Qazaqqa kerek qasıet

«Erkindikke erkelik jaras­paıdy», «EQ», 15.03.2011 jyl Meni «Egemen Qazaqstan» gazetinde (15.03.2011) «Tolǵandyrar taqyryp» aı­da­rymen basylǵan ulaǵatty ustaz Qanıpa Bitibaevanyń «Erkindikke erkelik jaras­paıdy» degen maqalasy qatty oılandyrdy. Bul jarııa­lanymda búkil ómirin ustazdyqqa arnaǵan jan oqýshylardyń arasynda hıdjab kııý úrdisiniń bel alyp bara jat­qanyn tara­typ aıtyp, tipti munyń bala­baqshaǵa da ene bastaǵanyn, bul arqyly bir kezderi ulttyq úlgiden aıyrylyp qalmaı­myz ba degendi qozǵaǵan eken. Shynynda, bala­baq­sha men mektepte hıdjab kııý máselesi sońǵy kezderi pikirtalas alańyna aına­lyp bara jatyr. Degenmen, osy jerde qazaq jurtynyń kelisti kıim úlgilerin ózge eldiń saltyna almastyrý arqyly ulttyq bet-beınemizdi burynǵy sartap joldaǵy­daı taǵy da tálkekke salmaımyz ba degen kúdik pen úmit oı tarazysynda sharpy­syp, keıde aıqasyp jatqanyn jasyra almasaq kerek. Qazaq halqynyń salt-dástúri qazir Ota­nymyzǵa kelip jatqan sheteldik aza­mat­tardyń qaı-qaısynyń da kóńilin aý­daryp, bul qandaı ǵajap qubylys degen sózderin jıi estımiz. Kózderi tesile qa­rap, aýyzdarynyń sýy qurıdy. Osy arada oıymyzǵa Muhtar Áýezovtiń «Abaı jo­ly» romanyndaǵy myna bir sýret orala beredi. «... О́tip bara jatqan bes qyzdyń tap ortasynda, jibek jal aq jorǵa atqa mingen Toǵjan eken. Kóktemnen soń kórgeni osy. Sýdyraǵan qara jibek bıqasaptan ádemi jeńil shapan kıgen. Basynda – jap-jańa qara kámshat bórik. Moınynda – ás­emdep, keń oraǵan qubylma tústi torǵyn sháli. Qulaǵynda úlken altyn syrǵasy yrǵalyp kele jatqan Toǵjan, mynaý at ústinde, mynadaı top qyzdyń tap orta­synda, dál kóp juldyz arasyndaǵy Sholpandaı. At ústi júris, shyrqap aıtqan daý­ys jáne qurby qyzdary – Bójeı qyz­daryna jany ashýy bar, barshasy Toǵ­jannyń qazirgi júzin bir túrli maǵynaly nurǵa mal­ǵandaı. Aqmańdaı, appaq jumyr moınyna, qolań jibek shashyna betiniń úlbiregen qyzyly sonshalyq jarasyp tur...». Mine, osyndaǵy kámshat bórik, jeńil shapan, torǵyn sháli qandaı keremet kóri­nis­ti berip tur. Ultymyzdyń aýyz tolty­ryp aıtar ádemi úlgisi ǵoı. Biz osyndaı ádemilikti «Qazaqtyń dástúrli mádenıeti» (Kýnstkamera jınaǵyndaǵy) atty sýretti kitaptan da kórdik. Kózdiń jaýyn alady. Qyzdyń basyndaǵy bórki, úlbiregen úkisi, taldap órgen shashy, kúlimdegen kózi qan­daı, bári de jarasyp tur. Bul qazan tóń­ke­risine deıingi halqymyzdyń kıim úl­gisin dáıekteıdi. Osyndaı úlgini el bolǵan tus­ta jastardyń oı sanasynan óshi­rip, hıd­jab kııýge ákelsek, halqy­myz­dyń bary­nan kóz jazyp qalmaımyz ba? Keıingi ur­paq bir es jıǵan kezinde, ultyn tanyp bilgende aldyńǵy tolqynnyń mu­nysy nesi, birese ananyń, birese myna­nyń «qusha­ǵy­nan» tabylǵany qalaı deri anyq qoı. Qa­zir hıdjab kııý saltqa aı­nal­ǵany sonsha­lyq, mektepti qoıyp bala­baq­shaǵa deıin je­­tip otyr. Biz bir kezderi ózimizdiń úlgi­mizdi mansuq etip, ózgeniń qyzyǵyna jy­ǵyl­saq, endi erkindikke qol jetkizgen tusta álemniń baryn oı tara­zysyna salmaı, bo­ıy­myzǵa talǵamsyz japsyrýmen kelemiz. Er men áıeldi ajyratý ekitalaı bolyp barady. О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyldary