Qyrannyń bas syny. Qazaq qusbegileri qustyń basyn: jylan bas, keshkil bas, jalpaq bas dep úsh túrge bóledi.
Jylan bas – qustyń eki shekesi qýshyq, tóbe súıegi yqsham, kún qaǵary tarlaý keledi.
Kekshil bas – qustyń da tóbe súıegi yqsham, tumsyǵyndaǵy sary terisi men tumsyq súıeginiń arasy sál oıańdaý, tumsyǵy kishileý bolady.
Jalpaq bas – qustyń eki shyqshyty torsyqsha tompaq súıekti keledi. Jalpaq bas qustardan denesi shaǵyn bolady. Kóbinese buqatana men sarsha búrkitter osy jalpaq bastardan taraıdy.
Qyrannyń tumsyq syny. Qazaq qusbegileri búrkitti tumsyǵyna baılanysty: qylysh tumsyq, quzǵyn tumsyq, qalyń tumsyq, súıir tumsyq, t.b. túrge bóledi.
Alǵyr qyran qusty tumsyǵyna qarap tanýǵa bolady. Onyń tumsyǵy basqa búrkitterdiń tumsyǵynan bir jarym ese uzyn jáne artyq shyǵyp turǵan úshkir ımegi bolmaıdy. Ekinshi sıpaty – ústińgi tumsyǵynyń ımegi astyńǵy tumsyq ımegin jaryp artyq shyqpaı bir qalypty ósedi. Taǵy bir eskerer jaıt: qoldaǵy búrkitterdiń ımek tumsyǵy ósip, uzaryp ketetindikten qusbegiler árkez ony ótkir pyshaqpen jonyp, qyrnap otyrady.
Qylysh tumsyq – qyrannyń tanaý setigi keń bolady. Onyń aldynan qaraǵanda tumsyǵy kókke qarata ustaǵan qylysh poshymdas kórinedi. Egerde qylysh tumsyqty qustyń ezýiniń syrtqa qaraǵan kómkerýi pyshaqtyń qyryndaı bolsa, ári tumsyǵyndaǵy múıizgekpen japsarlasqan teriniń arasy kózge shalynar mólsherde jiliktenip tursa, bul naǵyz qyran. Qylysh tumsyqty qustyń bet qylshyǵy ımektene qaıqaıyp tanaý setigin jaýyp turady. Tanaýyn jaýyp turǵan bul qylshyq qus tynys alǵanda aýadaǵy shań-tozańdy súzý mindetin atqarady. Bul qustyń qylysh tumsyq atanýyna sebep osy. Qylshyqty qyrandardyń kóbinde tanaýynyń qos qaptalynan tumsyqtyń ushyna qaraı yrylǵan sýaǵary bolady. Búrkit jem tartqanda tanaýynan aǵatyn sý osy arqyly tamshylaıdy.
Quzǵyn tumsyq – qus dep qylysh tumsyqty búrkitterdi ataı beredi.
Qalyń tumsyq – búrkittiń tumsyǵy qoshqar muryndas keledi, ári ústi ımek-dóńestenip, qońqıyp kórinedi. Astyńǵy jaq súıegi ústine qaraı beıim bitedi. Bundaı qus tym bapshyl bolady ári qyran shyqpaıdy.
Súıir tumsyq – búrkittiń tumsyǵy qaraqazdyń tumsyǵyna beıimdes, qońqy emes, azdap súıirshe keledi. Ataqty qusbegi Jalaıyr Shora qartaıǵan shaǵynda «qarǵa tumsyq qus salmadym, qashar bitimdi at minbedim» dep ókinipti deıdi. Osy Shora armandaǵan qus osy súıir tumsyqty búrkit. Qazaq qusbegileri «qylysh tumsyq qaıtpas, qalyń tumsyq baıytpas» degen eken.
Qyrannyń tanaý syny. Qazaq qusbegileri búrkitti tanaý bitimine qaraı: keń tanaý, jalpaq tanaý, qysyq tanaý dep úshke bólgen.
Keń tanaý – búrkitterdiń tanaýy keń, ári dóńgelek pishindes, tynysty keledi. Muny qylysh júndi murt dep ataıdy.
Jalpaq tanaý – búrkitterdiń tanaý tesigi úshkildeý bolǵanymen bitimi keńirek bolady.
