Ábý Nasyr ál-Farabı babamyz «Adamnyń áýel bastan toqymashy nemese hatshy bolyp týmaıtyny sııaqty, qaıyrymdylyq pen jaman qylyq ta adamǵa áýel bastan jaratylysynan darymaıdy» dep, tárbıeniń adam ómirindegi zor mańyzyn meńzegen eken. Sóz basyn tárbıeden bastaýymyz tegin emes. Jaqynda ǵana Qostanaı qalasyndaǵy Altynsarın memorıaldyq mýzeıiniń qyzmetkerleri uıymdastyrǵan «Janyń da, tániń de taza bolsyn!» atty dóńgelek ústel otyrysyna qatystym. Uly pedagogtiń «Taza bulaq» áńgimesiniń jelisimen órbigen pikir almasýda men de óz oıymdy bildirdim. Ybyraı aıtqan tazalyqtyń astarynda ar-ujdannyń kirshiksizdigi, adamnyń rýhanı áleminiń sulýlyǵy jatqanyn sóz ettim. Qandaı laýazym ıesi bolsa da rýhanı baı bolyp, adamdyqty tý etip ustasa, búgingi qoǵam úshin jegi qurttaı qaýipke aınalǵan sybaılas jemqorlyq ta asqynbas edi. Barshamyz balany rýhanı baı etip tárbıeleý-
diń mańyzdylyǵy jóninde bilemiz jáne jegi keseldiń bilim berý salasynan aýlaq bolýyn tileımiz.
Uly aǵartýshy Ybyraı nebári 22 jasynda «Shákirtterimniń adamgershiligine yqpal jasaý úshin, keleshekte olardyń paraqor bolyp ketpeýi úshin bar kúshimdi salyp áreket etýdemin» dep jazypty. «Adamgershilik» pen «paraqor» sózderiniń maǵynalyq jaǵynan bir-birine janaspaıtyny sekildi bolashaq aǵartýshy jas ta bolsa, paraqor adamnan eshqandaı jaqsylyq kútýge bolmaıtynyn eskertken. Ybyraı babamyzdyń jemqorlardy jek kórip, qoǵam úshin qaýipti qubylysqa qarsy turǵanyn onyń hattaryndaǵy joldar da aıǵaqtaıdy. Ol «Bas-aıaǵy 10 jyl ishinde mıllıoner baı bolǵan, oǵan deıin eshnársesi bolmaǵan, osy eldiń kúshti jemqorlarynyń biri olardyń istep júrgenderin meniń jaratpaıtyndyǵymdy bilip qaldy. Sondyqtan ol meni bul aradan qýyp jiberýdiń amalyn istep júr», dep jazady. Osylaısha isimen de, «Kóńilińdi, boıyńdy osy bulaqtaı taza usta, kóńiliń sol ráýishti syrtqa ashyq kórinip tursyn» degen sózimen de uly aǵartýshy adamgershiliktiń bastaýynda ar tazalyǵy, adamnyń rýhanı dúnıesiniń kirshiksizdigi turǵanyn kórsetip ketti.
Y.Altynsarın ónegesinen, onyń tárbıe jónindegi taǵylymyn aıtýymyz tegin emes. Tárbıe qaı zamanda da, qaı qoǵamda da ózektiligin joıǵan joq. Adamgershilik bolmasa, sońy qylmyspen aıaqtalatyn jaman ádetter ulttyń da tamyryn sýaltady. Qoǵamdy jemqorlyq pen ımansyzdyq jaılaǵan kezde qaı saladan da básekege qabileti nasharlaıtyn ultty jahandaný jalmap qoımaı ma degen qaýip kóńildi kúpti etedi. Pedagog-ǵalymdardyń elimizde bilim berý salasynda jaqsy jetistikterge qol jetkizýge den qoıylady da, jastarǵa rýhanı-adamgershilik tárbıe berýge jetkilikti kóńil bólinbeıdi, deýi de qazirgi oqý-tárbıe isiniń álsiz tusyn kórsetip tur. Áıtse de bul tárbıeshilerdiń, jalpy jurtshylyqtyń janaıqaıyna aınalmaı turǵany ókinishti-aq. Zaman talaptarymen úndese áreket jasaýǵa qulyqsyz sekildimiz.
Iá, adamgershiliktiń mańyzdy quramdastarynyń biri – ar tazalyǵy. Osy oraıda Shákárimniń «Aq joldan aınymaı, Ar saqta» degen ósıet sózi oıǵa oralady. Kún tártibindegi kókeıkesti másele sybaılas jemqorlyqpen kúresti Memlekettik qyzmet jáne sybaılastyqqa qarsy is-qımyl agenttigine, quqyq qorǵaý organdaryna telip qoıǵandaımyz. Áıtpese, kún saıyn derlik buqaralyq aqparat quraldarynda aıtylyp ta, jazylyp ta jatqan jemqorlyq kórinisterine kóz juma qaramas edik, tipti boıymyz úırenip bara jatqandaı?.. Adamı kapıtal sapasyn jaqsartý-
ǵa jaýapty bilim salasy qyzmetkerleri osy taqyrypqa arnaıy kóńil bólip, júıeli
jumys istegenderi jón-aq. Búginde «Máńgilik El» qundylyqtary negizinde oqytý men tárbıeleýdiń birtutastyǵyn qamtamasyz etý qajettiligi kún tártibinde turǵany belgili. Qazaqstandyq patrıotızmge tárbıeleý tujyrymdamasyn ázirlep, ultjandylyqty damytýǵa basa kóńil bólý kózdelýde. Bireýdiń ala jibin attamaý, jasaǵan jaqsylyǵyńdy mindetsinbeý, kórsetken kómegińniń qaıtarymyn qalamaý, jeke paıdany qýyp, óz múddesin bárinen joǵary qoımaý sekildi qarapaıym uǵymdardy balaǵa otbasynda uǵyndyryp, keıin bul turǵydaǵy tálim-tárbıeni balabaqsha, mektep, ózge de oqý oryndarynda úzbeı jalǵastyrar bolsaq, qoǵamdy jegideı jegen indettiń beti qaıtary haq. Hakim Abaıdyń sózimen aıtar bolsaq, paıda oılamaı, ardy oılaıtyndar qatary qalyńdar edi. Kórnekti pedagog V.A.Sýhomlınskıı «Jamandyqtyń úlkeni – paıdakúnemdik. Paıda qýǵan adam shynshyl da, prınsıpshil de, erjúrek te, óz paryzyna adal da bola almaıdy» degen eken. Shynynda da, paıda qýǵan, jeke basynyń qamyn kúıttep, tek qaltasyn qalyńdatýdy kózdegen adamnan eshqandaı jaqsylyq kútýge bolmasy anyq. Olaı bolsa, Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy:jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýyndaǵy bes basymdyqtyń biri – adamı kapıtal sapasyn jaqsartý baǵytynda óskeleń urpaqqa rýhanı-adamgershilik tárbıe berýdiń yqpaldy da utymdy joldaryn oılastyryp, júıeli júrgizýge mektep, ata-ana ǵana emes, qoǵam, el bolyp jumylaıyq degim keledi.
Pıalash SÚIINKINA,
Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri
QOSTANAI
