«О́z mamandyǵyna adal jandarǵa qurmetim joǵary»

Búkil dúnıejúzilik dárigerler assosıasııasynyń sheshimimen beriletin «Álem dárigeri» ataǵyn 2008, 2009 jyldary eki ret qatarynan ıelengen, «Platınaly Tarlan», Pırogov atyndaǵy syılyqtardyń ıegeri, «Parasat» ordenimen, birneshe medaldarmen marapattalǵan Jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵy basqarmasynyń tóraǵasy, professor Serik Aqsholaqovtyń esimin estimegen jan kemde-kem bolar. Qashan kórseń de qarapaıym qalpynan jazbaıtyn, meılinshe eńbekqor, talapshyl basshy, úlken ǵalym, jańashyl dáriger Serik Qýandyqulynyń elimizdegi neırohırýrgııa salasyn damytýdaǵy eńbegin eshteńemen ólsheýge kelmes, sirá. Bizdiń tilshimiz bir qalt etken sátti paıdalanyp, professor S.AQShOLAQOVTY áńgimege tartqan edi. – Serik Qýandyquly, otandyq medısınada kenjeleý damyǵan salanyń biri neırohırýrgııa bolǵandyǵy bel­gili. Biraq táýelsizdik alǵannan ber­gi ýaqyttaǵy jetken jetistikter aýyz toltyryp aıtarlyqtaı. Qı­yn ke­zeń­derdiń ózinde siz tańdaǵan jo­ly­ńyzdan taı­madyńyz. О́tkenge bir kóz jiberseńiz qa­laı bolady? – Qazaqstan neırohırýrgııasy sala­sy­nyń qyzmet jasaǵanyna 40 jyldan as­tam ýaqyt ótti. О́tken ǵa­­syrdyń 60-shy jyl­darynyń orta­synda Almatydaǵy dárigerlerdiń bilimin jetildirý ınstıtýtynda kafedra ashylýymen bastalǵan ol jumysty qazirgimen salystyrýǵa kelmeıtin tym qarabaıyr neırohırýrg deýge bolatyn. Jáne kóbine jaraqatpen aınalysqan ol jumystyń basty maqsaty – mamandardy daıarlaý edi. Ol ýaqytta neı­ro­hırýrgııanyń keńestik keńistiktegi eń damyǵan ortalyqtary – Máskeý, Lenın­grad, Kıevte shoǵyrlandy da, bizdiń neı­rohırýrgııa solarǵa táýeldi, tómenshik kúı keshken. Sondyqtan bizde aýrýdyń tek qarapaıym túrlerine ǵana operasııa jasalyp, qalǵanynyń bárin sol qalalarǵa jiberetinbiz. Osydan keıin birte-birte Qazaqstanda da jalpy neırohırýrgııamen aınalysa bastadyq. Keńes ókimeti qulaǵan kezde búkil me­dı­sınadaǵy jaǵdaı óte aýyr edi. Sol ýa­qyttarda árbir klınıkadaǵy emdelýshi óz tósegin, dárisin, tamaǵyn alyp kelýge májbúr bolatyn, al jańa tehnologııamen emdeý týrasynda tipti oılaýdyń ózi kúpirlikteı kórinetin. Aılyq mardymsyz, onyń ózi ýaqytyly berilmeıdi. Osyndaı qıyndyqta otbasyn asyraı almaǵan dá­ri­gerler basqa jumystarǵa aýysyp, ma­man­dyq­tarynan bezip ketti. Táýelsizdikke qol jetkennen keıin biz­diń ishimizde talpynyspen qatar, senim paıda boldy. Medısına kerek, ol ári qaraı damıdy degen oımen jumysymyzdy jal­ǵastyra berdik. Al sol ýaqyttarda qıyn­dyqtarǵa qaıyspaı, moıymastan salada qalǵan mamandardy naǵyz bir patrıottarǵa, óz mamandyqtaryn súıgen, oǵan berilgen jandarǵa jatqyzamyn. Sol sebepten de ondaı jandarǵa qurmetim óte joǵary. – О́zińiz aıtyp otyrǵan senim sizdi salany damytýǵa kúsh saldyrdy desek bolatyn shyǵar? – Elbasynyń alǵa qoıǵan maqsatynyń biri – Qazaqstan halqynyń densaýlyǵyn jaqsartý, ómir súrý jasyn ulǵaıtý. Osyny alǵa qoıǵan strategııalyq maq­sattyń birine shyǵarýy