«Kúı óneri dertpen teń»

Qazirgi tańda álemdi rýhanı emes, dıýanı se­kirik (ózimniń termınim) bılep tur. Dáleldep k­órelik.

«Kitap oqý» degen tirkes, uǵym joq dese de bolady. Muny jalpaq jurt emes, sol salanyń, ıakı til mamandarynyń ózi moıyndap qoıǵan áldeqashan. Tek birdi-ekili bolmasa. Áıteýir, jastardyń músháıraǵa qatysyp, óleń jazýy ǵana kóńilge medeý. Alaıda, kóbiniń saryny muń, mahabbat. Ulttyń, ultshyldyqtyń lebi baıaý, kemsin.

Endi sekirik degenimizge keleıik. Kóshede, da­lada, aspanda, qalada deımiz be, jas ta, jasamys ta qulaǵyna ilgen álgi naýshnık (qulaqqap) se­rik, kórik bolyp tur. Tyńdaıtyny – sekirik. Ká­dimgi dańǵyrlaq mýzyka. Mynaý ne? – dep su­rasań, – «qazaqsha» dep qoıady.

Qaı telearnany ash – sekirik. Jartylaı jalańash qazaq qyzy. Sýǵa túsken, ómirden baz keshken, jigit qyzdy qýǵan, qyz jigitti qýǵan erekshe ǵalam. Kúni-túni bala-shaǵa kórip, kózaıym etetin ádettegi dúnıege aınaldy.

Toıǵa barsań da sol. Shoý-dýman «Jamannyń súıengeni top pen dúrmek» (Abaı) shýyldaqpen birge shýlap, sanamyzdy ýlap jatqan jaı. Án aıtyp, kúı kúmbirletken shaǵymyz kózden bul-bul ushqan. Bala kezdegi qazaq radıosynan berilgen  kúı, án qaıda qaldy?! Bizdiń býynnyń ulttyq máıegin mápelegen qaıran Qazaq radıosy edi. Sosyn kórkem ádebı shyǵarma edi. Bári er­tegi, kózden kómeski, sanadan úrikken.

Jýyrda kúıshi, jazýshy Serjan Shákirat kúıshiler qoǵamyn qurý jóninde dabyldy úndeý maqala jarııalady. Kóńildegi tottanǵan tutqyr datty jaltyratqandaı. Eger qoldaýshy bolsa, eki qol, eki aıaqty kóterip-aq kirisetin nárse. Átteń, deımiz taǵy da!

Ile-shala «Qazaqstan» arnasyndaǵy «Aıtýǵa ońaı­dan» taǵy osy másele jylt etti. Áı­gili kúıshiler B.Ysqaqov pen Sh.Ábiltaı  kúı­shi­ler­diń ortalyǵyn qurý týraly másele kóterdi. Bul habarda da biz aıtqan túıtkilder ortaǵa salyn­dy. Almatydaǵy salt-dástúr ortalyǵynda kúı­shiler otaýy kóterilse quba-qup degen bas­tamasy sol aıtylǵan jerde qalmasa eken dep ti­ledik.

Osydan birer jyl buryn Qaraǵandyda aıtysker aqyn Q.Maqsutov respýblıkalyq «Shertpe kúı» otaýyn qurdy. Ol otaý jumysy jaqsy-aq bastaldy. Alaıda, Táttimbettiń mereıtoıyn ótkizdi, kúı festıvali dúbirledi.  Bitti, aıaǵy osylaı sıyr­quıym­shaqtandy.

Byltyr kúıshi Q.Sadýaqasov (ataqty Dáýletbek kúıshiniń uly) oblystyq deńgeıge kóterip, « Shertpe kúıdi» jalǵap edi, birer konsertten soń túrli sebeppen jumysy toqyrap tur.

«Balany – jastan» dep jatamyz. Mektepte bas­taýysh, odan soń 5-6 synyptarda ǵana 1 saǵat mýzyka sabaǵy bar (osylaı atalady). Kúı óneri degen taqyryp joq. Jáı aqparat retinde aıtylǵan. Kúı, ulttyq án jeke sabaq retinde aptasyna 2-3 ret  berilse ǵoı dep armandaısyń.