aýyz ádebıetinen dáris oqyp turyp, qazaqtyń ardaqty uldarynyń biri, Keńes Odaǵy­nyń batyry Málik Ǵabdýllın qyzda­ry­myzdyń shashyn jaıyp jiberetinine renishin ashyq aıtqany bar. Bul bizdiń hal­qymyzǵa jat qylyq edi, jaqsy yrym emes edi, erinen aıyrylǵan áıelderdiń óril­gen shashyn tarqatyp, basyna qara jabýshy edi dep qynjylǵany áli kúnge qulaq túbinen shyńyldaıdy. Qazaqtyń qyzyn uzatardaǵy kıim úl­gisi, jasaıtyn jasaý-jabdyǵy, er-tur­ma­ny qandaı edi? Árıne, ol dáýir joq. Sony zamanǵa qaraı jańǵyrtsaq, nur ústine nur bolmaı ma? Sondaı janyńa jaqyndy, qa­nyńa nár beretindi muraǵattardan kór­gen­de, kórkem shyǵarmalardan oqy­ǵan kezde, shirkin-aı, osyny nege kúndelikti kıim úl­gi­sine aınal­dyr­maımyz degen oıǵa qalasyń. Árıne, halqymyz ata dinin qashanda ardaqtaǵan, aýzynan Allasyn tastamaǵan. Qandaı kıe­li jerde bolsa da, ata-baba­sy­nyń basyna baryp, Quran oqy­ǵanda da, esine túsirgende de, buryn da, osy kúni de Allanyń atyn birinshi aýyzǵa alady. Qa­zaqtyń danyshpan aqyny, teń­dessiz hakimi Abaı «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» deıdi de: «Alla minsiz, áýelden paı­ǵambar haq, Múmin bolsań úırenip, sen de uqsap baq», deıdi. Bul – Abaıdyń ǵana emes, Abaıdy ardaq tutqan búkil qazaq­tyń sózi desek jarasady. Islam dini esh pendege zorlyq kórset­peıdi, zombylyq jasamaıdy, tek beıbit ómir­di qalaıdy. Endeshe, biz Allaǵa, Ja­ra­týshyǵa ımandaı uıı otyryp, ulttyq úl­gi­mizden jańylyspaýymyz kerek. Paı­ǵam­ba­rymyzdyń hadısinde «Islam, ıaǵnı musyl­manshylyq jarııa nárse, al ıman – diliń­de», deıdi. «Kıimderiń jarasymdy bol­syn, qarapaıym kıiný – ımandy­lyq­tyń belgisi», deıdi. Al Shákárim: «Quba tóbe degendi uqsań kerek, Orynsyzdyq isteme bolsań zerek. Múıizi bar kisideı edireıip, О́zge jurttan bolmasyn túriń bó­lek», dep taǵy bir adamdyqtyń aınasyn aldyńa tartady. Iá, janyń men tániń taza bolmaı turyp, ár nársege eliktep, so­lyqtaý ultty ushpaqqa shyǵarmaıdy. Aldymen nıetiń túzý, janyń taza bolsa, Alla jaqsy isińdi qabyl alady, jolyńdy ońǵa bastaıdy. Paıǵambarymyz balany «balapanym» dep aıalaǵan. Bári de tárbıege baılanysty degen. Bala «Alla taǵalanyń bergen sy­ıy», dep qyzdy kemsitýge jol bermegen. «Eger tańdaý erki maǵan berilse, qaıta qyz ba­lany artyq sanar edim» degen. Qyz bala­nyń júregi jumsaq, ol erteń bi­reý­diń qımas serigi dep túsindirgen. Mu­n­daı ulylyqty bizdiń qazaq halqy da ǵa­syr­lar boıy jalǵastyryp keledi. Endeshe, biz osy úrdisten aıyrylyp qalmaý ja­ǵyn birinshi kezekke shyǵarýǵa tıistimiz. Qasıetti dinimiz barlyq adam bir úl­gide kıinsin, bir izben júrsin degen talap qoıma­ǵany jáne bar. Ár adamnyń bet álpeti – ózin tanytatyn kitap tárizdi degen. Soǵan qarap ár adamnyń boıyndaǵy qasıetti ta­nyp-bilip otyrǵan. Al sol nurly júzdi qar­ǵadaıynan qalqalap qoı­saq, qyz bala erteń ynjyq, jaltaq bolyp óspeı me. Bul qazaq­qa tán qasıet pe, joq. Eger uzyn kóılek, bas kıim kııý kerek bolyp jatsa, jelbiri aq qaıyńnyń japy­raǵyndaı jarasyp turatyn búrmeli kóı­lek­ti, úkili taqııany, kámshat bórikti kıgizsek, qazaq jurtynyń bet beınesi kó­rinbes