Qysyq tanaý – búrkittiń tumsyǵynyń eki jaǵy qaıqaıyp, aldynan qaraǵanda qanshyrdaı qabysyp kórinedi. Mundaı qustardan alymdy qyran kezdespeıdi. Kóp jaǵdaıda sarsha búrkitter qysyq tanaý keledi. Eger de, keń tanaý búrkitke beıim buqatana qus kezdesse, onyń san jiligin ólshep kórý kerek. Jiligi bir tutamnan assa, ondaı qusty qaıyryp, salýǵa bolady.
Qyrannyń kóz syny. Qazaq qusbegileri búrkitti kózine qatysty: kórqabaq, shúńgirek kóz dep bólgen. Eger búrkittiń qabaǵy jaıdaq, juqaltań, jaýdyr kóz bolsa jaltaqoı, qorqaq keledi. Búrkittiń kózi kishi qysyqtaý kelse qyrandyqtyń belgisi. Mundaı qustardy qusbegiler «qyzǵa bermes qysyq kóz» dep maqtaıdy. Búrkittiń kózi qıyqshalanyp quıryqsha sozylyp bitse, bul ne kezikse sony alatyn aıtýly qyran bolady.
Búrkittiń kózi tabıǵı jaratylysyna baılanysty: qara shegir, aq shegir, sary shegir, qyzyl shegir jáne qara móldir bolady. Qusbegilerdiń aıtýynsha, Zaısan-Saýyr taýyn mekendeıtin qustardyń balapanynyń kózi qara móldir bolady. Qusbegiler muny kúıkentaı kóz dep te ataıdy.
Qyrannyń qanat-qaýyrsyn syny. Búrkittiń qanatyndaǵy eń shetki uzyn qaýyrsyndaryn qylysh shalǵy (sabaý shalǵy) deıdi. Ol 5-7 qaýyrsyndy bolady. Odan keıin ara qanatta 10 shaqty doǵal qaýyrsyn, irge qanatta 20-daı qanat-qaýyrsyn bolady. Irge qanatqa jalǵasqan, qomdap otyrǵanda biriniń astynda biri turatyn iri japyraq júnderdi bolat jún dep ataıdy.
Qylysh shalǵylarynyń aldynda jalpaqtyǵy pyshaqtaı, uzyndyǵy súıemdeı birneshe pyshaq shalǵylary bolady. Qylysh shalǵylarynyń qaýyrsyny shynashaqtaı jýan keledi. Búrkittiń júni taraqtaı qalyń bolatyndyqtan, otyrǵanda irge qanatqa ırek qalta túspeı, jymdasyp turady.
Búrkittiń quıryǵyndaǵy qaýyrsyny 12 tal bolady. Balapan, túlek, tastúlek, ana jasyna deıin quıryq pen qanatynyń asty aq nemese aqshyl tústi bolady da, ana jasynan ótkennen keıin qaraıady. Qazaqtyń «adam qartaısa aǵarady, búrkit qartaısa qaraıady» deıtini osy.
Qazaq qusbegileri búrkitti qanatyna aılanysty: quzǵyn qanat, qumaı qanat, shil qanat dep úsh túrge bóledi.
Quzǵyn qanat – búrkittiń belgisi eki shalǵysynyń ushy ımektelmeı túzý aıqasyp turady.
Qumaı qanat – búrkittiń belgisi eki shalǵysynyń ushy oraqtalyp, ımektelip aıqasady.
Shil qanat – búrkittiń belgisi shalǵysy qysqa bolady, ári eki úshi zorǵa aıqasady. Shil qanat búrkit balapanda kók bóri, tirneginde qý bóri atalady da, tek tastúlekke tolǵanda baryp, tolysyp jetisedi. Qyran qustar osy quzǵyn qanat pen shil qanattan shyǵady. Qumaı qanat qus shaban ári jalqaý keledi.
Qyrannyń dene músheleri: 1. Tumsyq, 2. Moıyn, 3. Kerme ıyq, 4. Topshy, 5. Bı býyn, 6. Jetim alǵy, 7. Jemsaý, 8. Aıaq, 9. Balaq jún, 10. Qanattyń qylysh qyry. 11. Pyshaq shalǵy, 12. Shalǵynyń sydyrǵy ushy, 13. Kirýke júnderi, 14. Quıryq, 15. Quıryqtyń qasqasy (kóbe qaýyrsyn), 16. Maı saýyt, 17. Shonty, 18. Irge qanat, 19, Ara qanat, 20. Bes shalǵy.
Sýret etnograf B.Qınaıatulynyń arhıvinen alyndy
Beken Qaıratuly,
«Egemen Qazaqstan»