bizderge myqtap oı saldy. Sebebi, medısınanyń basqa salasyna qaraǵanda neırohırýrgııa tym ken­jelep qalǵan edi. Jáne bul úrdis tek bizdiń elimizge ǵana tán problema emes, álemdik deńgeıdegi máseleniń biri-tin. Sodan biz dál osy salany myqtap qolǵa alý qajettigi týrasynda jaza bastadyq ta, eń bir qıynshylyq adymyńdy tusap jatqan ýa­qytta «Qazaqstan neırohırýrgııasy men nevrologııasy» degen kafed­rada jýrnal shyǵardyq. Bizge qyzmetterińniń sıpaty joq, al jýrnaldaryń bar dep kúlgender de kóp boldy. Oǵan qara­mastan, bul jýrnal kerek, jigitter ja­zyńdar dep ǵylymı maqalalardy qalaı jazýǵa bolatynyn túsindirip, ózimniń sheteldegi ustazdarymdy redaksııa alqasyna tartyp, olardyń maqalalaryn jýrnalǵa basyp shyǵara bastadyq. Sebebi, durys aqparat almaı, salanyń damý joldaryn jetik biletin jandardyń praktıkalyq mańyzy bar ǵylymı maqalalaryn oqymaı ósý múmkin emes qoı. Osylaısha, Almatyda júrgende ǵy­ly­mı dáreje beretin arnaıy dıs­ser­ta­sııalyq ke­ńes qurdyq ta, 10 jyldyń ishinde 5 ǵy­lym doktory, 25 ǵylym kandıdaty ju­mys­taryn qorǵap shyqty. Kishkentaı bol­sa da ózimizdiń alǵashqy kitaptarymyz ja­ryq kórdi. – Astanadaǵy Ult­tyq neırohırýrgııa ortalyǵyn ashý týraly sheshim qa­laı qabyldandy? – Biz daıarlyǵymyz birshamaǵa jet­kennen soń Úkimetke usynyspen shyqtyq, ol Elbasyna deıin jetti. Memleket basshysy óte jaqsy qarsy aldy, barlyq oılarymyzdy muqııat tyńdap, onymen qosa aldymyzǵa úlken mindetter qoıyp berdi. Elbasynan bir jaǵynan eńsem kóterilip, qanattanyp, bir jaǵynan mejelengen maqsatqa jetý úshin aıanbaý kerektigin, artylǵan júktiń salmaǵynyń qanshalyqty aýyr ekendigin sezinip shyqtym. Negizi, óz basym, Qazaqstan medı­sı­na­synyń qaryshtap damýyn Astanamen tikeleı baılanystyramyn. Sebebi, Astanada eń bir zamanaýı klınıkalar salý qajettigi aıqyn edi. Olar jáne burynǵy jolmen emes, barlyq jab­dyǵy túgendelgen, tek ishine kirip, pa­sıent­terdi emdeı berýge bolatyndaı etip salyndy. Syzylǵan jobasynyń ózin­de qaı apparattyń qaı jerde turatyny vırtýaldy anyqtalyp, qabyrǵasy turǵyzylmastan buryn olardyń barlyǵy kirgizilip, kommýnıkasııasy, asaı-múseıin tegis daıyn etip, birden paıdalanatyn emhanalar. Al biz buryn ondaı klınıkalardy bilmeıtinbiz. Sóıtse, medısınalyq logıstıka degen ǵylym, onyń professorlary bar eken. Bir kezderi neırohırýrgııany ashý múmkin emes, olar emdeıtin aýrýlar az, daıyn mamandar jetispeıdi, tipti joq dep esepteıtin. Al negizinde neıro­hı­rýr­gııa­lyq kómekke zárý jandar az emes edi, tek biz olardy shaqyryp emdeı almaıtynbyz. Olar úılerinde aýyryp, aýyldarynda jatyp, emdelýge baryp jazylý kerektigin de bil­meı, ómirmen qoshtasatyn. Klınıka ashylǵanda biz qandaı apparat surasaq ta, sonyń eń bir qoldanystaǵy zamanaýı túrleri alǵashqy kezekte turdy. Qajetti 35 mamandy 3 aıdan 6 aıǵa deıin Densaýlyq saqtaý mınıstrligi aqsha bólip, shetelge oqýǵa jiberdi. Aǵylshynsha biletini AQSh, Japonııaǵa jiberildi de, Izraıl oryssha oqytý baǵdarlamasyn usynǵasyn