Qyzdyń aty-jóni Gúlshah Esdáýlet eken. Jıyrma jeti jyldan beri Parıjde turady. Túrkııada týǵan, alǵash mektepke de sol jaqta barǵan. Anasy Ásma – túriktiń qyzy, ájesi Márııam – pákistandyq. Atasy – Altaıdyń kereıi. Áńgimeni basynan bastaıyq.
Altaıdaǵy aǵaıyn ótken ǵasyrdyń orta tusynda Qytaıdyń ókimetimen soǵysyp, uzaqqa sozylǵan qyrǵynnan qajyǵan tusta Qalıbek hakim bastaǵan bir toby Tıbet asyp, Túrkııaǵa aýatyny bar ǵoı. Sol alasapyranǵa bul qyzdyń atasy Qabı da aralasypty. О́zi boıy uzyn, qaptaǵaı deneli kisi eken. Kóshtiń jas batyrlarynyń biri bolǵan bolsa kerek (Keıin Túrkııada turǵan kezinde «Qyrmyzy Kelebek» («Kirmizi kelebek», 1982) degen fılmge de túsken).
Tıbet arqyly ótip, Túrkııaǵa kelipti deý – qazir aıtqanǵa ońaı. Al dúnıejúzilik kartaǵa qarap, birmezgil oı júgirtseńiz, atpen, arbamen, jaıaý-jalpylap, Azııany aınalyp, Eýropanyń aýzyna deıin barý degen qandaı azapty sapar?! Ol sapar kóp qazaq úshin sońǵy saparǵa aınalyp, tiri qalǵandary úshin birneshe jylǵa sozylǵan ǵoı. Bizdiń keıipker Qabı da sol qyrqynshy jyldary Pákistanǵa jetip, turaqtap qalǵan eken. Sol jerden pákistandyq Márııam esimdi jas qyzdy alǵan. Balalary sol jerde dúnıege kelipti. Gúlshahtyń ákesi Mahmýt sol jerde týǵan. Tek 1961 jyly ǵana Túrkııaǵa kóshken.
«Men Túrkııada týdym, on bir jasyma deıin sol jerde turdym. Atam men ájem túrikshe onsha bilmeıtin edi. Ájem pákistansha da biletin, sol jaqtyń kınolaryn kórip jylap otyratyny esimde. Al jalpy úıde tek qazaqsha sóıleıtin. Solardyń janynda júrip bizdiń de tilimiz qazaqsha shyqty. Qazir Qazaqstanǵa kelgeli kópten umytylyp qalǵan sol sózder qaıtadan esime túse bastady», deıdi Gúlshah. Ájesi, kelin bolyp túskende enesi bergen bolsa kerek, qazaqtyń syrǵasyn, basqa da áshekeı buıymdaryn taǵyp júredi eken.
Gúlshahtyń ata-anasy Parıjde turyp jatqanyna otyz jyldan asqan (Basynda tórt jyldaı balalaryn Ystambuldaǵy inisine tastap, ózderi kóshken). Biraq qazaq tilin umytpaǵan. Anasy túrik qyzy bolsa da, qazaqsha biledi. Gúlshah: «Ata-ájem qazaqsha taza sóıleıtin edi, áke-sheshem arasynda túrikshe aralastyryp sóıleıdi», dep túsindire ketti.
Bizben sóılesip otyrǵan kezde Parıjdegi ákesine qońyraý shalyp, atalary týraly surady. Ákesi «Kereıdiń ishinde Esdáýletpiz, atamnyń aty Buǵyjan, odan Qabı, odan men Mahmýtpyn» dedi. Parıjde Esdáýletten basqa qaı rýlardyń bar ekenin de túgendep ótti. Men famılııalary men rýlarynyń birdeı ekenine mán berip edim, Gúlshah «Túrkııaǵa qazaqtar barǵan kezde árqalaı jazylyp ketken. Máselen, bir kisi baı eken, sol úshin onyń tegi Zengın bolyp ketken. Ol túrikshe baı degen sóz. Al bir kisi famılııań kim degende jalǵyz bastymyn degisi kelip, bir janmyn degen eken, sonymen onyń soıy Birjan bolyp ketken. Bizdiki ózimizdiń rý atymen Esdáýlet bolyp ketken bolsa kerek», dep túsindirdi.
Gúlshah 2013 jyly Qyrǵyzstanǵa Mustafa Shoqaı atyndaǵy qaýymdastyq Qurban aıtty toılaǵanda bir kelipti. Sonda onyń qazaq ekenin bilgen kisiler Almatyǵa ákelip, qydyrtqan. Bul atajurtqa birinshi aıaq basýy. Odan keıingi kelýleri Fransııadaǵy Qazaq elshiliginde isteıtin Ǵabıt Syzdyqbekovpen jáne «Nátıje» sút fabrıkasynyń quryltaıshysy Erlan Áshimmen baılanysty. 2015 jyly osy eki azamattyń uıymdastyrýymen Parıjdegi qazaq jastarynyń fýtbol komandasy Qazaqstanǵa kelgen edi. Olar Astana, Almaty, Shymkent, Qaraǵandy qalalaryn aralap, jergilikti jastar komandalarymen oınap, atamekendi kórip qaıtqan bolatyn. Sol joly Gúlshah ta aýdarmashy esebinde kelipti. О́ziniń aıtýynsha, Erlan Áshim qolqalaǵan. Ol jaǵdaıdy Gúlshah tómendegideı eske alady: «Er balalardyń arasynda qalaı júremin dep edim, Erlan aǵa «meniń kelinshegimniń janynda» bolasyń dedi. Qazaqsha onsha jaqsy bilmeımin dep edim, «áli on kún bar, oǵan deıin úırene ber» dedi. Sóıtip, men on kún boıy ınternetten qazaqsha materıaldar qaradym. Estigenderimdi jazyp, jattadym».
