Qazaqstannyń qundylyqtary

EŃ BASTY ULTTYQ JOBA Táýelsizdik jyldarynda, ásirese, mádenıet salasynda aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jetti. Ol úshin kóp mysal izdep áýre bolýdyń qajeti joq. Buǵan Astananyń sáýletine ózgeshe sán bergen nebir ásem de záýlim saraılardyń, mádenıet oshaqtarynyń ashylýy-aq aınymas dálel bolmaq. Kúlli álem súısine kóz tikken «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatry men Ulttyq mýzeıden bastap, kúni keshe ǵana boı kótergen Qazaq ulttyq horeografııa akademııasy, Ońtústik Qazaqstan oblystyq opera jáne balet teatry, Almatydaǵy «Alataý» dástúrli óner teatry, «Qazaqstan» Ortalyq konsert zaly, Tuńǵysh Prezıdent kitaphanasy sııaqty HHI ǵasyr talaptaryna sáıkes, zamanaýı úlgide salynǵan sandaǵan mádenıet pen óner oshaqtary Qazaq eliniń araılap atqan aq tańymen jarasa búr jarǵan shuǵylaly órnekterimiz bolyp tabylady. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń ıdeıasymen júzege asyrylǵan 2004-2011 jyldarǵy «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha rýhanı qaınarymyz bútindelip, mádenı kókjıek ásem áýen rýhymen bıiktedi. Bul joba otandyq mádenıet pen ǵylymdy jańa deńgeıge kótergen hám tartylǵan aıdynymyzdy qaıta toltyryp, shyǵarmashylyqqa dańǵyl jol ashqan Qazaqstan tarıhyndaǵy aıtýly gýmanıtarlyq aksııalardyń biri retinde ulttyq brendimizge, tarıhı shejiremizge aınaldy. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń málimetine súıensek, baǵdarlama aıasynda Otanymyzdyń tarıhy, arheologııasy, etnografııasy men mádenıeti boıynsha 600-ge jýyq kitap túrleri bir jarym mıllıon danadan astam taralymmen basyp shyǵarylsa, olardan búginde «Babalar sózi», «Álemdik fılosofııalyq mura», «Álem ádebıeti kitaphanasy», «Ejelgi ýaqyttan bizdiń kúnimizge deıingi qazaq halqynyń fılosofııalyq murasy»,«Qazaq ádebıetiniń tarıhy» tárizdi qundy eńbekter halqymyzdy baǵa jetpes altyn qazynasy retinde baǵalanýda. Al, «Qazaqtyń dástúrli 1000 áni», «Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi» albomdary «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha qol jetkizilgen eń aýqymdy joba sanalady. Alǵash ret eldegi eskertkishterdi túgendeý jumysy qarqyndy júrgizildi. Respýblıkalyq jáne jergilikti mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń tizimderi bekitildi. Sonyń nátıjesinde Qazaqstannyń birneshe oblysynyń (Almaty, Qyzylorda, Soltústik Qazaqstan, Aqmola, Pavlodar t.b.) jáne Almaty qalasynyń tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń jınaǵy jaryq kórdi. «Mádenı mura» ulttyq jobasy aıasynda 105 tarıh jáne mádenıet eskertkishinde sáýlet qundylyqtaryn qalpyna keltirý jumystary júrgizildi. Sóıtip, 1991-2015 jyldar aralyǵynda 136 tarıh jáne mádenıet eskertkishi qalpyna keltirilgen. Osy kúnge deıin jergilikti mańyzy bar eskertkishterdiń tizimine 11266 nysan, respýblıkalyq mańyzy bar eskertkishterdiń tizimine 219 jáne halyqaralyq mańyzy bar eskertkishterdiń tizimine 10 tarıh jáne mádenıet eskertkishi qosylyp otyr. Munyń biri – Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi (2003 j.) de, al ekinshisi, Almaty oblysyndaǵy Tańbaly petroglıfteri (2004 j.) jáne «Jibek joly» atalymy boıynsha Jetisý bóligindegi 8 eskertkish (Talǵar, Qaramergen, Qaıalyq, Aqyrtas, Qulan, Merke, О́rnek jáne Qostóbe qalashyqtary) IýNESKO-nyń Búkilálemdik murasyna engizilgen. Elimiz aýmaǵynda respýblıkalyq eki qoryq-murajaı bar desek, onyń biri – Almaty oblysyndaǵy «Esik» (2010), ekinshisi Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy «Berel» (2008) qoryq-murajaılary. Álemge «Altyn adam» tabylǵan oryn retinde málim mundaı tarıhı mekender búginde elimizdegi týrızmdi damytýǵa aıtarlyqtaı  úles qosyp otyr. SAHNA SALTANATY Táýelsizdiktiń 25 jyldyq merziminde jańadan 18 teatr ashylypty. Atap aıtsaq, bular  2 – opera jáne balet, 5–  mýzykalyq-dramalyq , 3 – dramalyq, 3 – satıralyq, 1 jasóspirimderge arnalǵan teatrlar, 1 –Jastar, 3 – qýyrshaq teatry edi. Bularda jyl saıyn túrli janrda shamamen 12 myńǵa jýyq spektakl qoıylady. Tek qana osy aralyqta 80-ge tarta jańa qoıylym sahnalanypty. Atap aıtsaq, 33 balet, 47 opera dúnıege kelgen. Qazaqstanda jalpy 52 memlekettik teatr bar. Olar – 3 opera jáne balet teatry, 4 balalar men jasóspirimderge arnalǵan teatr, 7 qýyrshaq teatry, 18 qazaq drama jáne mýzykalyq-drama teatrlary, 10 orys teatry,  3 qazaq jáne orys trýppasy bar drama teatrlar, 1 Jastar teatry, 2 satıra jáne 4 ulttyq (uıǵyr, koreı, nemis jáne ózbek drama teatrlary) ujym bar. Sonyń úsheýine kúni keshe ǵana Elbasy yqylasymen «akademııalyq» mártebesi berildi. О́nerli jastardy yntalandyrý maqsatynda Respýblıkalyq teatrlar festıvalin turaqty ótkizip turý dástúrge aınalǵan. Munymen birge, sheteldik óner sheberleriniń qatysýymen ótetin teatr qaıratkerleriniń Respýblıkalyq praktıkýmy ózara tájirıbe almasyp, kásibı biliktilik arttyrýda úlken ról atqarýda. Memlekettiń qoldaýymen jetekshi opera jáne balet solısteri «La Skalada», Marııa teatrynda, Italııa Opera mektebinde, t. b. álemdik deńgeıdegi teatrlarda taǵylymdamadan ótýde. Kóptegen halyqaralyq baıqaýlardyń laýreattary S.Baıǵojın, B.Ándirjanov, J.Ǵabdýllına, S.Ahmetova, M.Shotabaev, M.Basbaeva, A.Beketaeva, E.Rahmatýllaev, B.Adamjan ónerleri búginde óz elimizde ǵana emes, shet eldik sarapshylar tarapynan da joǵary baǵaǵa ıe. OTANDYQ KINONYŃ OLJASY 1991 jyldan 2015 jylǵa deıingi aralyqta «Qazaqfılm» kınostýdııasy 479 birlik kórkem, derekti jáne anımasııalyq fılmniń, onyń ishinde 115 tolyqmetrajdy kórkem fılmniń óndirisin aıaqtaǵan eken. Táýelsizdik rýhymen daryndy rejısserler, ssenarıster, qoıýshylar jáne basqa da kóptegen kásibı mamandar shoǵyry tárbıelendi. «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń 200-den astam kartınasy (kórkem, derekti, anımasııalyq, qysqametrajdy) álemniń 52 elindegi 214 festıval men halyqaralyq kórsetilimderge qatysty. Olardyń ishinde «A» sanatyna jatatyn festıvalderge – 18, «A» sanatyna jatatyn jáne olarǵa teńestirilgen festıvalderge – 9 (Kann, Berlın, Venesııa, Máskeý, Lokarno, Rotterdam, San-Sebastıan, Monreal, Býsan) fılm qatyssa, halyqaralyq kınofestıvalderden 137 týyndy júlde ıelengen. Otandyq kınostýdııa álemniń jetekshi kınematografııalyq uıymdarymen yntymaqtastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoıǵan. «Jaýjúrek myń bala», «Shal», «Elbasy joly» kınoepopeıasy, «16 qyz», «Qunanbaı» fılmderi kórermenniń ystyq yqylasyna bólendi. «Qunanbaı» fılmi táýelsizdik jyldarynda Memlekettik