О́tkenniń ónegesi – bolashaqqa baǵdar (QR tuńǵysh Syrtqy ister mınıstrimen áńgime)

– Tóleýtaı Ysqaquly, endi ǵa­na Táýelsizdik alǵan jas memlekettiń syrt­qy saıasattaǵy tizginin kim ustaıdy degen­de tańdaý sizge túsipti. Áńgimeni ári­den bastasaq, sizdiń dıplomatııalyq ótili­ńiz KSRO-nyń dıplomatııalyq mek­tebinen bastalady ǵoı. Dıplomatııa siz úshin taǵdyr ma, joq álde mamandyq pa? – Men óz mamandyǵymnyń qaǵıda­symen, zańymen ómir súrdim. Ýaqyt óte kele ol meniń ómirimniń, kúndelikti tirshi­ligimniń bir bólshegine aınaldy. Paıyzdyq ólshemmen qarar bolsaq, 1 paıyz – taǵdyr, 99 paıyzy – qarym-qabilet, talap pen qareket. Sondyqtan, taǵdyrymdy mamandyǵymnan bóle-jara qaraı almaımyn. Bul bala kúnimnen ózge túgil ózimnen de jasyryp kelgen tátti arman edi. Ol oryndaldy. Keńes Odaǵy kezinde men úlgi tutqan elshiler kóp-tin. Keıinirek solardyń birazymen jumys barysynda kezdestim. Táýelsiz Qazaq eliniń alǵashqy Syrtqy ister mınıstri boldym. – Endi sál sheginis jasasaq. Uzaq jyldar boıy shetelderde boldyńyz. 1986 jyly Jeltoq­san oqıǵasy bolǵan kezde siz Aý­ǵan­standaǵy konsýldyqtan oralyp, Máskeýdegi Syrtqy ister mı­nıstr­­liginiń ortalyq apparatynda qyz­mette edińiz... – Iá, Jeltoqsan oqıǵasy jaıly Máskeýde estidim. KSRO bıliginiń qazaq jas­taryna qarsy áreketterin dıplo­matııalyq korpýstaǵy áriptesterimniń bári birdeı qoldaı qoımady. «Jastardy qoldaımyn. Ár memleket ózine ózi qoja, óz basshysy bolýy kerek» degender de boldy. Keıin qazaqtyń ór minezin Jeltoqsan oqıǵasymen baılanystyra qaraıtyndar odaqtyń ár buryshynan tabyldy. Birde demalys babymen Iаltada júrgenimde, kórshi ústelde otyrǵan armıandar: «Qazaqtar, sender bizge jaqsy ónege kórsettińder. Endi biz de teńdik suraımyz», dep shyn kóńilden rızashylyq bildirgeni áli kúnge deıin kóz aldymda. – Elbasy Nursultan Nazar­baev­tan shaqyrtý alǵanda siz qaı elde júr edińiz? – Nursultan Ábishulynan sha­qyrtýdy 1991 jyly KSRO-nyń Tegerandaǵy elshiliginde ju­mys istep júrgende aldym. Ol kezde uıaly baılanys joq, elshi­likke baryp, kádimgi telefon­men tildesemiz. Elbasy Más­keýde eken. KSRO Syrtqy ister mınıstri Shevardnadzemen sóı­le­sip, laı­yq­ty úmitker usynýyn óti­nipti. Árı­ne, men jalǵyz emespin. Sanatta basqalar da bol­dy. Irikteýden keıin tańdaý maǵan túsken. 1991 jylǵa deıin Qazaqstan atynan álemdik saıasat minberinen Reseı sóılep keldi. Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıa­satyn retteıtin ortalyq, ıaǵnı Máskeý bola­­tyn. Tipti, Qazaqstannyń ózge mem­leket­termen syrtqy saıası qatynas ornatýy degen má­sele kún tártibinde esh ýaqytta turmaǵan. Basqasha aıtsaq, Qa­zaqstan halyqaralyq quqyq prın­sıpterine sáıkes halyqaralyq quqyq­tyń sýbektisi qyzmetin atqar­ǵan joq. Jasyratyny joq, táýel­siz­dik­tiń alǵashqy jyldary óte qıyn boldy. Nege deseńiz, ol kezde kóp adam til bilmeıdi, maman joq. Men Syrtqy ister mınıstrimin, biraq kómekshim bolmady. Prezıdentpen shet elge shyqqanda, sarapshy retinde júresiń. Kóptegen mınıstrler til bilmeıdi. Bárin óziń aýdarasyń, qujattardy saraptaısyń. Ol tusta tek Elbasynda ǵana aýdarmashy bolatyn. Departament, bólim basshylarynda joq. Ol kezde men basqaratyn Syrtqy ister mınıstrliginiń ózinde bar-joǵy on adam qyzmet etedi. Táýelsizdigin jarııalaǵan soń, Qazaqstan halyq­aralyq quqyqtyń sýbektisi bola otyryp, BUU tanyǵan álemdegi 200-ge jýyq memlekettiń qata­rynan oryn aldy. – Mamandar qalaı ósip