Bul maqulyq kim-kimge de kıno men sýretti kitapshalar jáne jan-janýarlar álemi týraly fotoalbomdardan jaqsy tanys bolsa kerek. Biz ony alǵash ret 1976 jyly qara kúzde Jaıyq ózeniniń Kaspııge quıar saǵasynan kórgenimiz bar. Teńiz tamaǵyndaǵy Vınter dep atalatyn jaıylma sý aıdynynda áldebir tirshilik ıeleri bastary qylt-qylt etip júzip júrdi. Janymyzdaǵy oblystyq radıonyń tilshisi Kárim Bahreddınovtiń: «Kaspıı tıýleni mine, osy bolady», – degeni áli esimizde. «Aral men Alakólde joq, tek muhıt jaǵalaýyndaǵy teńiz ben múıisterde ǵana bar bular munda qaıdan júr?» – dep oılaǵanbyz sol kezde olarǵa qarap turyp. «Jándik, ıakı janýar nemese ań ba?» – degen oı da qylań bergen sanamyzda. Keıin 1982 jylǵy qarasha men 1988 jylǵy jeltoqsanda Gýrevke qaıyra barǵan issaparlarymyzda osy ıtbalyqtar tobyn kórý úshin teńizdiń Peshnoe aralyna arnaıy soqqan kezimiz de bar. 1992 jylǵy qyrkúıekte olardyń jaǵdaıyn teńizdiń Mańǵystaý óńiri jaǵyndaǵy jıekten de baqylaǵanbyz. Atyraýǵa 2012 jáne 2014 jyly barǵanymyzda da sol kezdegi menshikti tilshimiz Joldasbek Shópeǵulmen birge Kaspııdegi osy tirshilik ıesin taǵy da kórýdi, onyń keıingi kezdegi qıyn da túsiniksiz jaǵdaıyna jaýap izdeýdi umytqanymyz joq. Sonymen...
Kaspıı ıtbalyǵy óziniń tegin qazirgi ýaqytta Soltústik muzdy muhıt jaǵalaýyna túgel derlik tarap ketken tıýlender tuqymynan alady. Olar osydan mıllıondaǵan jyldar buryn, áli Kaspıı teńizi paıda bolmaı turǵan kezderi, Soltústik muzdy muhıt pen Paratetıs teńiziniń aralyǵyn meken etken eken. Al budan bes mıllıon jyl shamasynda qazirgi Qara teńiz, Kaspıı jáne Aral teńizderi aýmaǵyn alyp jatqan Paratetıs muhıttan irgesin birtindep bólip ala bastaıdy. Keıinirek ol álemge áıgili muhıtpen aralyqtaǵy sý arnasyn úzgen soń, ondaǵy ıtbalyqtar da uly aıdynnan birjola alshaqtap qalady. Budan keıin arada taǵy mıllıon jyl ótken kezde Kaspıı joǵaryda atalǵan qurylymnan da bólinip shyǵyp, planetadaǵy eń iri tuıyq sý basseınine aınaldy.
Qazirgi kezdegi Kaspıı teńizin meken etetin ıtbalyqtyń zoologııalyq turǵydaǵy jiktelýi bylaı. Olar jyrtqyshtar tegine, sútqorektiler sanaty men eskek aıaqtylar túrine jáne ańdar tobyna jatady. Buǵan qosa, ol álemdegi qulaǵy joq ıtbalyqtar qataryna kiredi. Denesiniń uzyndyǵy 120-150 santımetr bolsa, salmaǵy 40-60 kılogramm tartady. Onyń qoregin sý astyndaǵy úıir-úıir bolyp júretin usaq balyqtar, negizinen kılka quraıdy. Bulardy tıýlen 80 metrge deıingi tereńdikke súńgip
aýlaıdy. О́mir súrý merzimi 50 jylǵa deıin baratyn ol árbir 2-3 jylda bir kúshik týady.
