merzimin uzar­ta alady. – Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń prezıdenttigine usy­nyl­ǵan kandıdat týraly sheshim kú­­shin joıǵan nemese kandı­dat­­tyń ózi kandıdatýrasyn alyp tastaǵan jaǵdaıda úmit­ker res­pýb­lıkalyq bıýdjet shyǵy­ny­nyń ornyn toltyra ma? – Eger prezıdenttikke kandıdat óz kandıdatýrasyn alyp tas­taǵan nemese kandıdatty usyný týraly sheshimniń kúshin joıý osyǵan májbúr etetin sebeptersiz júrgizilgen bolsa, onda Or­ta­lyq saılaý komıssııasy saılaý naýqanyn ótkizýge respýb­lı­ka­lyq bıýdjet qarajatynan jum­­salǵan shyǵystyń bir bóli­gin kan­dıdattyń nemese tıisinshe ony usynǵan qoǵamdyq bir­les­­tiktiń esebine jatqyzýǵa haqyly. – Qazaqstan Respýblıkasy­nyń prezıdenttigine kandıdattar saılaý naýqany keze­ńin­de atqaryp júrgen qyzmet­te­rinen ýaqytsha bosatyla ma? – Prezıdenttikke kandıdattar olardyń tirkelgen kúninen jáne saılaýdyń qorytyndysy ja­rııa­lanǵanǵa deıin jumys­tary­nan, áskerı qyzmetterinen jáne ás­ke­rı jıyndardan bosa­tylady. Kan­dıdattyń saılaý naýqany ke­zeńinde jumystan, áskerı qyz­metten jáne áskerı jıyndardan bo­satylýyn nemese bosatyl­maı­tyndyǵyn prezıdenttikke úmit­ker­diń ózi sheshedi. – Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Is basyndaǵy Prezıdenti pre­zıdenttikke bir ýaqytta kan­­dıdat bolyp tabylatyn bol­­sa, saılaýaldy naýqany ke­zeńinde Memleket basshysy min­detin atqarýdan bosatyla ma? – Bosatylmaıdy. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııa­sy­nyń 42-baby 3-tarmaǵyna sáı­kes, respýblıka Prezıdentiniń óki­lettigi respýblıka prezıdenttigine qaıta saılanyp, prezıdenttik laýazymyna kirisken, sondaı-aq, prezıdent laýazymy­nan merziminen buryn bosatyl­ǵan nemese onyń qaıtys bolǵan kezinen bastap toqtatylady. Konstı­tý­sııa­nyń 47-baby 1-tar­ma­ǵyna sáıkes Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Pre­zıdenti aý­rýyna baılanysty óz qyzmetin júzege asyrýǵa qa­biletsizdigi jaǵdaıynda laýa­zy­mynan merziminen buryn bosaty­lýy múmkin. Sonymen qatar, Negizgi Zańnyń 47-baby 2-tarmaǵyn­da belgilengenindeı, respýblıka Prezıdenti memlekettikke opa­syz­dyq jasa­ǵan jaǵdaıda laýa­zymynan shettetilýi múmkin. El Konstıtý­sııasynda Qazaqstan Res­pýblı­ka­synyń Prezıdentin laýa­zymynan bosatý týraly budan basqa tásilder qarastyrylmaǵan. – Caılaý naýqany bary­synda prezıdenttikke kandı­dat­tardyń qyzmetine qandaı kepildikter belgilengen? – Prezıdenttikke kandıdattar tirkelgen kúninen bastap jáne saılaýdyń qorytyndysy jarııa etilgenge deıin olardy ju­mys­tarynan bosatýǵa bol­maı­dy. Son­daı-aq olar ózderi­niń kelisiminsiz basqa jumysqa nemese ózge laýazymdyq qyz­met­ke aýys­tyrylmaıdy, is­sa­par­­ǵa jiberilmeıdi, áskerı jıyn­darǵa sha­qy­rylmaıdy. Pre­zıdenttikten úmit­kerlerdiń saılaýǵa qatysý ke­zeń­deri tirkelgen kúnine deıingi ma­man­dyǵy boıynsha istegen jumy­sy eńbek ótili retinde esepteledi. – Kandıdattyń saılaýaldy tuǵyrnamasy degen ne jáne onyń mazmuny qandaı? – Prezıdenttikke kandıdat­tyń árqaısysynyń bolashaqqa baǵdarlanǵan saılaýaldy baǵ­dar­­la­masy bolýy tıis. «Saılaý tý­raly» Zańda saılaýaldy baǵ­dar­la­malardyń mazmuny týraly arnaıy talaptar belgilenbegen. Tájirıbede prezıdenttikten úmit­­kerlerdiń baǵdarlamala­ryn­­da ekonomıka, saıası jáne áleý­mettik damý, syrtqy qatynastar, qorǵanys, bilim berý, mádenıet, memlekettik organdardy jetildirý jáne basqa da salalarǵa qa­tysty máseleler kórinis tabady. Biraq saılaýaldy baǵdar­la­ma­larda konstıtýsııalyq qury­lys­­ty kúshtep ózgertý, mem­le­kettiń tutastyǵyn buzý, memleket qaýip­sizdigine nuqsan keltirý, áleýmet­tik, taptyq, ulttyq, dinı turǵy­da­ǵy ıdeıalarǵa sha­qy­rýǵa, son­daı-aq