«Halyq patrıoty» – halyqtyq mártebe

Qazaqstandyq «Chernobyl Odaǵy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, «Aıbyn» ordeniniń tolyq kavaleri, «Erligi úshin» medaliniń ıegeri, polkovnık Halel TО́REǴALIEVPEN suhbat barysynda Keńes Odaǵy tusynda Chernobyl apatyn joıýǵa qatysqan qazaqstandyq ofıserler men jaýyngerler týraly áńgime qozǵalǵan edi. – Halel Muhıtuly, qazaqstandyq chernobyldik jaýyngerler men ofıserler quramy jaǵynan qaı sanatqa kiredi, memlekettik jeńildikter men járdemaqyny qandaı dárejede alady? – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Zańdyq kúshi bar 1995 jyl­ǵy 28 sáýirdegi «Uly Otan soǵysy ar­dagerleri men mú­gedekteri jáne oǵan teńestirilgender» tý­raly №2247 Jarlyǵyna sáıkes bizder, qazaqstandyq chernobyldikter, bul turǵydan salmaqtaı kelgende eki sa­­natqa bólinemiz. Onyń birinshisi, ıaǵ­nı Chernobyl atom stansııasy ja­r­yl­ǵan 1986 jyl men odan keıingi 1987 jy­ly apatty joıý­ǵa qatysýshy jaýyn­gerler men ofıser­ler Uly Otan soǵysynyń ardagerleri men mú­gedekterine teńestirilgender bolyp sa­na­l­ady. Al apatty aımaqta dál osyndaı hı­mııalyq qorǵanys áskeriniń quramynda de­zaktıvasııalyq qyzmetpen 1988-1989 jyldary aınalysqan jaýyngerler Uly Otan soǵysynyń tylda qyzmet etkender degen sanatyna teńestirilgen. Ol ras, maıdan men tyldyń aıyrmashylyǵy bar. Iаǵnı, maıdan – ot pen oqtyń ortasy, al tyl – beıbit ómir, biraq maıdan úshin atqarylǵan tynymsyz eńbek emes pe? Endeshe, bizdiń apat joıýshylarymyzdy jyldaryna (1988-1989 j.j.) qaraı bu­laısha bólý ádiletti emes. Naǵyz apat osha­ǵyn­da radıasııalyq qaýip bir jyldan soń azaıa qaldy degenge kim senedi? – Endi bul túıtkildi máseleniń ara­ji­gin osy kúnge deıin ashyp alma­dy­ńyz­dar ma? – Asha almaı kelemiz... Odan beri de qanshama jyldar ótti. Bıýdjet tapshy dedik, basqa syltaýlar aıtyldy, áı­teýir. Qazirgi tańda bul sanattaǵy árip­tes­terim Úkimettiń berip otyrǵan osy je­ńildikterine moıynsunǵan da sekildi. Bi­raq, ádildik túbinde ornaýy tıis. Radıa­sııa aýmaǵynda shep bolmaıdy, bir-aq – maı­dan. – Qazaqstannan sonaý alystaǵy Ýkraınaǵa atom apatynyń zardabyn joıý­ǵa barǵandar týraly málimetterde qan­daı ózgerister bar? – Ǵalamdyq máni bar ıadrolyq bul apattyń zardabyn joıýǵa Keńes Odaǵy Qarýly Kúshterinen 998 myńnan astam adamy bar, ıaǵnı bir mıllıonǵa jýyq áskerı quramalar qatysty degen naqty málimet qolymyzda. Al azamattyq qyzmettegi ár sa­la­lyq mamandyqtar boıynsha ChAES-ke qolushyn bergen eriktiler sanyn osy kún­ge deıin eshkim bilmeıdi. – Al bizdiń qazaqstandyq eriktiler týraly ne bilesiz? – Qazaqstandyq eriktiler týraly eshteńe aıta almaımyn. Áıtse de, birli-ekili ıadrolyq fızıka salasynyń mamandarymen tanystyǵym bolǵan. Sol sekildi qaıbir jyldary «Jer astynda Chernobyl AES-niń tabanyna beton quıýǵa atsalysyp edim» dep bir orys shahter jigiti «Bizge qandaı jeńildikter qarastyrylǵan?» dep kelip júretin, keıin habarsyz ketti. Bizdiń uıym negizinen Chernobylge Qazaqstannan memlekettik tapsyrmamen barǵan zapas­taǵy áskerılerdiń basyn quraıdy. 