pe edi? Keńes dáýirinde de, qazir de osyndaı ádemi kıim úlgilerin úl­kenimiz de, kishimiz de kóz aldaý úshin Naý­ryzda, ne jıyn-toıda ǵana kıip shyǵaty­nymyz jasyryn emes. О́zimiz de bardy baǵala­maı, ózgeden kórgenge jabysý qazaq­tan qashan qalar eken? Joǵaryda qasıetti hadısten keltirdik, ımannyń dilińde ekenin. Endeshe, aldymen dilimizdi túzeıik, dilimiz túzelse dinimiz túzeledi, saýatymyz ashy­lady. Odan keıin ulttyq úlgimizdi sonyń negizinde qalpyna keltirip, qazaq kim dese, mine, dep kórsetetindeı kúnge jetkizelik. Jasyratyny joq, bizdiń din salasyndaǵy azamattardyń keıbireýle­ri­niń oı-ólshemi tómendeý sekildi. Ásirese, aýyldy jerdegi moldalardyń qarymy kóńilge kúmán keltiredi. Mundaı nárse dinimizdiń bedeline nuqsan keltirmeı qoı­maıdy. Osy arada taǵy bir aıtyla bas­taǵan áńgimeniń shetine toqtalar bolsaq, halal dep halyq bet burǵan astyń da jaıy kóńil kónshitpeı bara jatqan sekildi. Atyna zaty saı bolmaı, túrli pikirler týyndaýda. Oǵan bul arada dálel-dáıek keltirip jatýdy artyq kórdik. Iá, biz zaıyrly memleketpiz. Soǵan saı bolý árbir azamattyń boıyndaǵy qa­ryzy men paryzy. Degenmen, ımandylyq dep halqymyzdyń qadir-qasıetine kele bermeıtin úlgilerge saqtyqpen qaraǵa­ny­myz lázim bolar. Osydan 4-5 jyl buryn Reseıdiń on oqymystysy, ishinde Nobel syılyǵynyń laýreattary da bar, prezıdentterine hat joldap, din zań sheńbe­rin­de qyzmet etý kerektigin alǵa tartqany bar edi. Bul týraly bizdiń Memleket bas­shy­sy da kózqarasyn halyqqa bildirgeni málim. Sony eskere bermeı, ózderiniń kúń­girtteý baılamdaryn tyqpalaǵandar tý­ra­ly ustaz kótergen máselege oı qo­sýdyń esh artyqtyǵy joq dep bilemiz. Sebebi, ana bir jyldary birli-jarym hıd­jab kıgen qyzdardy kórgende, bul ýa­qytsha nárse ǵoı dep kóp kóńil aýdara qoımaǵan edik. Endi sol úlken máselege aınalyp, mektep pen balabaqshaǵa jetip otyr. Bul tusta pikir aıtpaýǵa bolmaıtyn tárizdi. Hıdjab kııý árkimniń óz erki, degenmen, memleket ıesi retinde bizdiń ulttyq úlgimiz odan joǵary turýy tıis. Biz ata-baba qaryz etip qaldyrǵan úlgini keıingi urpaqqa qalybyn buzbaı, synyn ketirmeı, syryn óshirmeı jetkizbesek, paryzdy oryndamaǵanymyz bolyp sana­la­dy. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, bir kezderi hıdjab kıgender sekildi qazir qo­ǵamdyq kólikterde bet álpetin múlde jaýyp, qara kıimge oranyp, kózi ǵana jyltyraıtyndar da kezdese bastady. Ýaqyt óte kele anasyn ardaqtap, qyzyn qurmettegen, úlkenniń aldynda júzin tó­men salǵany bolmasa, basqa ýaqytta dı­da­ry ashyq júretin qazaq qyzy, anasy os­yndaı keıipke túse me degen qaýpimizdi aıta ketsek, artyq bola qoımas. Jalpy, halqymyz qashan ózgege eliktep, so­lyq­taýdan tyıylar eken degen oıymyzdy da ortaǵa saldyq. Bir kezde orysqa eliktep kıinip edik, endi arabqa eliktep kıinbesek bolmaı ma?! «О́zińe jáne ózińniń ba­syńa ózgeshelik berýdiń túbi – maqtan», dep Abaı aıtpaqshy, bul úrdis búgin mu­syl­man bolýdyń maqtanyshy dep baǵa­lan­ǵanmen, erteń ulttyń úlgisin joıýǵa jetkizse, ol qasiret qoı. Qazir qazaqqa syn kóp, súrinbeı ótý mindet. Mindet – minsiz bolǵanda oryndalady. Súleımen MÁMET.