shyq­ty? – Qasymjomart Toqaev basynda meniń orynbasarym edi, keıin mınıstr de boldy, Úkimet te basqardy. Qazir – Senat Tóra­ǵasy. Vıacheslav Ǵıza­tov Germa­nııa, Túrikmenstanda elshi bol­dy. Bolat Nurǵalıev AQSh, Japo­nııa el­shi­likterinde qyzmet etti. Shanhaı yn­ty­maqtastyq uıymyn­daǵy ókildigimizde de jumys istedi. Odan basqa da jigitterdi aıta­ıyn, Nurlan Dánenov bas­qarma tóraǵasynyń orynbasary edi, artynan bizge kelip, elshi, mı­nıstrdiń birinshi orynbasary, baspasóz hatshysy boldy. Qazir Fransııada Tótenshe jáne ókiletti elshi. Baǵdat Ámireev Arab elderinde úshinshi hatshy boldy, meniń qol astymda istedi. Ol departament bastyǵy bolyp júrip, birden elshilik qyzmetke kiristi. Elshilikke deıin Saýd Arabııasy, Mysyr, Túrkııa elderinde elshi boldy. Qazir Iranda Tótenshe jáne ókiletti elshi. Erjan Qazyhanov, Aqmaral Arystanbekova, Qaırat Sarybaı da mende jumys istegen. Árkim óz ornyn tapty. Máselen, Aqmaral Arystanbekova Keńes Odaǵynyń BUU-daǵy ókildiginde qyzmet etetin, keıin Qazaq­stannyń BUU-daǵy ókildigin basqardy. – Shetelderdegi elshilik­terimiz 1992 jyldyń aıaǵy men 1993 jyldan bas­tap ashyla bas­tady. Elbasy 1992 jyly qańtar aıynda Úndistanǵa, sol jyl­dyń mamyr aıynda Amerıka Qurama Shtattaryna resmı saparmen bardy. El­basymyzdyń shet elderge sapa­ryn uıymdastyrǵan kezde eski dos­taryńyzdyń kómegine júgingen bolarsyzdar. – Men biraz elde boldym. Alǵash­qy jyldary Reseıdegi dıplomat jol­dastardyń kómegin kóp kórdik. Sheteldik saparlarymyz kezinde Reseı elshileri qarsy alyp, shyǵaryp salyp júrdi. Bul – úlken kómek. Keıinirek, elge oralyp, Syrt­qy ister mınıstri bolyp, jan-jaqpen dıplomatııalyq baı­lanys ornata bastaǵan kezde eski dostarymnyń kómegin kóbi­rek sezindim. Keńes Odaǵy kezinde keńesshi, konsýl bolǵan dostarymnyń birazy qazir shetelderde elshilik qyzmette júr. Shet elderge barǵan saıyn biri bolmasa biri aldymnan shyǵady. Bir-birimizben galstýksyz jaǵdaı­da kezdesip, jastyq shaqty eske alamyz. Áńgime arasynda elderi­mizdiń syrtqy saıasaty týraly aıtyp, saıa­sı qorjynymyzdy toltyryp alýdy da umytpaımyz. – 1990 jyldardyń basynda alpaýyt elder Qazaqstanǵa KSRO shekpeninen endi ǵana shyq­qan, asa baı ken qory bar kúl­sheli bala retinde qarady. Álem­dik geosaıasattyń Qazaq­stan­ǵa qaraı bet bura bastaǵan kezi dep qaı jyldardy aıtamyz? – Jańylyspasam, 2005 jyldan bergi kezeńderden bas­talady. Bizdi syrt álem naryq­tyq ekonomı­kaly el dep qa­byldady. HHI ǵasyrdaǵy geosaıası jaǵ­daıdyń salmaǵyn ótken ǵasyr­larmen salystyrýǵa bolmaıdy. Ol jańa sıpattarǵa, jańa qun­dylyqtarǵa ıe boldy. Egemen­diginiń irgetasyn bekitip alǵan Qazaqstan da jahandanǵan álemniń jáne jahandanǵan ekonomıkanyń bir bólshegine aınaldy. Biz muny keshegi jahandyq daǵdarys kezinde aıqyn ańǵardyq. Álemde bo­lyp jatqan ózgerister Qazaq­standy syrt aınalyp kete al­maıdy jáne kerisinshe, bizdiń el­degi saıası-ekonomıkalyq óz­geristerge syrt álem de beı-jaı qaraı almaıdy. Bizdiń qarjylyq júıemiz, tabıǵı baılyǵymyz strategııalyq sheshim qabyldaǵan kezde syrtqy faktorlardy es­kerýdi, qajet bolsa úılestirýdi min­­detteıdi. – Ishki saıasat pen syrtqy saıasattaǵy basym baǵyttardyń túıiser tustary jaıly ne aıtasyz? – Ekonomıkany jandandyrý úshin syrtqy saıasat jumys isteýi kerek dep oılaımyn. Bizdiń Prezıdent týraly elde ǵana emes, shet elderde de kóp aıtylady. Kóptegen baspasózde jazylyp, kitaptar shyǵa­rylýda, derekti jáne kórkem fılm­der