basym bóligi sonda attandy. Ortalyq ashylǵanda qurýly turǵan apparattarmen jumys isteıtin dárigerler tegis daıyn turdy. Sondyqtan buryn bolmaǵan tehnologııalardy, elimizde buryn jasalynbaı kelgen operasııalardy jasaý múmkindigi birden týdy. Oǵan qalaı qýanbassyń. Klınıkanyń saltanatty ashylýyna Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi qatysty. Endi birinshiden, óz azamattarymyzdyń shetelge sabylmaı, ózgege kúnderin túsirmeı, qarajatyn tógip qııanǵa jol tartpaı, Otanynda qajetti kómekti alýyna qol jetti. Ekinshiden, álemdik standarttarda qoldanylatyn jańa tehnologııalardy engizýge daıyn mamandarymyz da bar edi. – Qazirgi kúni sol tehnologııalar en­gi­zilip, jemisin berip jatyr emes pe? – Árıne, klınıka ashylǵannan bergi 8 jyl ishinde 60-tan astam jańa tehnologııa óz tájirıbemizge engizildi. Buryndary mıdyń qan tamyrlarynyń aýrýlary bar adamdar ol qaı kezde jarylyp ketedi eken degen qaýippen júretin, al jarylǵan kúni múgedek bolyp, tipti baqıǵa attanyp ketetin. Nanasyz ba, bizdiń ortalyq ashylǵanǵa deıin elimizde osyndaı naý­qas­tar múlde emdelmeıtin, 100 paıyz kó­mek kórsetilmeıtin, olardyń ári ketkende 10 paıyzynyń ǵana shetelge barýǵa qoly je­tetin. Qalǵandary ınsýltty kútip otyr­atyn. Jáne biz ony eki tásilmen emdeımiz. Biri – basty ashyp jasaıtyny, ekinshisi – shaptan qan tamyry arqyly mıǵa deıin jetip, ondaǵy aýrý tamyrlardy medısınalyq jelimmen bekitip, qatyryp tastaý ádisi. Munyń ekinshi túri óte qymbat, biraq pasıent úshin jeńil, jańa tehnologııa bolǵandyqtan jylyna osyndaı 400 operasııa jasaımyz, qazir osy em úshin bizge arnaıy sheteldikter kelip jatyr. Bizdiń kórshilerimizdiń birinde de bul joq. Ekinshi bir emdelýshiler toby – mı isigine shaldyqqandar. Bul – neı­ro­hı­rýr­gııadaǵy klassıka bolyp esep­te­ledi. Bu­ryn mıǵa operasııa jasaýdyń aıaǵy múgedektikke ákeletin. О́mirine qaýip tón­gen­dikten jasalmasa bolmaıtyn operasııa eken­digine kózi jetken pasıent kelisimin berip, ústelden áldeqalaı turar ekenmin degen kúpti kóńilmen pyshaqqa túsetin. Qazir qan­daı bir tereńde jatqan isik­terdi neı­ronavıgasııalyq tásilderdi, neı­ro­monıtorıngti qoldanyp, nervke zardap tıgizbeı operasııa jasaımyz. Bul de­genimiz, jasalynǵan operasııalardyń sapa­lylyǵyn bildiredi. Buryn ondaı aýrý­lardyń bári shetelge jol tartatyn, al bara almaǵandary múgedektiktiń zardabyn shegetin. Úshinshi top – omyrtqa men julyn aýrýlary. Buryn symmen, lavsanmen baılanyp, joqtyqtan qolda bardy paıdalanyp jasalatyn operasııalar qazir túbirimen ózgerdi. Qazir biz omyrtqalardy jasandy omyrtqamen almastyra beremiz, ol aýrýdyń tez aıyǵyp, aıaǵynan turyp ketýine úlken kómek. Sonymen birge, fýnksııalyq neırohırýrgııa bar. Bul osy salanyń ishinde de óte kesh damyǵan. Ol – Parkınson aýrýy tárizdi túrli qımyl-qozǵalysqa kedergi bolatyn aýrýlardy emdeý. Qazir biz osyndaı shetelderde 100 myń dollardan asatyn operasııalardy ózimizde jasaýdamyz. Sosyn bir erekshe mańyz beretin