Ustazdyq etý – ýaqyt utý emes, ózgeniń baqytyn aıalaý, ózińniń ýaqytyńdy aıamaý.
Zeınolla QABDOLOV
Táýelsiz Qazaqstannyń órkenıetti elder qatarynda gúldený maqsatyn júzege asyrýda qoıylatyn talaptardyń biri – qazaq jerindegi tatýlyq pen ımandylyq. Osy tatýlyq pen ımandylyqty saqtaı otyryp, elimizdiń kemeldenýine, ǵylym men tehnıkanyń, mádenıet pen ádebıettiń álemdik damýdan kenje qalmaı qarqyndy damýyna túbegeıli úles qosatyn – jastar. Sondyqtan memleket jastarǵa erekshe qamqorlyq jasaýda. О́z eliniń jastaryna senim artqan ult qana alǵa qoıǵan maqsat, múddelerine qol jetkizip, damýdyń dańǵyl jolyna túse alatynyn naqty senimmen aıtýǵa bolady. Bilim berý júıesinde álemdik deńgeıge jetý úshin oqytýdyń ınnovasııalyq tehnologııalaryn paıdalana otyryp jasalyp jatqan is-sharalar tereń bilimdi, izdenimpaz, shyǵarmashyl da tolerantty tulǵa tárbıeleýge baǵyttalǵan. Bolonıa prosesi konteksinde bilim berýdi jańǵyrtý júıesin qalyptastyrý bilim berý úderisiniń negizgi maqsaty etip qoıylǵan. Memlekettik jastar saıasatynyń 2020 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda «Elbasynyń etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisiminiń teńdessiz úlgisi jas urpaqtyń toleranttylyǵyn qalyptastyrýdyń, olardyń etnostyq jáne dinı erekshelikterin túsinistikpen qaraýynyń jáne qurmetpen qabyldaýynyń negizine aınalýy kerek», dep atap kórsetilgen. Toleranttylyq – barlyq elder úshin eń mańyzdy másele, erkin qoǵam men memlekettik turaqtylyqtyń belgisi. «Toleranttylyq» (lat. «tolerantia» – shydam, tózim) basqalardyń pikirine, nanym-senimine, júris-turysyna, ómir súrý jaǵdaıyna túsinistikpen qaraý, adamdy sol qalpynda qabyldaý. Toleranttylyq – ıntegraldy qasıet. Eger ol qalyptasqan bolsa, onda ol barlyq ómirlik jaǵdaılarda jáne barlyq adamdarǵa qatysty kórinis tabady. Jalpy, toleranttylyq damyǵan elderge tán qubylys. Mundaı qasıet tutas ulttyń basyna bir kúnde ornaı salmaıtyny belgili. Bul – halyqtyń sana-seziminiń, dástúriniń, rýhanı baılyǵynyń kemeldengendiginiń aıqyn kórinisi. Qazirgi ýaqytta álemde ultaralyq qaqtyǵystar men dinı tózbeýshilik tanytý jıi oryn alǵan jaǵdaıda ózge ult ókilderimen beıbit qatar ómir súrýdiń úlgisin kórsetip kele jatqan Qazaqstan halqynyń toleranttylyǵyn kóptegen memleketter men dinı konfessııalar da moıyndap, elimizdiń tájirıbesine qyzyǵýshylyqtaryn bildirýde. Memleketimiz ultaralyq kelisim men birlikti damytýdy basty saıası baǵyt retinde ustanady. El Prezıdenti N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýlarynda osy máselege erekshe mán berip, halyqty birlik pen tatýlyqqa shaqyrady. Bul máselede Elbasymyz jastarǵa úlken senim artatynyn basa aıtyp, jastar tárbıesine nazar aýdarýymyz kerektigin eskertedi. Elbasynyń «Nurly jol – bolashaqqa bastar jol» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Biz turaqtylyqty baǵalaı bilgenimizdiń arqasynda búgingi tabystarǵa jettik. Eshkimdi kemsitpeı, eshkimniń tili men dilin mansuqtamaı, barlyq azamattarǵa teń múmkindik berý arqyly turaqtylyqty nyǵaıtyp kelemiz. Bizdiń keıingi urpaqqa amanattar eń basty baılyǵymyz – El birligi bolýy kerek. Osynaý jalpyulttyq qundylyqty biz árbir jastyń boıyna sińire bilýge tıispiz», – delingen. Barlyq halyqtar órkenıetke bet burǵan búgingi álemde adamdar arasyndaǵy, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq ózara túsinistik pen tózimdilikti qalyptastyrý qoǵamnyń beıbit te ornyqty damýynyń kepili retinde baǵalandy. Prezıdenttiń memlekettik baǵdarlamasynda