Sóz etip otyrǵan tirshilik ıesin ǵalymdar men jergilikti turǵyndar nerpa dep te ataıdy. Osylaı delinip júrgen ıtbalyq Kaspıı teńiziniń barlyq múıisine keńinen taraǵan. Biraq munda jyl mezgilderine qaraı jappaı bolyp jatatyn maýsymdyq oryn almastyrý kezeńderine baılanysty olardyń sý aıdynynyń belgili bir aýmaqtaryna kóbirek jınalatyn kezderi bolady. Mysaly, jazda tıýlenderdiń negizgi bóligi teńizdiń sýy tereń ońtústik jaǵyna qaraı aýady. Tamyzdyń aıaǵynda soltústik pen shyǵys bólikke qaraı sherý tartady. Al jappaı údere kóshý qarasha-jeltoqsan aılarynda júzege asady. Tap osy ýaqytta Kaspııdiń teriskeı qaptalyn jaılap alǵan tıýlender teńiz araldarynyń qumdy shaǵyldary men shyǵanaqtaryn basyp qalady. Olar munda muz qatqanǵa deıin tirshilik etedi. Qańtar aıynda ózdi-ózi úlken top quraǵan urǵashy ıtbalyqtar soltústik-shyǵys aıdynda júzip júrgen muz seńderine bet alady. Sol jerde qańtardyń aıaǵynan aqpannyń ortasyna deıingi aralyqta kúshikteıdi. Ústerin jumsaq, appaq túk japqan shaqalaqtar jalańash muzdyń ústinde jatady. Sol kezde bul kúshikterdiń árbiriniń uzyndyǵy shamamen 60-65 santımetrdeı, al salmaǵy 3,5-4 kılogramm tóńireginde bolady. 3-4 aptaǵa deıin enesiniń sútimen qorektengen olar osydan soń óz betimen ómir súrýge árekettenedi de naýryzdan bastap túleı bastaıdy. Al sáýir, mamyr aılarynda teńiz betinen muzdar tolyq ketken kezde, ıtbalyqtar úıir-úıir bolyp top quraıdy. Sóıtedi de, taǵy da ońtústikke sherý tartady.
***
Itbalyqtyń Kaspııdegi osy bir erekshe túri qazir quryp ketýdiń qaýpinde tur. Sońǵy 100 jylda onyń sany 90 paıyzǵa deıin qysqarǵan. Eger HH ǵasyrdyń basynda ózimiz sóz etip otyrǵan teńizdegi tıýlender 1 mıllıonnan artyq bolsa, tıisti vedomstvolyq mekemelerdiń aerotúsirilim arqyly anyqtaǵan 1989 jylǵy derekteri olardyń 400 myń mólsherinde ekenin, 2005 jyly 111 myńǵa túskenin, al 2012 jyly 100 myńnan da asa almaı qalǵanyn kórsetip berip otyr.
«Bul nelikten?» – degen suraq týady osy arada. Onyń kúrt azaıyp ketýiniń sebepteri kóp. Buǵan kezinde olardy aıamaı, beıbereket aýlaýdyń keri áseri boldy. Sodan soń teńizdiń lastanýy. Brakonerler qurǵan aýlardan kelgen zalal da az emes. Aqyr sońynda teńizdegi tıýlenderge qajet azyq-túliktik bazanyń ózgerýi jaǵdaıdy kádimgideı qıyndatyp jiberdi.
Endi áńgimeni osylardyń al-
ǵashqysy – ıtbalyqtardy aýlaǵan kásipshilikterdiń zalaly men zardabynan bastaıyq. Ondaı artel-
dik sharýashylyqtar Kaspıı sý aıdyny aýmaǵynda túý sonaý 1867 jyldan bastap jumys istegen. «Ne úshin?» – deısizder ǵoı. Terisi kıimge, maıy sabyn óndirýge qajet shıkizat sol kezden kúni keshege deıin óte ótimdi taýar bolǵan. Ázerbaıjan Ǵylym akademııasynyń bólim meńgerýshisi Saıd Gýseınov tıýlen aýlaý HIH ǵasyrdyń sońyndaǵy ár jyl saıyn 30-40 myń bas kóleminde bolsa, HH ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde bul sıfrdyń 110 myńǵa deıin jetkenin, sodan keıingi kezeńde 50-40 myńǵa túsip, bertinde 20-15 myń deńgeıimen shektelgenin aıtady.