syılyqqa ıe bolǵan birden-bir kartına bolyp sanalady. Nurtas Adambaevtyń «Taraz» fılmi AQSh-tyń Los-Anjeles qalasynda ótken «Genre Celebration Film Festival» festıvaliniń eki birdeı negizgi júldesin ıelense, rejısser Emır Baıǵazınniń «Jaraly perishte» fılmi Germanııada ótken «Funf Seen Filmfest» halyqaralyq kınofestıvaliniń bas júldesin, Koshısedegi «Art Film Fest» halyqaralyq festıvalde «Eń úzdik rejısser» júldesin qanjyǵasyna baılady. «Máńgilik aspan astynda» fılmi Qytaıdaǵy halyqaralyq festıvalde bas júldeni, Ádilhan Erjanovtyń «Qaratas aýylyndaǵy oba» fılmi Anapada ótken TMD jáne Baltyq jaǵalaýy elderiniń kınofestıvalinde bas júldeni jeńip aldy. MÝZYKALYQ О́NER UJYMDARY Búgingi tańda shamamen 31 memlekettik konserttik uıym bar. Olardyń ishinde respýblıkalyq  –  Qazaqtyń memlekettik akademııalyq Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspaptary orkestri, Qazaqtyń memlekettik Jambyl atyndaǵy fılarmonııasy, memlekettik «Saltanat» bı ansambli, Memlekettik akademııalyq bı teatry, táýelsizdik jyldarynyń jemisi – «Qazaqstan Kameratasy» klassıkalyq mýzyka ansambli, «Astana Balet» teatry jáne «Qazaqkonsert» memlekettik konserttik uıymdary bar. «Astana Balet» trýppasynyń Tokıodaǵy 2 myń adamǵa shaqtalǵan Býnka Kaıkan sahnasyndaǵy konsertin tamashalaǵan Japonııanyń burynǵy premer-mınıstri Iаsýo Fýkýdanyń qazaqstandyq óner ujymynyń bı tehnıkasy men dınamıkasy týraly pikirin bildirgende: «Men Qazaqstannyń balet ónerine sondaı súısindim. О́ıtkeni olar ǵajaıyp óner kórsetti» dep tamsanýy sheteldikterdiń jalpy qazaq teatr ónerine degen ortaq baǵasyndaı túıilýde. Táýelsizdiktiń jemisti 25 jylynda elimizde aıtýly óner ujymdary mysaly,  «Solıster akademııasy» memlekettik kameralyq orkestri, Ǵ.Jubanova atyndaǵy memlekettik shekti aspaptar kvarteti, Memlekettik trıo, Eýrazııalyq jastar sımfonııalyq orkestri, M.Beısenǵalıevtiń jetekshiligimen Almaty sımfonııalyq orkestri, A.Ablaevtyń jetekshiligimen Astana estrada-sımfonııalyq orkestri jáne t.b. joǵary kásibı shyǵarmashylyq ujymdar dúnıege keldi. Ásirese, óńirlerdegi bulaq kózderin ashyp, balaýsa jastardy qoldaýda Qurmanǵazy atyndaǵy, Ámire Qashaýbaev atyndaǵy respýblıkalyq dástúrli oryndaýshylardyń, «Jas qanat» baıqaýlarynyń, sondaı-aq aqyndar aıtysynyń, «Táýelsizdik tolǵaýy», «Elim meniń», halyqaralyq vokalıster, skrıpkashylar, pıanıster arasyndaǵy báıgelerdiń, «О́nerimiz saǵan – Qazaqstan!», «Uly Dala áýeni», «Operalııa», Sh. Qaldaıaqov atyndaǵy «Meniń Qazaqstanym» halyqaralyq án festıvalderiniń sińirgen eńbekteri ushan-teńiz. Rýhanı qazyna Jer betindegi búkil adamzat balasy HHI ǵasyrǵa aıaq basqan kezde, álemdi ınternet bılegen zamanda kitap degen nárse múlde bolmaıdy degen asyǵys boljamdardyń qazir kúli kókke ushyp, mádenı qundylyqtardyń qaıta kúsh ala bastaǵany, rýhanııattyń alǵa ozyp shyqqany shyndyq.  Qysqasy, tehnologııalardyń ózi kitapqa qyzmet etetin kezeń týdy. Búginde oqyrman kitaphanaǵa kelmeı-aq aqparatqa qol jetkize alatyn múmkindikke ıe. Soǵan oraı HHI ǵasyrdaǵy dástúrli kitaphananyń qyzmeti qandaı bolýy kerek, bolashaq bolmysyn kózimizge qalaı elestetemiz degen suraqtyń týary sózsiz. Mán bersek, táýelsizdiktiń aldynda elimizdegi kitaphanalardyń sany 10 myńnan asypty. Biraq 1994-95 jyldary talaıy jabylyp, bular 2 myńǵa ázer jetip qalǵan. Ras, qazir kópshilik kitaphanalardy qaıta qalpyna keltirý maqsatynda qyrýar is-sharalar atqarylýda. 