kóretilgendeı, búgingi basty mindet – ulttyq, geolıngvıstıkalyq, tarıhı, etnostyq, etnolıngvıstıkalyq, mádenı-kórkemdik, estetıkalyq quqyqtyq sanany, dinı taǵylymdardy, ónegelilik qasıetterdi adamdardyń boıynda qalyptastyrý, ulttyq dıasporlardyń tatýlyǵy men birligin nyǵaıtý, dinsizdikti toqtatý, ádepsizdik pen azǵyndyqty aýyzdyqtaý, adamdardyń salıqaly, salamatty ómirine jol silteý. Toleranttylyqty oqýshylardyń sanasyna engizý jáne qalyptastyrý, ony negizgi qundylyqtardyń birine aınaldyrý bilim berý júıesiniń mańyzdy mindeti bolyp tabylady. Azamattyq ustanymdy qalyptastyrý pán sabaqtarynda, sondaı-aq, oqýshymen júrgiziletin ártúrli sabaqtan tys tanymdyq jáne tárbıelik is-sharalarda da tıimdi sheshimin tabady. Onyń basty maqsaty – túrli tárbıelik sharalar arqyly oqýshy qabiletin damytý, onyń mádenı jáne rýhanı jaǵynan ósýin qamtamasyz etý. Osyndaı is-sharalardyń qataryna ekstremıstik jáne ultshyldyq máseleleri boıynsha bilim alýshylardyń pikirlerin bilý maqsatynda oqýshylar arasynda saýalnama júrgizý, osy salada belgili bir aqparattyq bazany qurý úshin mádenı keshterdi ótkizý, saıasat, ekonomıka salasyndaǵy eń mańyzdy máseleler boıynsha dóńgelek ústelder men konferensııalar uıymdastyrýdy jatqyzýǵa bolady. Oqýshylardyń boıynda toleranttylyq qasıetterdi qalyptastyrýdyń tıimdiligi ulttyq jáne ultaralyq qatynastardaǵy minez-qulyq daǵdysynyń, seniminiń, biliminiń qalyptasýy turǵysynan qarastyrylýy kerek. Oqýshylardy toleranttylyqqa tárbıeleý isinde synyp jetekshisiniń atqaratyn jumysy mańyzdy. Synyp jetekshileri synyptaǵy oqýshylardyń jas erekshelikterin, ulttyq jeke bas qasıetterin baǵalap, túrli dástúrli jáne dástúrli emes formadaǵy, ıaǵnı dóńgelek ústelder, pikirsaıystar, dıspýttar, konkýrstar, trenıngter ótkizý ádisteri arqyly árbir oqýshynyń synyptastarymen qarym-qatynasyn uıymdastyrýǵa yqpal etedi. Táýelsiz Qazaqstannyń ómirindegi jańarý úrdisi adam faktory mańyzyn kúsheıtýmen qosa qazaq tili – memlekettik til mániniń artýyna ákeledi. Til ataýly, onyń ishinde, memlekettik til – qazaq tiliniń baılyǵy da elimizde turatyn ózge ult ókilderiniń tereń oılary men sheksiz sezimderin erkin bildirýine múmkindik beredi. Tildiń bilimdik, tárbıelik maqsattary da basqa pándermen tyǵyz birlikte, baılanysta bolady. Qazaq tilinde salt-dástúrlerge baılanysty ótkiziletin is-sharalarǵa ózge ult ókilderiniń oqýshylary da shaqyrylady. Osyndaı is-sharalardan oqýshylar qazaq halqynyń salt-dástúrine baılanysty bilimderin tolyqtyryp, sabaqtardan alǵan málimetterin óz ultynyń salt-dástúrlerimen salystyra otyryp áńgimeleıdi. Sondaı-aq, qazaq halqy men basqa ult ókilderiniń mádenıetinen, ulttyq erekshelikterinen málimetter beretin ólketaný, etnografııalyq murajaılarǵa barýdyń da mańyzy zor. Bul murajaılarda oqýshylar ár halyqtyń mádenıetin, salt-dástúrin beıneleıtin eksponattardy óz kózderimen kórip, qosymsha maǵlumattar alady. Patrıot azamatty ekstremızmge, terrorızmge qarsy tura alatyn toleranttylyq rýhynda tárbıeleý máselesi qazirgi jaǵdaıda úlken mańyzǵa ıe. Sondyqtan ulttyq mádenı qundylyqtardy negizge ala otyryp, oqytý úrdisinde jáne sabaqtan tys ýaqytta is-sharalardy ótkizý barysynda oqýshylardyń boıynda toleranttylyq qasıetterdiń qalyptasýy júzege asyrylady. Osyndaı is-sharalar júıeli jáne keshendi túrde iske asyrylsa, tárbıe jumystary maqsatyna jetip, nátıjeli bolmaq. Isabek SEIDÝLLA, Jetisaı qalasyndaǵy B.Momyshuly atyndaǵy mektep-gımnazııanyń matematıka pániniń muǵalimi Ońtústik Qazaqstan oblysy, Maqtaaral aýdany