Al bizde she? Bul suraqqa jaýapty jazýshy Sábıt Muqanovtyń 1954 jyly jaryq kórgen «Saıahattar» kitabynan tabamyz. Áńgimeniń álqıssasy, 1947 jyly Sábeń ózin Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtattyǵyna usynǵan saılaýshylarmen kezdesý úshin Gýrev oblysyna barady. Sonda Fort-Shevchenko qalasyndaǵy balyq tresiniń dırektory Krıvohıjın degen adammen kezdesedi. Ol óte áńgimeshil, suraǵan nárseniń bárine kidirmeı jaýap beretin alǵyr basshy eken. Sózden sóz týyp otyryp taqyryp trestegi ár jyldary aýlanǵan balyq kólemine kelip tireledi. Oǵan jaýap bergen dırektor teńizdiń bul múıisinde sazan, qortpa, shabaq qana emes, tıýlen kásipshiligi de bar ekenin aıtyp, naqty málimetter keltiredi. Sondaǵy sıfr-
larǵa qaraǵanda, 1934 jyly mundaǵy sharýashylyqtar 118 myń ıtbalyq aýlaǵan. Sodan keıingi ár jylda jospar oryndaý 50 myńnan tómen túspeı kelip, 1946 jyly kezdeısoq kóteriledi. Kolhozshylar ortalyqqa 85 myń ıtbalyq jóneltken. Krıvohıjın osyny aıtady da: «Bul – mol tabys kózi. Solaı bola tura ony óltirýge qımaıtyn da bir jaǵdaı bar», – deıdi jazýshyǵa. «Nege?» «Soǵyp alýǵa keletini kóbinese urǵashy ıtbalyqtar. Muz ústindegi kúshigin aınalsoqtap júrip qapy qalady. Qashatyn aıaǵy joq. Sýǵa deıin keýdesimen ǵana jyljyp qımyldaıdy ǵoı?» «Balyqshylar bul ańdy nemen soǵyp alady?» «Jarty qulash saby bar aǵash shoqparmen. Adamdar ony oǵan kezene bastaǵanda, aıaq-qoly joq beıshara eńirep jylaıdy». «Aıanyshty eken!..» «Bizdiń aıaǵany-
myzǵa balyqshylar qaramaıdy. Tıýlenniń bas súıegi qaǵazdaı juqa bolady. Nuqyp qalsań... Qyljııa ketedi».
Osylaı degen Krıvohıjın jazýshyny «Jyńǵyldy» kolhozy ornalasqan teńiz jaǵalaýyna aparady. Sóıtedi de, at shanamen muz ústine jetkizedi. Sábeń mine, osy jerde tıýlenniń qandaı qatygezdikpen aýlanatynyn óz kózimen kóredi. Qorqynyshty ári aıanyshty ol oqıǵany qalamger óne boıy titirkene otyryp bylaı baıandaıdy. «...Júgirgen kisilerdi baıqap qalǵan ıtbalyq zarlanyp qoıa berdi. Qasyna kelsek, kózi úp-úlken, qap-qara, móp-móldir eken. Kóz jasynyń tamshylary da iri. Daýy-
sy jańa týǵan balanyń jylaǵany sııaqty. Monshaq-monshaq kóz jasyn tógip jylap tur... Men teris qarap kettim... «Bitti!» – degen daýys sap etti qulaǵyma. Jalt qarasam, jańaǵy tıýlenniń murnynan qan dirdekteı aǵyp, ólip jatyr».