nárse, bizdegi operasııalardyń barlyǵynyń memleket bólgen kvota arqyly tegin jasalýy. Taǵy bir óte qajetti degen em túri ol – balalar neırohırýrgııasy. Bul da óte aýyrlyǵyna qarap qalys qal­ǵan, neırohırýrgııanyń tym kenje da­myǵan salasy. Klınıka ashylǵaly ol da qolǵa alyndy. Balalar mıynyń isigi, sýmı (gıdrosefalııa), ortalyq nerv júıesiniń týa bitken kemistigi, epılepsııa tárizdi aýrýlarǵa operasııa jasalýda. Nátıjeleri óte jaqsy. Biraq epılepsııaǵa operasııa jasaýda bir eskerer jaıt bar, mysaly, onymen aýyratyn 100 balanyń 10-15-ne ǵana operasııa jasaýǵa bolady. Elimizde sharana ana qursaǵynda jat­qan­da omyrtqalary jetilmeı qalǵan ba­lalardyń ata-analarynyń qoǵamdyq uıymy bar. Týabitti osyndaı kemistigi bar balalardyń birte-birte julyndary omyr­tqaǵa jabysyp qalady da, ol aǵzada kóp­tegen aýrýlardyń óristeýine, balanyń bi­reýdiń kómeginsiz ómir súre almaıtyn jaǵ­daıǵa aparady. Spina Bifida dep atalatyn bul julyn jáne omyrtqa damýyndaǵy kúr­deli kemistik jańa týylǵan myń ná­res­teniń jeteýinde ǵana kezdesedi. Spina Bifidany emdeý hırýrgııalyq túzetýden, so­nymen qatar, keshendi terapııadan tu­ra­dy. Biz osyndaı dıagnoz qoıylǵan bala­lar­ǵa operasııa jasaýdy bastadyq. 12 operasııany ózimiz jasadyq, al taıaýda 5 operasııany Germanııanyń Sharıte klınıkasynan kelgen mentormen birge ótkizdik. Tásilderin kórdik, bizge paıdalysy – qan­daı aýrýǵa operasııa jasaý kerektigin anyq­taý jolyn úırenýimiz boldy. Sebebi, ol operasııa jasalýdan da mańyzdy, óıt­keni qandaı adamǵa kómegi bolatynyn anyq­taý, ári qaraıǵy emdeý joldarynda qandaı mamandardyń qatysýyn bilý óte qajet. О́ıtkeni, bul tek operasııamen aıaqtalmaıtyn, ári qaraı kóptegen maman dárigerler keshendi túrde emdeıtin aýrý túri. – Serik Qýandyquly, alda endi osy tehnologııany engizsek dep josparlap otyrǵan jumystar da barshylyq shyǵar? – Árıne, onsyz bolmaıdy. Neıro­hı­rýrgııada qaterli isik aýrýlaryna operasııa jasalýda qazirgi ádisterge balama tárizdi radıohırýrgııa degen sala bar. Jańadan paıda bolǵan isikterdi, endi bilingen za­qym­­dardy sáýlemen emdeý úshin ony qolǵa alý aldaǵy kúnniń enshisinde. Tipti mıda jú­rip ketken metastazany emdeýge bolady. Qazir Úki­met qoldaý kórsetti, aldaǵy jyl­dyń aıa­ǵynda biz ony da iske qosamyz dep otyrmyz. Gamma-pyshaq enýimen biz em jasaýda taǵy bir sharapatty is jasaı ala­tyn bolamyz. Bizdiń endigi bir alǵa qoıǵan maq­satymyz – klınıkanyń ǵylymı izde­nis­­­terin tereńdete túsý. Osy rette Nazar­ba­ev ýnıversıtetpen tyǵyz qa­rym-qaty­na­s­t­amyz, biz ýnıversıtettiń me­dısınalyq bazasy bolyp eseptelemiz, al klınıkadaǵy dárigerlerdiń irgeli ǵylymı-zertteýler júrgizýine ýnıversıtet zerthanasynyń múmkindigi óte mol. Osy ýaqytqa deıin bar kúshimizdi aýrýlardy emdeýge, jańa ádister men tehnologııalardy endirýge jumsasaq, endi ǵylymı turǵyda tereńdetýge tolyq kúshimiz jetedi dep beldi bekem býyp otyrǵan jaıymyz bar. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»