O, jasaǵan, kúlli jurt túrik dep dúrligip júrgen qonaq kádimgi ózimizdiń Halıfa Altaı atamyz eken. Jaryqtyq kózime ottaı basyldy. Bir kórý arman bolyp júrgen ardaqty qarııanyń kezdesken jerin qaramaısyz ba! «Assalaýmaǵaleıkýmdi» azandata sozyp, ıilip baryp atanyń ystyq alaqanyn qos qoldap qymqyra ustadym. Atamyz báseń daýyspen sálemimdi aldy. Shúıdesi eńkish tartqan juqaltań adam eken, «bul kim boldy» degendeı, betime bajaılap qarap aldy da, únsiz otyra berdi. Qasynda qazir kózi tiri júrgen apamyz Bátish (Bıbátish Júnisqyzy) bar eken. Qaıta apamyz: «Tórlet, qaraǵym, qaıdan júrsiń?» dep qazaqy ádetpen jón suraı qalǵany. Maǵan da osy suraq kerek edi... Qaıda týyp, qaıdan kelgenimdi aıtyp sarnadym kelip. Atamyz únsiz tyńdap otyr. Bir kezde burylyp qarady. – Jón, qaraǵym, Qobda betiniń qazaǵy ekensiń ǵoı... – dep áńgime aýanyn ózi keńitip, ana-mynany surap... áńgimeniń kóshi túzelgendeı bolǵany.
– Men de qarap qalmaı, aqsaqaldyń bul qalaǵa nege kelgenin suradym. Jaryqtyq kópti kórgen kórik keýdesin bir kóterip qoıyp, shanaǵy kepken kóne dombyranyń únindeı qońyr daýsymen sóz bastady. Meniń túsingenim: atamyzdy bala kezinde oqytqan naıman-saryjomart ustazy bolǵan eken. Sol kisi 1960-jyldary arǵy betten osy jaqqa ótipti. Sony izdep kelgen beti. Tiri bolsa, kózin kórip, batasyn almaq, joq bolsa, úrim-butaǵyn taýyp, batasyn bermek.
Osy másele boıynsha erteńinde atam ekeýmiz izdeýdi bastadyq. Aldymen oblystyq «Dıdar» gazetiniń redaksııasyna bardyq. Aqsaqal osy jerden ustazynyń deregin de tapty. Erterekte Kúrshim jaqta qaıtys bolypty. Keıin jaryqtyq sol ustazynyń nemere qyzyn ádeıi Almatyǵa aldyryp, óziniń úıinde turǵyzyp, oqýyn aıaqtatty. О́z basym áli kúnge deıin osy oqıǵany esime alamyn. Ustazǵa degen netken qurmet, netken adaldyq...
Kún besin aýǵanda atammen birge qonalqy orynǵa kelip jaıǵastyq. Bul kisiler tańmen talasa jolǵa shyqpaqshy. Sodan qarap otyrmaı áńgime órbittim. Bir jyl buryn ot ornymnan ushyp atajurtqa qonys tepkenimdi aıta kelip, turmystyq jaǵdaıdyń onsha bolmaı turǵanyn, «atameken dep ańsap jetkende...» dep ózimshe ishtegi sher-shemendi tógip jatyrmyn. Atam jaryqtyq úńilip betime qarady (bul ne aıtyp ketti degendeı). Ornynan turyp kelip, qarsy aldyma otyrdy. «Qaraǵym, – dedi. – Sen baqytty adamsyń, men sııaqty jer álemdi shyrq aınalyp, tisi barǵa tistetip, azýy barǵa aldyryp, arman bolǵan atamekenge zorǵa jetip otyrǵan joqsyń. Meni tyńda, shyraǵym, 1930-jyldary Altaıdan aýa kóship Gansý ólkesine kelgende biz 18000 adam edik. Osylardan 5000 adam Tıbetke tiri óttik. 1941 jyly Úndistanǵa 3000 adam ótip, 1942 jyly osydan 1000 adam ǵana tiri qaldyq». Aqsaqal osyny aıtyp, tereń kúrsindi. Azdan soń áńgimesin qaıta jalǵady.
«1941 jyldyń kúzinde bosyp júrip Úndistannyń Muzapar-Abat qalasyna zorǵa jettik. Qalanyń aınalasyn qalyń qaraǵaıly taý qorshaǵan. Biz ózenniń bergi shetine shatyr tigip ornalastyq. Kúnde jańbyr. Sý tamshylary baspanamyzdan ótip, kórpe-jastyq, kıim-keshek túgel kógerip ketti. «Jut jeti aǵaıyndy» degendeı, uzaq jaýǵan jańbyrdyń saldary ma, jappaı aýrý-dertke ushyradyq. Kóp adam esinen aýysyp, jyndanyp ketti. Bireýlerdiń bet-aýzy isip, tula boıyna jara qaptap, tipti tirideı tisteri shirip ketkender qanshama. Kún saıyn onshaqty adam ajal qushady. О́lgen adamdarymyzdy qalalyq zıratqa nemese qonys syrtyna jerletpeıdi, ruqsat joq. Shatyrdyń syrtynda qarýly áskerı kúzet. Amalsyz ólgen adamdardy shatyrlardyń arasyndaǵy bos jerlerge kómip, ózimiz olardyń zıratyn jastanyp, ólgendermen birge ómir súrdik. Eshkim bizdi azamattyqqa qabyldamady. Janymyzdy jaldap kún kórdik. Jer bóten, salt bóten elde ómir súrýdiń qıyndyǵyn bastan ótkerdik. Shyraǵym, qudaı bergen qutty shańyraǵyńa renish aıtýshy bolma! Qazirgi azattyqtyń qadirin bilmeseń, eshqashan el bolmaısyń, balam! Tynyshtyq bar jerde baq turady!»
Adamdardyń pendeshilikpen ómirdegi az-kem qıyndyqqa tózbeı, ókpe-nazyn bildirgende, Halıfa aqsaqaldyń aıtqany esime túsedi. Biz bardy der kezinde baǵalaı almaı júrmiz-aý...
Beken QAIRATULY
«Egemen Qazaqstan»