Sábeń baıandaǵan oqıǵada esh jańsaqtyq joq. Jazýshy sol sáttegi jaǵdaıdy óte dál bergen. Oǵan dálel ózimizdiń 1992 jyly Fort-Shevchenkodaǵy murajaıdan kórgen kartınamyz. Mamyr aıy-tyn. Sol kezdegi MAEK-tiń bas ınjeneri V.Shkolnık: «Aqtaýdaǵy atom elektr stansasy zııansyz. Qaraqııadaǵy ýran kareriniń elge esh zalaly joq», – dep Almatydaǵy BAQ ókilderin shaqyryp, baspasóz týryn ótkizgen. Jıyn sońy Ketiktegi Taras Shevchenko turǵan úıshik pen ol ósirgen qaraǵashty kórýge ulasqan. Bizdi sondaǵy murajaı zalynda ilýli turǵan úlken sýret selk etkizgen edi. Maıly boıaýmen salynǵan kartına «Kaspııdegi tıýlen aýlaý» dep atalady. Tań bozaryp atyp kele jatyr. Muz ústin seldir tuman japqan. Kún bulyńǵyr. Seń ústinde qoldaryna soıyl ustaǵan adamdar jáne qaıda qasharyn bilmeı jantalasqan ıtbalyqtar beınelengen. Detal-shtrıhtar mynadaı. Bas súıegi byt-shyt bolyp, kózi sharasynan shyqqan ata tıýlen... Buzylǵan murny jaǵynyń ishine kirip, kózi aǵyp túsken ana tıýlen... О́mirge kelgenine bir aı bolmaı jatyp mıy shashylǵan, sóıtip: «Meniń jazyǵym ne?» – degendeı kókke qarap qımylsyz qalǵan bala tıýlen... Muz ústi qyzyl ala qan. Sumdyq qorqynyshty kórinis. Qatygez, jabaıy áreket. Ekskýrsovodtan surap bildik, kartına kompozısııasy ómirdegi oqıǵadan alynypty. «Bul jaǵdaı 50-jyldardyń basynda osyndaǵy Qulaly aralynda bolǵan», – dedi murajaı qyzmetkeri. Sondaǵy bir kún ishinde jasy bar, jasamysy bar 10 myń ıtbalyq ajal qushypty.
...Qujattarǵa qarap otyrsaq, memleket tarapynan beriletin josparly túrdegi tıýlen
aýlaý tapsyrmasy 60-80-jyldar aralyǵynda báseńdeı bastapty. Buǵan sol kezdegi RSFSR, Ázerbaıjan jáne Qazaqstan ǵalymdarynyń dabyly, ıtbalyqtan alynatyn maı men terige balama shıkizattardyń tabylýy áser etken tárizdi. Al 90-jyldary... Odaqtyń ydyraýy, soǵan baılanysty túrli mekemeler arasyndaǵy baılanystardyń úzilýi tıýlen aýlaý kásipshiliginiń qajetsiz ekenin kórsetti. Sodan bastap munymen shuǵyldanatyn kásipshilikter tarap, olardyń shhýna, barja, qaıyqtary Fort-Shevchenko aılaǵynda esh áreketsiz turdy da qoıdy. Shirip, tot basqan soń metall qaldyǵyna ótkizildi. Sóıtip, tıýlen aýlaý toqtatyldy. Biraq muz ústindegi osy «ańshylyq» bir ǵasyrdan astam ýaqyttyń ishinde beıkúná, momyn teńiz ańyna qansha qııanat keltirdi deseńizshi. Oǵan joǵarydaǵy ashy mysaldar kýá.
* * *
Joǵaryda biz ıtbalyqtardyń ósip-ónýine zııanyn tıgizip jatqan teńizdiń lastanýy degen pikir aıtqan edik. Endi soǵan keler bolsaq, másele bylaı. Kaspıı sýy aýyr metaldardan quralatyn ýly hımıkattardyń áserinen, sondaı-aq, sý quramyna jat elementter túrlerinen búlinýde. Al ol qaıdan keledi? Buǵan antropogendi jáne tabıǵı dep atalatyn eki faktor áser etetinin aıtady 2013 jyly Qazaqstan Strategııalyq zertteýler ınstıtýty shyǵarǵan «Kaspıı aımaǵy: kókeıkesti problemalar» atty jınaqta. Munyń birinshisine adamnyń tirshilikke qajet óndiristik-sharýashylyq áreketteri, mysaly, sóz etken óńirden munaı-gaz ónimi sııaqty mıneraldyq baılyqtardy alý kezindegi teńiz sýynyń búlinýi jatady. Tabıǵı faktor dep atalatyn ekinshi sebepti biz teńiz deńgeıiniń shekten tys kóterilip kele jatqanynan izdestiremiz. Osynyń saldarynan Kaspııdiń Atyraý men Mańǵystaý óńirlerindegi jaǵalaýǵa jaqyn jerleri sý astynda qalýda. Al bul degen keshegi munaı óndirgen uńǵyma-skvajınalar, ondaǵy kentterdiń shaıyndy sýlar jınaqtalǵan tospa-katakombalary men ýrannyń ashyq qalǵan karerleri jáne aýyl tóńiregi men mal fermalary janyndaǵy tóbe-tóbe bop úıilgen qoqystar degen sóz. Osylardyń bári teńiz deńgeıiniń kóterilýine baılanysty sý astynda qalyp, aıdyndy lastaýda. Munyń saldary ıtbalyqtardyń ımmýnıtetin álsiretip, olardyń arasynda juqpaly aýrýlar taratýda. Onyń dáleli 1999 jyldan beri urǵashy tıýlenderdiń bedeýlikke ushyraýy jáne oqtyn-oqtyn qyrylyp qalýy.