Taǵy telearnalardaǵy habar beretin shaq­­taǵy qoıylatyn demeý saz. Tap bir qyl­mys­kerdi jazaǵa tartatyn shaqtaǵy be­ri­letin qor­qy­nyshty, úreıli dańǵyrlaq. Oı­baı-aý – kúı qaıda, kúı qaıda?! Qurmanǵazy, Dáý­­letkereı, Táttimbet, Dına, t.b. kúıshiler, arý­aǵyńyz keshirsin. Sizderdiń rýhı únderińiz tek arnaý-

ly túrli baıqaý, synaqtarda, ar­naıy oqý oryndarynda bolmasa, urpaǵyńyz bil­meıdi de, estimeıdi de...

Memlekettik máni bar sharalardan kúı de, kúıshi de shetqaqpaı. Dástúrli án bolsa, bolmasa da shetke syrylǵan. «Qurmanǵazy», «Otyrar sazy», bizdiń oblystyq Táttimbet atyndaǵy, t.b. orkestrlerdi memleket shamasy kelgenshe us­tap otyr. Alda-jalda konsert bere qalsa, kó­rermeni jasamys adamdar.

Alashtyń dúnıe júzi myqtylarymen talasa alatyn altyn áýendi kúıi óziniń urpaǵyna, tól perzentine jat bolmaǵy kimge qajet!? Árı­ne, álgi bizdi ańdyp júrgender kóp. Olar qol shapalaqtap, qýana, bir kózin qysyp qarap otyr. Tipti, óziniń sekirigin, dańǵyrlaǵyn tyq­qysh­taıdy. Qazaq baıǵus talmaı jutyp jatyr. So­dan bolar, ánimizdiń sózi ǵana qazaqsha, súıegi batyssha. Tipten, alpys eki tamyrymyz­dy jaı­lap, qanymyzda jyn bolyp oınaq salý­da. Teatr jaǵdaıy jóninde sóz qozǵasań, ta­ǵy shyǵandap ketermiz. Ol bir «romannyń» ar­qaýy.

Endi ne istemek kerek?! Kúreseıik, tireseıik, jyǵylaıyq, turaıyq. Shama kelgenshe, hat pa, úndeý me, joldaý ma – halyqqa, tórde otyrǵandarǵa qaraı baǵyttaıyq. Dúnıe júzi halyqtarynyń arasyndaǵy qazaqqa ǵana berilgen rýhanı muramyz úshin jan salaıyq, jaǵalasaıyq.

Marqum  A.Seıdim­bek­ «Kúı – kúmbez» ki­ta­bynda: «Kúıshi oryndaıtyn shyǵarmasynyń tarıhyn, avtoryn aıtyp tartqan.Tyńdaýshyǵa sonda ǵana etene etesiń», – dep kestelep edi ǵoı.

О́z dúnıemiz ózimizge jat bolyp bara jatqan zamanda birlese qımyldamasaq, erteńgi rýhanı keleshegimiz qalaı bolar eken? О́z basym biletin dú­nıemdi barǵan jerde tartyp, oryndap júrmin. Babalar amanatyna adal bolaıyn degenim bolar, biraz shertpe kúı de shyǵaryppyn.

Tókpedegi Alpys eki baýly Aq­je­leń, sher­t­pe­degi Qosbasarlar urpaq qu­l­aǵyna búgin tam-tum­dap jetpese er­te­ńi­mizge buldyr.

Kúıimizdi, ánimizdi beretin radıo jelisi, ar­­­naıy telearna, mektepte, orta, joǵary oqý oryn­­darynda jeke pán retinde oqytsaq, sosyn qońyraýdyń ornyn kúımen almastyrsaq – se­­giz ulymen qaýyshqan Ernazar bolar edik-aý, shirkin!

Kúı ónerine degen enjarlyqty oıatatyn aýzy dýaly aǵalar! Bastamaǵa – qostama ja­sa­­ńyz­­dar. Barmaq tistep qalmaıyq erteń. Áıt­pe­se:

О́zi túgil ózgege paıdasy joq,

Esil óner qor bolyp keter túzge, –

degen Abaı dana sóziniń keri bolary haq.

Qalıasqar
ShYNYBEKTEGI,
sazger

Qaraǵandy oblysy,
Buqar jyraý aýdany,
Botaqara kenti