Bir kezderi Bı-aǵa Beıimbet Maılınniń: «Qaıdan kelesiń? – Sottan kelemin. Sottan emes-aý, ottan kelemin», dep aıtqan ókinishi sol zamanmen birge ketsin dep tileıik. Qazir táýelsiz elmiz. Oqymaǵan qazaq, sóz túsinbeıtin adam joq. Sondyqtan shyndyq betke shyǵarylyp, týra sóz aıtylsa, sóıtip, máseleniń aq-qarasy ashylyp, aqıqaty anyqtalsa, kez kelgen daýlasqan adamdardyń bir sheshimge keletini anyq. Ol sheshim nátıjesi – qatelikti moıyndaý. Mámile degen osy, bul nebir daýdy der kezinde ýshyqtyrmaı uıasynda óshirý. Daý sotqa jetse, onyń aty da jaman estilip, nátıjesi de jaqsy bola qoımaıtyny ras. Qıt etse bir-birin sotqa súıreý amaly bizdiń ata-babamyzdan qalǵan ádet emes. Aqsaqaldar alqasy barlyq daý bitkendi qolma-qol sheship otyrǵan. Bul ıgilikti dástúrdiń syny ketpegen keıbir aýyldarda áli saqtalyp otyrǵany bar. Biraq ony jandandyrý isi qolǵa alynbaıtyndyǵy adam boıyndaǵy taza ımandylyqtyń azaıyp bara jatqandyǵynan ba deımiz. Iá, buryn babalarymyz kez kelgen daýdy eki-aq aýyz sózben mámilege keltirip bergen dep kóp aıtamyz. Biraq qazir sol babalarymyzdyń isine de, sózine de den qoıatyn adam kórinbeıdi. Áıtse de qyzbalyqqa kim salynbaıdy deısiz, baıqaýsyzda, ıakı qapyda jasalyp qoıǵan istiń arty jamandyqqa soqtyrmasa eken dep tileıtinder kóp. «Ashý – alda, aqyl – artta» degen ras. Kim de bolsyn soraqy isi úshin keıin barmaǵyn tistep jatady. Bul, árıne, jaqsy emes. Degenmen, «Adasqannyń aıyby joq, qaıtyp úıirin tapqan soń» degendeı, eń bastysy – aıybyn túsinip, keıin túzý jolǵa bet burǵysy keletin jannyń túzelýine jol ashqan da durys-aý! Mundaı adamdarǵa búginde «Medıasııa týraly» Zań kómekke kelip otyr. Bizdiń elimizde «Medıasııa týraly» Zań 2011 jyldyń qańtar aıynda qabyldanyp, sol jyldyń tamyzynda kúshine endi. Medıasııa degenimiz, latyn sózinen aýdarǵanda eki kózqarasty bólisý, ıaǵnı qos taraptyń tepe-teńdigin ustaný, beıtarap bolý degen uǵymdy bildiredi. Zań da bul uǵymnan aýytqyp ketken joq, medıasııa úderisi – taraptardyń kelisimi boıynsha júzege asyrylatyn, olardyń óz erikterimen qolaıly sheshimge qol jetkizý amaly. Bir sózben aıtqanda, bul úrdis medıatordyń kómegimen taraptar arasyndaǵy daýdy retteý rásimi bolyp tabylady. Medıasııaǵa óte úlken mán bergen jón. Onyń bolashaǵy zor. О́ıtkeni, kez kelgen adamnyń arasynda, tipti erli-zaıyptylar arasynda da kelispeýshilikter oryn alyp jatady. Sonda mundaı máselelerdi sheshý medıatorlarǵa júktelse jáne ol bilikti mamandar kómegimen sotqa jetpeı sheshilip jatsa, qos tarapqa da tıimdi. Medıatorlar bolmashyǵa qyrsyǵyp, túımedeıdi túıedeı etip, eregesip júrgenderdiń júregin jibite alsa, sóıtip, daýlasqandardyń kózin asha bilse – zor jeńis. Al medıasııanyń tıimdiliginiń biri – istiń qupııa júrgiziletindiginde. Onda kimniń kelgeni, ne qaralǵany, ne aıtylǵany – bári qupııa saqtalady. Tipti, álgi qujattar keıin joıylyp jiberiledi. Demek, medıasııaǵa kópshiliktiń bet burýy úshin sebep bar. Álemdik tájirıbege kóz júgirtsek, ózara kelispeýshiliktiń 40 paıyzy osy medıasııa arqyly ótip, onyń 80 paıyzy sheshimin tabady eken. Iá, daýlasqan jandardy tatýlastyrý úshin barlyq shara qarastyrylyp jatyr. Endi azamattyq isterdi tatýlastyrý rásimderi arqyly sheshý jaǵy da qarastyrylady. Máselen, jańadan qoldanysqa engizilgen Azamattyq prosestik kodekstiń 17-taraýyna buryn bolmaǵan tatýlastyrý rásimderi engizildi. Atalǵan kodekste tatýlastyrý rásimderi 174-182-baptarmen qarastyrylǵan. Osy baptardyń talaptaryna saı, sot taraptardy tatýlastyrý úshin tıisti sharalardy qoldanady, daýdy is júrgizýdiń barlyq satylarynda retteýde kómek kórsetedi. «Daý muraty – bitim» degen osy. Muny túsingen adamdar daýlasa qalsa bitimge kelýge tyrysatyny anyq. Sonda qarjy da shyǵyndalmaıdy, al bárinen buryn abyroıǵa kir túspeı, jyly qarym-qatynas, adamgershilik, tipti, dostyqty da saqtap qalýǵa zor múmkindik týady. Biraq, eń durysy aǵaıynnyń bir-birimen jaýlaspaǵany, daýlaspaǵany ǵoı. Myna qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrda «Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń – istiń bári bos» dep Abaı atamyz aıtqandaı, arada ózara syılastyq júrgenge ne jetsin.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan»