Sózimiz qurǵaq, jalań bolmas úshin biz mynadaı baıandaý tásiline kóshýdi jón kórip otyrmyz. Ol – Kaspıı sýy lastanýynyń «kúnákary» – antropogendi jáne tabıǵı faktorlar tizbesiniń bárine emes, basty-basty ekeýine bir-birden mysal keltirý. Sonda áńgime naqty bolmaq. Olaı bolsa, birinshi, teńizden alynatyn munaıdyń sol óndirilgen jer nemese sýǵa áser etetin «áttegen-aıynan» bastaıyq. Bul týraly osydan biraz ýaqyt buryn ǵalym Januzaq Ákim tıýlenderdiń Mańǵystaý jaǵalaýlaryndaǵy kezekti qyrylýyna baılanysty Qazaqstan baspasóz klýby ótkizgen dóńgelek ústel basyndaǵy pikiralysýda bylaı degen-tin.
«Teńizder men araldardaǵy munaı óndirý kezinde apatty jaǵdaılar bolyp turady. Máselen, «Enron» kompanııasy Alıaskada 50 myń tonna munaıdy tógip aldy. Meksıka shyǵanaǵynda da sondaı oqıǵa boldy. «Brıtısh petroleým» Antarktıkada jaǵalaýynda ondaǵan myń tonna qara altynyn muhıtqa ketirip qoıdy. «Ozyq tehnologııa» dep qansha maqtasaq ta tehnıkanyń aty – tehnıka. Eń taza degenniń ózinde munaıdyń 0,1 paıyzy syrtqa tógilip otyrady eken. Eger biz, mysaly, jylyna Kaspııden 100 mıllıon tonna ónim óndirsek, eshqandaı apat bolmaǵan kúnniń ózinde sonyń 10 myń tonnasy teńiz sýyna tehnologııalyq qaldyq bop jaıylady degen sóz. Endi: «Al sol, ıaǵnı, shartty túrdegi joǵaryda atalǵan 10 myń tonnanyń ekologııaǵa qandaı zııany bolýy múmkin?» – degen suraqqa keleıik. Bir ǵana mysal, ashyq muhıtqa shyǵyp jatqan Meksıka shyǵanaǵynda ondaǵan myń tonna munaı tógilgende, sonyń zardaptaryn joıýǵa 10 jyl ýaqyt ketken. Al, Kaspıı tuıyq teńiz ekeni belgili. Ekinshi, Qazaqstannyń akvatorııasy munda óte taıaz. Tereńdigi 2-15 metr aralyǵynda. Basqasyn bylaı qoıyp, joǵarydaǵy eki jaǵdaıdy eske alǵanda, teńizdegi tirshilik ıeleriniń qazirgi ahýalyna osylardyń ózi óte aýyr tıip jatyr-aý degen oıǵa kelesiń».