túsirilýde. Barlyq jarııalanymdarda Memleket basshysynyń biregeı tulǵasy kórsetilip, ol týraly jaǵymdy pikirler bildiriledi, onyń erekshe tulǵasy jáne saıa­sı Olımptiń shyńyna shyǵýǵa múmkindik bergen taǵdyrynyń zor jeńisi týraly aıtylady. Elbasynyń kelissóz júrgizý sheberligi qandaı?! Kóregen, parasatty saıasatker. Búkil eldegi saıası jaǵdaıdy, ekonomıkalyq tustardy da jaqsy biledi. Tipti, sandardy esh umytpaıdy. Naǵyz mámileger. AQSh-tyń astanasy Vashıng­ton­da da, Nıý-Iorkte de kezdesýler ótkizdik. Odan keıin Kanadaǵa baryp, budan ári búkil Eýro­pany sharlap shyqtyq. Qytaı, Malaızııa, Sıngapýr, ne arab álemi bolsyn, birin qaldyrmaı aralap, elge ınvestısııa tartýǵa tyrystyq. Prezıdenttiń aby­roı-bedeli men iskerliginiń arqasynda sheteldik ınvestorlardy qyzyqtyra bildik. Olar bizdiń Prezıdentimizdi qurmettep, elimizge keldi. Eger de syrtqy saıasatymyz osyndaı belsendilikke ıe bolmasa, biz mundaı jetistikterge jete almas edik. – Syrtqy saıasatymyzdy Reseı, Qytaı sııaqty alpaýyt elderdiń syrtqy saıasatymen úılestirip júrgizý biz úshin qanshalyqty mańyzdy? – Suraǵyńa birjaqty jaýap berý qıyn, árıne. Qazaqstan Reseı men Qytaıdyń ortasynda ornalasqan. Biraq syrtqy saıasatta «altyn aralyq» degen bolady. Ataqty ǵulama Arıstotel durys sheshim qabyldaý úshin «altyn aralyqtyń» núktesin tap dep ketken. Dıplomatııadaǵy kóp vektorly atalyp júrgen uǵym – bul Qazaqstannyń oılap tapqany nemese, tipti de, onyń Prezıdentiniń qalap alǵany emes. Bul – bizdiń elimizdiń ózin qorshaǵan álemmen kópjaqty baılanystaryn damytýdan týǵan tabıǵı tańdaýy. Qazaqstan birjaqty ǵana saıasat júrgizetindeı kishkentaı ári eshkim tanymaıtyn kóleńkede qalyp qoıǵan belgisiz de bedelsiz memleket emes. Eýrazııanyń naq ortasynda ornalasqan, Reseı, Qytaı jáne Ortalyq Azııa elderimen 14 000 shaqyrymdyq syrtqy shekarasy bar bizdiń elimizdiń geosaıası jaǵdaıyn nazarǵa alsaq, bir ǵana elge nemese belgili bir elder tobyna ǵana baǵyt ustaný Qazaqstannyń ulttyq múddelerine orny tolmas zardap ákeler edi. – Siz ben biz, táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Syrtqy ister mınıstri jáne qarapaıym jýrnalıst bolyp, syrtqy saıasattaǵy jetistikterimizdi, bar bolsa kemshilikterimizdi formýlaǵa salyp, saralap kóreıikshi. Men syrtqy saıasatta úsh adym alǵa jyljý úshin bir adym keıin shegindik deımin. Siz osyǵan qarsy qandaı ýáj aıta alasyz? – Bul – osydan 10-15 jyl burynǵy formýla. Biz qazir tek alǵa jyljýdy ǵana oılaýymyz kerek. О́tkenimiz sabaq alý úshin ǵana qajet. Bizge qol jetken jetistiktermen toqmeıilsip qalýǵa bolmaıdy. Biz ýaqytty óz paıdamyzǵa jumys istetýge tıispiz. Shúkirshilik, artta qalǵan 25 jyldyń alǵashqy belesterinen-aq Qazaqstan Respýblıkasy tolyq táýelsizdikke jetýdiń jolyna tústi, nebir tar jol, taı­ǵaq keshýlerden aman-esen ótip, azattyq­tyń alǵashqy ári azap, ári ǵajap asýlarynan abyroımen asty, aınalasy onshaqty jyldyń júzinde egemen el retinde damýdyń dańǵylyna qaraı nyq qadam bas­ty. Odan keıingi onjyldyqta qazir búkil álem «Qazaqstan joly» dep at qoıyp, aı­dar taqqan shyn máninde fenomendi damý jolyna tústi. Búginde elimiz tarıh sa­ǵatynyń tili syrt ete qalǵandaı óte qysqa merzim ishinde keshegi keńestik ımpe­rııanyń shıkizat kózi retindegi ǵana shet aımaǵynan ekonomıkasy qýatty, saıa­saty turaqty, súıegi myǵym memleketke aınaldy. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Gúlbarshyn SABAEVA, jýrnalıst