Osydan bir-eki jyl buryn otandyq telearnalardyń birinen arabtar túsirgen «Sultan Beıbarys» (2005 jyl) atty 28 bólimdi telehıkaıany kórsetti. Telehıkaıa qansha jerden jaqsy shyqsa da, ondaǵy bas keıipkerdi báribir Nurmuhan Jantórınniń Sultan Beıbarysyndaı qabyldaı almadyq. Budan keıin de talaı fılmder, telehıkaıalar dúnıege kele jatar, biraq Sultan Beıbarys degende sanamyzda aldymen mindetti túrde Jantórın somdaǵan Beıbarys beınesiniń jańǵyryp turatyny anyq. Jantórınniń Beıbarysy – sózsiz akterdiń mańdaıyna jazylǵan shyǵarmashylyq baqyt edi. Qazaq kınoekrany Sultan Beıbarystan da ózge tarıhı tulǵalar týraly biraz dúnıelerdi usyndy. Biraq olardyń barlyǵy sátti shyǵa qoımady: keıbirin qabyldadyq, keıbirine syn kózben qaradyq, al endi qaısibir dúnıelerdiń boıaýy kútkendegimizden áldeqaıda solǵyn, álsiz shyqqandyqtan bir kórýden baǵy asa almaı jatty. Osy tusta tarıhı tulǵanyń beınesin ekranǵa alyp shyǵýdyń jaýapkershiligi sonshalyqty kúrdeli ári ekiniń biriniń mańdaıyna jazyla bermeıtini belgili bolyp qaldy. Nelikten arab eli túsirgen Beıbarysty tushyna qabyldaı almadyq? О́ıtkeni, onyń aldynda ózimiz qulaı sengen, batyr baba beınesin jadymyzda jańǵyrtqan Beıbarys bar bolatyn. Bizdiń senimimizdi sol Beıbarys áldeqashan ıelenip qoıǵan. Odan keıingilerine sene qoıý da qıyndaý edi. О́nerdiń qudireti sol ǵoı – ılaný, sendirý. Ásirese, tarıhı tulǵanyń ekrandyq beınesi degende másele osy «senemin-senbeıminge» kelip tireledi. Al, ol «senemin-senbeımin» eń aldymen, akterdiń túr-tulǵasymen, tulǵalyq bolmysymen baılanysty. Sondyqtan, tarıhı keıipkerlerdi somdaýda akterlerdi tańdaý, talas týdyrmastaı tabý – fılm nemese telehıkaıanyń sátti shyǵýynyń basty kepili bolary daýsyz. Fılmniń rejıssýrasy da, ssenarııi de táp-táýir bolýy múmkin, biraq ekrandaǵy akterge tarıhı tulǵaǵa selkeýsiz senimińiz bolmasa, bári bekershilik ekeni sońǵy jyldary túsirilgen keıbir otandyq telehıkaıalardan aıqyn dáleldenip júr. Eger, akteri durys tańdalmasa, ol óziniń kimdi oınap (nemese somdap) júrgenin asa sezinbese, onda kórermenniń sezimin selt etkizýi, ıaǵnı qapysyz sendirýi ekitalaı. Mundaı jaǵdaı týyndap jatsa, álbette, eshqandaı grım de, mımıka da, sóz de, sheber montaj da, sátti operatorlyq jumys ta, tipti jaqsy dramatýrgııa da kómektese almaıdy. Bul árıne, tek akterdiń darynsyzdyǵy degen sóz emes. Kerisinshe, ol óte daryndy bolýy múmkin jáne basqa taqyryptar men janrlarda túsirilgen kartınalarda minsiz óner kórsetip júrgen akter bolýy da ǵajap emes. Osy tusta akterdi durys tańdaý eń aldymen, fılm nemese telehıkaıa avtorlarynyń jaýapkershiligi men talapshyldyǵyna baılanysty deýimiz kerek. Aldymen akter somdaıtyn keıipkerine ózderi nyq senbeı túk ónbeıdi. Al eger kórermenniń kóńiline senim uıalata almaıtyn tarıhı tulǵa beınesine ózderi kózsiz ılanyp jatsa, onda ol avtorlar taqyrypty, jalpy tarıhı keıipkerdiń bolmysyn, tulǵalyq qasıetin asa sezinbegen bolyp shyǵady. Sondyqtan asa jaýapkershilik pen talapshyldyq eń aldymen, ssenarıı avtory men rejısserdiń ózderinen bastalýy tıis. О́kinishke qaraı, bizdiń keıbir telehıkaıalarymyzdaǵy tarıhı tulǵalar kóp jaǵdaıda melodramanyń nemese dramalyq oqıǵalardyń basty keıipkerine aınalyp kete barady. Ondaǵy keıipkerdiń esimin qalaı dep ózgertse de, asa eshteńe biline qoımaıdy. О́ıtkeni, ol jerde tulǵanyń ómirin, kınonyń sıýjetin tartymdy detaldar men ásire áserlermen árleı almaısyz. Mundaı batyl qadamdarǵa barýǵa tájirıbeli rejısserlerdiń ózi júreksinedi. Sol sebepti kóbi kórkem týyndyny tushymdy etý áreketterin janama personajdar arqyly júzege asyryp jatady. Al taza tarıhı derekke ǵana qurylǵan fılmde tulǵanyń syrtqy bet-pishinine qosa is-áreketinde, qımyl-qozǵalysynda dáldik, uqsastyq bolǵanmen, biraq keıipkerge tap Beıbarysqa sengendeı ılana qoımaısyz. Shynyn aıtqanda, sońǵy tórt-bes jyl bederinde ekranǵa shyqqan tarıhı-bıografııalyq janrdaǵy telehıkaıalardan ómirde bolǵan, halyqqa etene tanys iri tulǵalardyń beınesin nanymdy, shynaıy sheberlikpen oınaıtyn, kóńilge sendire sińdiretin akterlerdiń áli de bolsa elimizde neken-saıaqtyǵy, tipti joqtyń qasy ekeni bilinip qaldy. Bolǵan kúnniń ózinde, mundaı asa mańyzdy taqyryptar men keıipkerlerdi somdaýǵa daıyndyq pen jaýapkershiliktiń tym jetpeıtini kórinip júr. Asyǵystyq baıqalady. Sondyqtan, tarıhı tulǵa týraly ekrandyq dúnıeni túsirý ǵashyqtar týraly melodrama, drama nemese shytyrman oqıǵaly detektıv túsirý emes ekenin avtorlar da, ondaǵy oınaıtyn akterler de umytpasa eken degen tilek bar. Endigi jerde sannan sapaǵa kóshetin ýaqyt jetken sekildi...
Názıra RAHMANQYZY,
kınotanýshy, ónertaný kandıdaty