Endi Kaspııdiń lastanýyna tabıǵı faktor týdyratyn kóńilsiz kórinisterden bir mysal keltireıik. Ol – teńiz deńgeıiniń kóterilýine baılanysty qaırańda qalyp qoıǵan munaı uńǵyma-skvajınalary. Jasyratyny joq bular ábden paıdalanylyp bolǵan degenniń ózinde onyń árqaısysynda qaldyq qara maı jáne jınaqtalyp qalǵan gaz bar. Bul – qater. Qaýip. Nege deseńiz, mundaı uńǵyma-skvajınalar baıaý jarylatyn mınalar sııaqty. Bir kúni qubyrlardyń asyǵys bekitilgen tusy tesilip, munaı men gazdyń burqaǵy atqylaýy múmkin. Al ol degen teńizdegi tirshilik ıeleriniń qyrylýy, óz kúnin ózi kórip júrgen balyqtar men tıýlenderdiń ómir súrýin toqtatýy. Muny biz emes, osy istiń mamany, buryńǵy májilis depýtaty Erkin Shpanov aıtyp otyr. 2014 jyldyń 23 sáýirindegi tıisti vedomstvolarǵa joldaǵan hatynda ol tómendegi jaılardy ashyna baıandaıdy.
«...Olardy (munaı telimderin –
avt.) qurlyqta burǵylady. Alaıda, teńiz deńgeıi kóterilgen 90-jyldary uńǵyma-skvajınalardyń bir bóligi sý astynda qaldy. 2004 jyly bulardyń qaýipti degenderin joıý baǵdarlamasyna memleket 3 mıllıard teńge bóldi. Bes jyl ishinde 47 uńǵyma joıy-
lyp úlgerildi. 2009 jyldan bastap jumystardy qarjylandyrý toqtatyldy. Qazirgi kezde qansha uńǵyma-skvajınanyń bar ekenin eshkim bilmeıdi, óıtkeni, eshqandaı zertteý júrgizilgen joq. Ártúrli derek kózderi Atyraý oblysynyń aýmaǵynda, teńizdiń soltústik bóliginde sıfrlar 1400-den 2000-ǵa deıin ózgerip turatynyn aıtady. Qaraýsyz qalǵan uńǵymalardyń máselesi tek atalǵan oblysta ótkir bolyp turǵan joq. Bul kórshiles Mańǵystaý óńirinde de máz emes. Onda 229 eski uńǵyma sý astynda qalǵan. Bul munaıly aımaqtyń ortaq qasireti.
Mamandar 10 jylda metaldyń tot basatynyn aıtady. Sondaı jaǵdaıda bir kezderi asyǵys jaýyp ketken uńǵymalardyń qubyrlary erte me, kesh pe tesilýi múmkin. Ásirese, tuzdylyǵy joǵary sý ortasynda turǵandary óte qaýipti. Sondaı uńǵymalardan munaıdyń aǵýy Ońtústik – Batys, Tájiǵalı jáne Prıbrejnyı ken oryndarynda boldy. Olardy konservasııa jasaý orasan kúsh-jigerdi qajet etedi».
Mine, sol kezdegi Májilis depýtaty Erkin Shpanov shyryldaǵandaı, Kaspıı sýy lastanýynyń kókesi qaıda jatyr? Buǵan anyqtama berý artyq qoı dep oılaımyz. Bizdi tolǵandyratyny: «Osydan 2,5 jyl buryn kóterilgen sol másele alǵa jyljydy ma?» – degen saýal. Qarajat bólinip, jumys qolǵa alynyp jatsa, ony qazirgi topan-sel aqparattardyń ishinen nege kórmeımiz, qalaı estimeımiz? Múmkin Úkimet bul baǵyttaǵy is-sharany onsha dabyra qylmaı atqaryp ta jatqan shyǵar. Biraq, bizge belgilisi, osy ýaqytqa deıin «baıaý jarylatyn únsiz mına» – 2000 uńǵyma-skvajınanyń bárin tastaı ǵyp tolyq bekitip úlgermegenimiz anyq. Sebebi, onyń aldyndaǵy, ıaǵnı, 2004-2009 jyldary bar bolǵany 47 uńǵyma áreń jabylyp, qaýipsizdendirildi ǵoı. Al myna 2000 myń skvajına...