zańnamalarda qarasty­ryl­maǵan áskerılen­diril­gen qu­ry­lymdardy qurýǵa jol berilmeıdi. Atalǵan talaptar buzyl­ǵan jaǵdaıda Ortalyq saılaý komıssııasy kandıdatty tirkeýden bas tartady. Al prezıdenttikke usynylǵan kandıdat­tyń tirkelgennen keıingi saı­laýal­dy baǵdarlamasynda osy­lar kórse­til­gen jaǵdaıda, Or­ta­lyq saılaý komıssııasy úmit­kerdi tirkegendigi týraly sheshiminiń kúshin joıady. – Prezıdenttikke kandı­dat­­tyń saılaýaldy baǵdarla­ma­­sy­­men shyǵýy mindetti bolyp tabyla ma? – Bul kandıdatqa mindetti emes, ol óziniń quqyǵy. Joǵary mem­lekettik qyzmetke úmit­kerdiń árqaısysy saılaýshylar­dyń kóp daýysyn alýǵa umty­latyny belgili. Sondyqtan da, prezıdenttikten úmitker óziniń saılaýaldy baǵdarlamasynyń maz­­muny men jan-jaqtyly­ǵyna, onyń tar­tym­dylyǵyna, saı­laýshylardyń kó­ńi­linen shy­ǵýyna erekshe ba­symdyq beredi. Eger qandaı da bir sebepterge baılanysty kandıdat óziniń saı­laýaldy baǵ­dar­lamasymen shyq­qysy kelmese, ol – úmitkerdiń óz erki. Buǵan qa­tysty «Saılaý týraly» Zańda qandaı da bir zańnamalardy buzý­shylyq sal­da­ry qarastyrylma­ǵan. – Prezıdenttik saılaýda bas­tamashy toptardy qurýǵa bola ma? – Joq. «Saılaý týraly» Zańda bastamashy topty qurý qarastyrylmaǵan. – Prezıdenttikke kandı­dat­­tar­dyń senim bildirilgen adam­darynyń quqyqtyq mártebesi qandaı? – Kandıdattar ózderiniń senim bildirilgen adamdaryn qurý­ǵa qu­qyly. Olar úmitkerlerge saılaý naýqanyn ótkizý bary­synda kan­dıdattardyń múddesi úshin saı­laý­aldy úgit jumys­taryn júr­gizýge kómektesedi. Prezıdenttikten úmitkerler senim bildirilgen adamdardy ózi­niń qalaýy boı­yn­sha anyq­taı­dy. Senim bildirilgen adam­dardyń sany árbir ýchaskelik saılaý komıssııasynda úsh adamnan aspaýy tıis. Senim bildirilgen adamdardy tirkeý úshin úmit­ker ol jóninde saılaý komıs­sııalaryna habarlaýy qajet. Saılaý komıssııasy senim bildirilgen adamdy tirkegennen keıin oǵan tıisti kýálik beredi. Senim bildirilgen adam Qazaq­stan Respýblıkasynyń azamaty bolýy kerek jáne ol qandaı da bir saılaý komıssııasynyń mú­shesi, sondaı-aq  memlekettik saıası qyz­metshi bolmaýy tıis. Degenmen, eger kandıdattyń senim bildirilgen adamy  memlekettik ákim­shilik qyzmetshi retinde eń­bek demalysynda bolsa, oǵan tyı­ym salynbaıdy. Al senim bildirilgen adam óziniń márte­besin saılaý naýqany aıaqtalǵan soń, prezıdenttikke kandıdat­tyń sheshimi boıynsha doǵarady. – Saılaýaldy úgit degen ne jáne ony júzege asyrýdyń tártibi qalaı? –  Saılaýaldy úgittiń maqsa­ty – prezıdenttikke kandı­dattar­dyń saılaýshylardy ózine daýys berýge úndeıtin basty nasıhat­tyq quraly. Sheteldik­terdiń, azamattyǵy joqtardyń, sheteldik zańdy tulǵalardyń jáne halyq­aralyq uıymdardyń úgit jumys­taryn júrgizýine bol­maıdy. Saılaýaldy úgit kandıdattardy tirkeý merzimi aıaqtalǵan kezden bastalyp, jergilikti ýaqyt boıynsha daýys beretin kúnge bir táýlik qalǵanda aıaqtalady. Iаǵnı, 2011 jylǵy 3 naýryzdan bastalady jáne 1 sáýir kúngi saǵat 24.00-de aıaq­talady. Al saılaýaldy úgit jumys­tary buqaralyq aqparat qural­dary arqyly, sondaı-aq saılaý­aldy sharalardy ótkizý boıyn­sha, kandıdattar men olardyń senim bildirilgen adamdarynyń saılaý­shy­larmen kezdesýi joly­men jáne baspalyq, aýdıo­kórsetilim­der, taǵy basqa da úgit mate­rıaldary negizinde júzege asy­rylady. Saılaýaldy úgit j­u­mystaryn memlekettik organ­dar­dyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń, Qarýly Kúshter áskerıleriniń, basqa da áskerı quramalardyń, ulttyq qaýip­sizdik organdary qyzmet­ker­leriniń, quqyq qorǵaý organ­dary men sýdıalardyń, saılaý komıs­sııalary músheleriniń, dinı bir­les­tikteriniń júrgizýine tyıym salynady.