Ol jolǵy fýtbol oıyndary oqyrman qaýymǵa tanys ta shyǵar. Alysta júrgen qazaq balalaryn ákelip, eldi kórsetip, bir mezgil osyndaǵy qazaqtarmen aralastyrýdy maqsat etken ol shara qatysýshylarǵa erekshe sezim syılaǵany anyq. «Kim jeńip jatyr?» dep surasa, oıyndy tamashalap turǵandar «áıteýir qazaqtar jeńip jatqany anyq» dep jaýap beripti degendi estigen edik. Bir jarasymdy, ıgi bastama bolǵany sózsiz. Gúlshahtyń da aıtýynsha, Parıjde týǵan, tilin bilmeı ósken sol jastardyń júreginde endi Qazaqstanǵa degen mahabbat oıanǵan. Bireýleri osy jaqpen baılanystyryp bıznes ashpaq, endi bir Sorbonada oqıtyn stýdent bizdiń elge kelip, ǵylymı jumysyn júrgizgisi keledi.
Erlan Áshim Gúlshahtyń áke-sheshesin kórgen eken. Úıine qonaqqa barǵanda anasynyń «Tamaq alyńdar, shaı ishińder» dep as usynǵany týra qazaqtyń minezi deıdi. Qazaqy ádet osynshama ýaqyt ótse de, ekinshi kelini basqa ulttan bolsa da, bul áýlette saqtalyp qalǵan eken...
Gúlshahtyń bul jolǵy kelýi de osy Erlan Áshimmen baılanysty. 2015 jyly kelgende ózi úshin biraz qazaqy áshekeıler alǵan eken, sony Eýropadaǵy qazaqtar kórip, qatty qyzyǵypty. Kóbirek ákelgenińde satyp alar edik depti. О́ziniń aıtýynsha, Eýropada 8000, onyń ishinde Parıjde 1800-deı qazaq bar eken. Qazaqsha biletinderi de bar, kóbisi Túrkııadan barǵandyqtan túrikshe biledi, ózara túrikshe sóılesemiz deıdi. Sol kisiler qyzyqqan soń, endi qazaqy áshekeılerdi aparyp, satý josparymen júr. Kásibine biz de bereke tiledik.
Endi bankte bolǵan jaǵdaı týraly suradym. Ony Gúlshah bylaı baıandady. «Bankten aqsha alýǵa Erlan aǵanyń kelinshegi Ásemmen birge bardym. Ishke kirgen soń Ásem óz jumysymen shyǵyp ketti. Men kezekke turmaqshy bolǵanda, sol jerde kúzette isteıtin kisi kelip, menen qandaı kómek kerek dep surady. Men kezekke qalaı turý kerek, aqsha alaıyn dep edim dep, jónimdi aıttym. Onda júrińiz dep, termınaldan kezekke turatyn túbirtekti alyp berdi. Sóıtip, ózimdi shaqyrǵanyn kútip turǵanymda Ásem keldi de, ana kisi odan men týraly suraı bastady. Alystan estip, baıqap turdym. Sol kezde rızashylyǵyn qaǵazǵa jazyp beripti. Kırıllısany oqýǵa qınalatyndyqtan, ony maǵan Ásem oqyp berdi. Ana kisiniń kózine qarap edim, jylaǵysy kelip turǵandaı boldy. Onysy maǵan qatty áser etti».
Bank qyzmetkeri: «Kim bolsań da, saǵan qatty rızamyn. Bizdiń qazaqsha bilmeıtin, bilse de bilgisi kelmeıtinderdiń janynda sen altynsyń», dep jazǵan eken. О́ziniń tilin qurmettemeıtinderdi kórip-kórip, ábden yzalanǵan, tipti, ishteı qorlanyp júrgen adamnyń sózine keledi. Bundaı sezimder Qazaqstanǵa úshinshi ret kelip otyrǵan Gúlshahqa da tanys eken. «Qaıda barsam da, adamdar maǵan oryssha sóıleıdi, nege qazaqsha sóılemeısiń desem, keıbireýleri «O, Boje» deıdi. Kelgeli osy sózdi úırenip aldym. Bir jerge barǵanda qazaqsha sóıleıtin adam bolsa, qýanamyn. Taǵy bireýge yza bolyp ketip, qazaqsha túsinbeısiń be desem, túsinemin deıdi. Endi nege sóılemeısiń desem, uıalamyn, aksentim bar deıdi. Bola bersin, aksent mende de bar, sóıleı ber dedim» deıdi ázilge súıegen bolyp kúlip otyrsa da, ókpesin de jasyra almaǵan qonaǵymyz.
Erteń jol júremin dep otyrǵan Gúlshahpen qosh aıtysyp, ishteı súısinip, rıza bolyp, keı nárseler úshin uıalyp, bolashaqtan úmit etip, biz de qaıttyq.
Arman ÁLMENBET,
jýrnalıst
Sýrette: Gúlshah Esdáýlet