...Já, maqalamyzdyń basynda biz Kaspııdegi ıtbalyqtardyń múshkil jaǵdaıyna áser etetin keleńsizdikterdiń qataryna tıýlender talǵajý etetin qorektik zattardyń azaıyp ketýin de qosqan edik. Endi sol jónindegi oıymyzdy shıyryp aıtaıyq ta áńgimemizdi aıaqtaıyq. Ol bylaı. Eger buryn mundaǵy ıtbalyqtar negizinen osy sýdaǵy kılkalardyń alýan túrlerimen qorektenip kelse, qazir kóbine-kóp buzaýbas balyqtardy talǵajý etetin boldy. Al Kaspıı kılkalary 2002 jyly teńiz túbindegi seısmıkalyq ózgeriske baılanysty kezdeısoq shyǵyp ketken gazdan qatty zardap shekti. Sóıtip, olardyń mólsheri birden 40 paıyzǵa kemip ketti. Sol sebepti, búgingi tańda ıtbalyqtardyń ózderine qajetti mólsherdegi kalorııany ustap turýy úshin burynǵyǵa qaraǵanda, eki ese kóp kúsh jumsaýyna týra kelip otyr. Budan keıin olar azbaǵanda qaıtsin!
Mine, osyndaı antropogendi jáne tabıǵı faktorlardyń saldarynan Kaspıı teńizindegi tıýlender sońǵy 16 jylda 5 ret qyryldy. Bulardyń ishindegi 2000 jylǵy kórsetkish adam shoshyrlyq. Sondaǵy mamyr-maýsym aılarynda Qazaqstan, Reseı, Ázerbaıjan jáne Túrikmenstan jaǵalaýlarynan ıtbalyqtardyń 30 myńnan astam óli denesi tabyldy. Onyń 10 myńy Qazaqstanǵa qatysty sý aıdynynan shyqqan. Statıstıka sodan keıin teńizdiń biz jaqtaǵy bóliginen 2001 jyly 6 200-deı, al 2006 jyly 1000-ǵa jýyq tıýlenniń ólgenin aıtady. 2012 jylǵy sıfrda naqtylyq joq. Ony mamandar dóp basyp aıta almaı otyr. Bul jerde biz teńizdegi zardap shekken basqa tirshilik ıelerin aýyzǵa alǵymyz kelmeıdi. Áńgime tek tıýlender týraly bolyp otyr. Osynyń bári demesek te deni Kaspıı sýy lastanýynyń qalypty deńgeıden bir jerde 1,5, ekinshi jerlerde 4,8 ese artyp ketkendiginen týǵan keleńsizdik ekeni anyq.
Kaspıı tıýleni... Ol ekonomıkalyq jaǵynan sonshalyqty paıdaly demesek te, túr retinde baǵaly ań ǵoı. Ortalyq Azııada joq, Qazaqstannyń batysynda ǵana bar, ózindik erekshelikke ıe tirshilik ıesi. Ol sonysymen qundy. Búginde osy beıkúná, momyn janýar qamqorlyqqa zárý. Aqyn Qadyr aǵa Myrza-Áliniń «Qyzyl kitap» atty poemasy esterińizde me? Onda avtor: «Myna qyry qazaqtyń, ana qyry. Qyzyl qyrman búginde, qala biri. Qaıda ketti, kim maǵan aıtady endi. Atyraýdyń qulany – onagry?! Jer aıtady osylaı, kún aıtady. Kún aıtady, kóńildi muńaıtady. Aqtóbede bir kezde pil bolǵanyn, Kim biledi búginde kim aıtady?! Aıla kóp-ti adamda, aıla kóp-ti. Aılasyna talaıdy aıǵaq etti. Qylysh tisti jolbarys – jerles bizdiń, Aıtyńdarshy, aǵaıyn, qaıda ketti, – dep kelip, – Qara jerdi jylatyp, eńiretip, Ketti solaı dronttyń ómiri ótip. Eki ǵasyr buryn biz eń aqyrǵy, Sýsıyrdy óltirdik móńiretip», – demeı me?! Sol aıtqandaı, Kaspıı ıtbalyǵyn da eńiretip jylatyp, joq qylyp alyp, ókinip júrmeıik.
Janbolat Aýpbaev, «Egemen Qazaqstan»
Atyraý oblysy