2001 jyly elimizde kitaphanalar sany 3220 birlikti qurasa, búgingi tańda onyń sany 4168-ge jetip otyr. Onyń qorynda negizinen baspa túrindegi, sondaı-aq elektrondyq kitaptar saqtaýly. Baspa túrindegi kitaphana  qorynda shamamen 150 myńǵa tarta kitap bar desek, al onyń 120 myńy «Astana-kitap qazynasy» aksııasy boıynsha alynǵan. Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen Qazaqstannyń ulttyq elektrondy kitaphanasy – QazUEK damyp, jyl saıyn elektrondy kitaphana 3000 kóshirmemen tolyǵýda. Búgingi tańda onyń qorlarynda 23 myń qujattyń elektrondy kóshirmesi saqtaýly. Álemniń 130 eliniń ókilderi QazUEK portalynyń qonaqtary bolyp tabylady. 2005 jyl Astanada Ulttyq akademııalyq kitaphananyń ashylýymen mádenı ómirdegi eń eleýli jyl retinde shejirege endi.  Munyń qoryndaǵy qattalǵan qaǵaz tomdarmen qatar elektrondy kitaptar da halyqtyń ıgiligine qaltqysyz qyzmet etýde. Taǵy bir eleýli oqıǵa –  2014 jyldyń 4 qarashasynan bastap Mádenıet jáne sport mınıstrliginde    mádenıet jáne óner  qurylymy boıynsha  túrli Kórkemdik keńester qurylǵan bolatyn. Kórkemdik keńester ne úshin qajet? Onyń maqsaty sol, teatr, mýzyka, sırk, horeografııa óneri, kınoóndirisi, mýzeı isi, kitaphana, dızaınerlik óner, ádebıet jáne kıno salasy boıynsha atqarylǵan jumystar bilikti mamandardyń suryptaýynan ótkiziledi. Qazir oǵan qajettilik burynǵydan da arta túspese, kemip otyrǵan joq. «Shóp te óleń, shóńge de óleń» demekshi, ne mátini, ne áýeni kóńilge qonbaıtyn shıki, túıtkildi dúnıeler qaptap ketti. Telearnalar men radıodan eshqandaı talǵamǵa saı kelmeıtin kúldibadam shyǵarmalardyń oryndalýy  qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Sol sııaqty, mundaı syn teatr salasyna da qatysty aıtylyp qalyp jatady. Kórkemdik keńesterdiń aldyndaǵy atqaratyn mindetteri, soǵan qaraǵanda, orasan zor dep esepteımiz. ...El Táýelsizdigin jyrlamaǵan, tolǵanbaǵan, qalam tartpaǵan qalamger joqtyń qasy. Qudiretti sóz óneri masatydaı qulpyryp, qanshama rýhty, otty týyndylardy dúnıege ákeldi. Jetpis jyl boıy keýdede shemen bop qatqan ashy sher Otanǵa, el men jerge degen súıispenshilik sezimimen qosyla órildi. Ádebıet táýelsizdiktiń jemisterin jyrlaýdan, tolǵaýdan eshqashan tanǵan emes jáne sol baǵytta eń basty mıssııasyn atqaryp keledi. Ol áli de damý, tolysý ústinde. Táýelsizdik jyldarynda sózdiń qoldanys aıasynyń keńdigi men kórkemdik oılaý júıesinde ózgerister boldy desek, shyǵarmashylyq adamdary da ult ádebıetiniń keleshegi úshin ter tókti. Ádebıet ádet pen ádepti túzeýge qyzmet etti. Klassık jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń: «Ádebıeti uly bolmaı, ult uly bolmaıdy» dep aıtqanyndaı, halyq tutastyǵynyń tutqasyna aınaldy. О́tkenniń órshil úni, óristi sózi – onyń tilinde! Qazaqtyń kórkem oıy men kósem sózi – ata-babalar sarynymen sabaqtastyqtyń jemisi, urpaqtar jalǵastyǵynyń ónimi desek, ádebıettiń oljasy – táýelsizdik! Sanadaǵy buǵaý men shiderdi shimirikpeı úzip bergen ádebıet rýhy sonysymen de asqaq, qymbat sanalady. Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»