1986 jyldan aınalasy 4-5 jyldyń ishinde ChAES-tiń apatty aýmaǵynda zardapty joıýǵa qatysqan olardyń sany 72 myńnan asady. Qatarlarynda saperlerden bas­tap tankısterge deıin, jaıaý áskerden generalǵa deıin bar. Áıgili armııa generaly – Keńes Odaǵynyń Batyry, Táýelsiz Qazaqstanyń tuńǵysh Halyq Qaharmany Saǵadat Nurmaǵambetov aǵamyz ben onyń uly general-maıor Talǵat Nurmaǵambetov te qazaqstandyq chernobyldikterdiń sapynda tur. Kózge kórinbeıtin jaý qoımaıdy eken, qatarymyz sıreı túsýde... 1986 jyly apatty aımaqqa tek Almatydan 19800 adam attansa, búginde solardyń Almatyda tiri júrgenderiniń sany 300-diń shamasynda ǵana. – Qazir sizderge áskerı kıim úlgisin kı­gizip, «memlekettik tapsyr­ma oryn­daısyń» dep buıyryp, apatty aımaqqa attandyrǵan Keńes Odaǵy joq. Alaıda, bu­rynǵy odaqtas respýblıkalardaǵy múdde­les áriptesterińizben baılanysyp turasyzdar ma? – Máskeýde jıi bolamyn. Áriptes­ter­men áńgimelesemiz, tájirıbe bólisemiz. Al Mınskige jıi baryp turamyn. Ekinshi Dúnıejúzilik soǵysta halqynyń úshten ekisine aıyrylǵan belarýstar Ýkraına jerinde jarylǵan apattyń negizgi zardabyn tartyp otyr, ony kópshiligimiz bile de bermeımiz. ChAES apatynan keıingi radıasııalyq kesapat tumany sol eldi jaýyp qalyp, Batysqa jóńkilgen ǵoı. Búgingi radıologııalyq eń qýatty emhanalar sondyqtan da Mınsk men Gomel qalalarynda. Tipti taıaýda olardyń bir top dárigerleri Almatydaǵy Uly Otan soǵysy ardagerleri men múgedekteriniń respýblıkalyq gospıtalinde bolyp, kezekti tájirıbe dáristerin ótkizip ketti. Ortasynda júrdim. Kúni keshe Gomelden (Belorýssııa) qazaqstandyq dárigerlermen birge shaqyrý aldym. Bıyl sáýir aıynyń 21-22-si kúnderi sol jerde «Qazirgi radıa­sııalyq medısınanyń kókeıkesti máse­le­leri: ǵylym jáne tájirıbe» atty ha­lyq­aralyq konferensııa ótedi eken. – Uly Otan soǵysy ardagerleriniń qatary sırep qaldy. «aýǵandyqtar», «chernobyldikter», «semeılikter», «jer­­g­ilikti soǵys oshaqtarynda bol­ǵan­­­dar» jáne basqa da ataýdaǵy áskerı qo­­ǵamdyq uıymdar men birlestikterdiń ba­syn biriktirip nege bir úlken uıym qur­masqa? О́ıtkeni, búgingi tańda olar­dyń barlyǵy da memleketten tıisti j­e­ńildikter alyp otyr emes pe? – Durys aıtasyz. Qazirgi tańda siz jo­ǵa­ryda atyn atap, túsin tústep bergen qa­zaqstandyq ardagerler uıymy «Halyq patrıoty» degen úlken qoǵamdyq uıymda bas qospaqpyz. «Saýsaq birikse, ıne iligedi» degendeı, judyryqtaı jumylyp bir shańyraqtyń astynda óz múddelerimiz jolynda qyzmet etsek degen oıdamyz. Uıym – joǵarǵy keńes, atqarýshy apparat, úılestrý keńesi sekildi basqarý býyn­darynan turady. Qazir onyń qujattary Ádilet mınıstrliginiń qaraýynda jatyr. Maqsat-múddemiz bir uıymdardyń bas qosýy – Táýelsizdigimizdiń tuǵyrly bolýy jolynda qosar úlesi az bolmaıdy dep oılaımyn! – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY