Tshanov maıshamy

nemese 95-tiń uıqysyz túnderi men beımaza kúnderi haqynda shyn júrekten shertilgen syr Qazaqstan Táýelsizdiginiń eleń-alańynda el Prezıdentiniń komandasynda júrip, el aýmaqtaryn basqarǵan tanymal azamattarymyzdyń toby bir shoǵyr. Solardyń qatarynda – memleket jáne qoǵam  qaıratkeri Amalbek Qozybaquly Tshanovtyń da esimi atalady. Ár jyldar bederinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurylys, turǵyn úı jáne aýmaqtarda qurylys salý  mınıstri, Joǵarǵy Keńeske jáne Parlament Májilisine eki-eki márteden depýtat bolyp saılanǵan, Otanymyzdyń «Parasat» jáne «Qurmet» ordenderiniń ıegeri Amalbek Qozybaquly Tshanov 1995-1998 jyldary  Jambyl oblysynyń ákimi qyzmetin atqardy. Búginde Almatydaǵy respýblıkalyq sport kolledjiniń dırektory qyzmetinde júrgen pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, elge syıly azamatty oraıy kelgen sátte áńgimege tarttyq. – Amalbek Qozybaquly, 90-shy jyldarǵa «saıahattap» qaıtýǵa qa­laı­s­yz? – Árqashan da daıynmyn. – Shynyńyzdy aıtyńyzshy, ol kezde oblysqa ákim bolý oıyńyzda bolyp pa edi?  –Shynymdy aıtsam... Aq úıden «Sizdi 16.00-de  Prezıdent kútedi» degen habar aldym. Mınıstr kezim. Ádettegideı bir is-saparǵa asyǵys shyqqaly turǵanmyn, tez arada ushaqtyń bıletin ótkizdim. Temekige úıirsek jan da emes em, qarbalasyp júrip kómekshime sıgaret aldyryp, shektim. – Sonshalyqty qobaljýyńyzǵa sebepter bar ma edi? – Jo-ǵa... Degenmen, Prezıdenttiń tosyn shaqyrýy eshkimge de ońaı soqpaıtynyn kópshilik bile bermeıtin shyǵar. Onyń ústine Nursultan Ábishulynyń meni ne úshin jedel túrde shaqyrtyp jatqany týraly kómekshisi de tis jarmady. Prezıdentpen aramyzda buǵan deıin qyzmet aýys-túıisi týraly da áńgime bolǵan emes. Bel­gi­lengen ýaqyttan sál erteletip Úlken úıge jettim. Prezıdent bankırlermen ótkizgen jınalysyn aıaqtap, sol tustaǵy Premer-Mınıstr Qajygeldın ekeýi ishten shyǵyp kele jatyr eken, meni birden kózi shalyp qalyp: «Amalbek, keldiń be?» dedi. Meni Premermen birge óziniń shaǵyn kabınetine alyp kirdi. «Seni Jambyl oblysyna ákim etip jibersek qalaı qaraısyń?» dedi birden. «Nursultan Ábishuly, sizdiń komandańyzda bolǵandyqtan qandaı da bolsyn sheshimińizdi oryndaýǵa daıynmyn» degendi múdirmeı aıttym. Bar áńgime osymen bitkendeı de edi, qarap turmaı: «Ol oblysty О́mirbek Baıgeldıev basqaryp otyr ǵoı» dep qaldym. Prezıdent: «Ol sizdiń sharýańyz emes» degende qolaısyz saýalym úshin qatty yńǵaısyzdandym... Meniń ákim bolyp taǵaıyndalǵanym týraly Jarlyqqa Prezıdent ýaqyt kúttirmeı sol jerde qol qoıdy. Erteńgisin áýejaıda kezdesken sátte Prezıdenttiń maǵan arnap tastaǵan bir-eki ázilinen soń baryp, kóńilim ornyna tústi. 95-tiń kúzi. Nesin aıtasyz, eldiń jappaı qınalyp jatqan kezi. Jambylda gaz joq. Jaryq joq. Ne aqsha joq. Resmı taǵaıyndalǵan soń Prezıdentten ruqsat surap: «Nursultan Ábishuly, maǵan kart-blansh retinde oblystyń jaı-japsaryn bilip alýǵa bir-eki aı mursat etińiz, sodan soń kadrlardy iriktep alyp iske kiriseıin» dedim. Ol kisiniń qaı kezde de aıtatyn bir aqyly bar, soǵan salyp: «Durys. Sen eshqashan asyǵys sheshim jasama, zertte, bil...» dedi. Eldegi jaǵdaıdy saralap otyrǵan basshymyz ǵoı: «Halyqtyń jaǵdaıy óte aýyr, kóńiline, senimine ıneniń jasýyndaı da daq túsirip alma, jańa baǵytqa jumyldyr, zaman ózgerip jatyr, sosıalıstik sarynda – eskishe ómir súrýden arylý da ońaı emes, bul jaǵyna da erekshe mán berersiń»  dep qaıtalap eskertti. – Ákimniń oryntaǵyna jaıǵasyp otyrǵannan keıingi eń alǵashqy kúnderden esińizde qalǵan umytylmas sátter bar shyǵar? – Senseńiz, alǵashqy bir aı boıy ákimshilikte maıshamnyń jaryǵymen otyryp jumys istedik. Maıshamnyń jaryǵymen!.. Azanǵy 6-da jolǵa shyqqan orynbasarlarym men jetekshi bólimderdiń basshylary aýdandardy sharq uryp aralap ketedi de, kesh bata oralady. Sodan ákimshilikte túngi 02.00-ge deıin álgi maıshamdy aınala qorshap otyryp alyp búgingi atqarylǵan, erteńgi atqarylar isti talqylaımyz. Osy bir aıdyń ishinde О́zbekstan men Jambyldaǵy mehanıkalyq zaýyttyń arasyndaǵy úzilip qalǵan áriptestik baılanysty qaıta ornattym. Qansha degenmen ákimdikke óndiristen kelgen maman emespin be?! Saladaǵy qandaı da bir túıtkil istiń uńǵyl-shuńǵyly maǵan jaqsy tanys. О́zbekstanǵa kerekti on-san túrli mehanıkalyq qu­ral-jabdyqtardy óz qadaǵalaýymmen ýaq­tyly jibertkizip, esesine kelisim-shartty qaıtadan myqtap bekitip, bir aıdyń ishinde Jambylǵa «kógildir otyndy» alaýlatyp alyp keldim. Izinshe jaryq ta jetti. Eldiń sondaǵy  qýanyshyn kórseńiz! Bul meniń eń birinshi jeńisim edi! Aıtpaqshy, ol gaz men oblystan ketkenshe óshken joq! Gaz aǵyny ózim týǵan Shymkentti basyp ótip Jambylǵa toqtaýsyz kelip jatty. Al sol tusta kórshi oblys Shymkentte eki jyldaı gaz bolmady... Maıshamnyń jaryǵymen jumys istegen mazasyz túnder jadymda máńgi umytylmastaı saqtalyp qalypty. – Qyzyq-aq derek. О́ıtkeni, Shymkent, Jambyl, Almaty oblys­tary gaz tapshylyǵyn aıaýsyz tart­qan, kóp qabatty úılerdiń tur­ǵyn­­dary aýlaǵa shyǵyp ot jaǵyp ta­maq pisirgen ol zaman – 90-shy jyl­dardyń basy halyqtyń esinde. Al endi alǵashqy «jeńilisterińizdi» eske aly­ńyzshy? Keshirińiz, Amalbek Qozybaquly, Sizdiń sońyńyzdan «qol astyn­daǵy baǵynbaǵan qyz­met­ker­ler­ge qol jumsaıtyn ákim» degen sóz­diń ere bastaǵany qaı kez? – Qudaı bergen minez shyǵar, meniń qandaı isti bastasam da ony aıaqtaǵansha janym jaı tappaıtyn mazasyz ádetim bar. Bar jaýapkershilikti ózimniń moınyma alatyn edim. Bılik basynda otyrǵan ákimniń, Prezıdenttiń senimdi ókiliniń, qandaıda bir memlekettik qyzmetkerge qol kóterýi aqylǵa syıa ma, óziń oılap kórshi? Ol kezde zamannyń ózgerýine baılanysty memlekettik múlikterdi jekeshelendirip, jaǵdaıyn túzep alǵan azamattar Jambyldan da «boıyn túzep» shyǵa bastaǵan. Keıbir orynbasarlarymnyń álgi baıshikeshter basqaryp otyrǵan mekemege «Sizdi ákim bolsańyz da onda ruqsatsyz kirgizbeıdi» dep shyr-pyr bolǵanyna tań qalǵanym da ras. Sol kúni-aq attarynan at úrketin álgi kásiporyndarda bolyp, aralap kórdim. Atqaryp jatqan qyzmetterimen tanystym. Nesin jasyramyn, aqshanyń býyna masaıyp, boıynda keýdemsoqtyq minez paıda bola bastaǵan azamattarmen betpe-bet kezdestim, áńgimelestim. Jergilikti basqarý bıliginiń meniń qolymda ekenin, memlekettik tártiptiń bárimizge birdeı ortaq ekenin olarǵa zańnyń negizinde bappen túsindirdim. Qaladaǵy eń úlken bazardy 16 jyl (!) boıy  basqaryp otyrǵan bir azamatty óziniń mindetin durys atqarmaǵany úshin qyzmetinen bir kúnde alyp tastadym. Sol arqyly barlyq basshyǵa qazirgi qysyl-taıań kezeńde jas memleketimiz úshin, halyq úshin qyzmet etý eń birinshi mindet ekenin eskerttim. Men ózime de, aınalama da talapty árkez qatal qoıamyn. Árıne, bul arada qatal degen sózdi qatygezdikpen shatastyrmaýymyz kerek. Ekeýi eki túrli túsinik. Ony árkim óziniń qal-qaderinshe jortady, paıymdaıdy, qorytyndy jasaıdy. Osynyń bári aınalyp kelgende túrli áńgimeniń shy­ǵýyna sebepker boldy ǵoı dep oılaı­myn. Bálkim, bir jerlerde tym qatty da ketken shyǵarmyn. Biraq, siz de keshirińiz... men qyzmet babynda eshkimge qol kótergen jan emespin! Ol sol tusta ǵaıyptan paıda bolǵan bir «sybyrlaqtardyń» taratyp júrgen jel sózi edi. Elbasynyń talaptaryn oryndaıtyn óńirdegi birden-bir senimdi adamy retinde barymdy saldym, az uıyqtadym, kóp eńbek ettim. Múddeles seriktesterdi, halyqtyń jaıyn oılaıtyn kirshiksiz azamattardy janyma jınadym. Qysqasy, biz ýaqytpen sanaspaı halyq úshin qyzmet ettik. Zaman talabyna saı aǵylshyn tilinen dáris alýdy da umytpadym, sharshap júrgenim sondaılyq, sabaq ústinde kózim ilinip ketetin. Meniń tabıǵatym-bolmysym qarap otyrǵandy qalamaıtynyn osydan aq túsine berińiz... Erkindiktiń kósh bastaǵan kezi ǵoı, tipti, jolymdy jasyryn tosyp, basqan izimdi ańdyp, beınetaspaǵa túsirýge deıin barǵan azamattardyń ózi de, meniń el ıgiligi úshin janymdy aıamaıty­nym­dy túsinip, keıin birte-birte bir mámi­lege keldi. Ol azamattarmen kúni búgin sálemimiz túzý. Biraq, jasyryp qaıtem, qaı kezde de óz basyma unamaǵan jaıttarǵa qatal tyıym saldym... – «О́z basyma» degenińizdi qalaı túsinsek eken?Ashyp aıtpaısyz ba? – «О́z basym» degenim, men eń aldymen Prezıdent taǵaıyndaǵan halyqtyń ókilimin. Halyqqa unamaǵan is, maǵan da unamaıdy. Máselen, bizdiń  oblys Qyrǵyz Respýblıkasymen shektesedi. Ol jaqtan Jambylǵa ıakı Almatyǵa bet alǵan qandaı da bir elshi nemese sheneýniktiń shekaradaǵy úlken eldi meken Qordaıda damyldaıtyn ádeti bar eken. Laýazymyna qarap álgi qonaqqa shapan jabylady, qoı soıy­lyp, aldyna bas qoıylady degendeı... Jergilikti ákimdi shaqyryp alyp «Aınalaıyn, memlekettiń atynan memlekettiń aqshasyna ondaı saltanattar jasaýǵa saǵan eshkim quqyq bergen joq» dep tyıyp tastadym. «О́z qaltańnan qonaq kútip, at mingizseń – erkińde...» – Qol astyńyzdaǵy el basqaryp otyrǵan azamattarǵa bulaısha tiktep sóıleý sizdiń tarapyńyzdan dórekilik jasaǵanmen teńdeı bolady-aý dep oılamadyńyz ba? – Bálkim, solaı da shyǵar... biraq, ol kez – 90-ynshy jyldar, bárine ýaqyt synshy! Ýaqyt bizden sondaı qatań ári jınaqy, únemdi qyzmet isteýdi talap etti. Búgin halyqpen kezdeskende, bergen suhbattarynda Elbasymyz –Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev 90-ynshy jyldardaǵy eli­mizdiń basynan ótken aýyr qıyn­shy­lyq­tardy árdaıym eske salyp otyrýy da sondyqtan. Shúkir, bári de artta qaldy. Ol kezde biz Táýelsiz elimizdiń irgesin jańadan ǵana qalap jatyr edik. Álgi aıtqan «shapannyń sońyn ala» joǵary jaqqa qaraı «domalaq aryzdar» domalaı bastady. Araǵa ýaqyt salyp oblysqa kelgen Prezıdentimiz óńirdegi atqarylǵan isterge baǵa bere kele, halyqtyń aldynda «...Amalbektiń qatty ketken jerleri de bar shyǵar. Biraq, oblysta atqarylyp jatqan oń  ister bar. Qateligin ýaqyt túzeter» dep aıtqan sózi de maǵan jiger berdi. Oblys kóleminen tańdap otyryp barlyǵy 47 kásiporyndy iriktep bólip, respýblıkamyzda tuńǵysh ret arnaıy ekonomıkalyq baǵdarlama jasattym. Eldiń áleýmettik jaǵdaıyn kóteretin, ózderiniń de tez kóteriletin múmkindigi bar birden-bir kúsh osy mekemeler ekenine olardyń da senimin arttyryp, ózimniń de kózim jetip turdy. Bul – 1995 jyldyń 28 qarashasy bolatyn. Qazir «Balasaǵun», ol kezde «Hımık» dep atalatyn Tarazdaǵy keń saraıda búkil kásipkerlerdi jıyp, oblysta alty aı boıy olarǵa quqyqtyq-salyqtyq talap­tarǵa saı tekserýdi toqtatý týraly moratorıı jarııaladym. Qylmystyq turpattaǵy asqynǵan is bolsa ǵana tekserýge ruqsat ettim. Qym-qýyt kezeń, tez qımyldamasań kesh qalasyń, asyǵyp jumys istedik.... – Qala óziniń tarıhı ataýyn oblys­ty siz basqaryp turǵanda qaıtaryp aldy emes pe? – Iá, 1997 jylǵy 8 qańtardaǵy Prezıdent Jarlyǵymen Jambyl qalasynyń ataýy Taraz dep ózgertildi. Ol bir kúnniń isi emes, oǵan daıyndyq aldyn ala jasalynǵan. Osy arada bir derek aıta keteıin: keńes zamanynda qalanyń atqarý komıtetiniń burynǵy tóraǵasy shahardyń kireberis jolyna shirkeý salýǵa ruqsat berip qoıypty. Meniń óz basym dinı kózqarastardy óte qatty syılaıtyn azamatpyn. Solaı bola tura, kóne ári qazaqı qalanyń dál qaqpasyna shirkeýdiń salynǵany kózime shirkeý bolyp, namysymdy janydy. Ádiletsiz sheshimge amal taba almaı, ishteı qatty qınaldym. Aqyry oıdan oı týyp, shaharǵa Shymkent jaqtan kelip kiretin úlken joldyń boıynan shyǵystyq qazaqı náshpen, órnek-oıýymen zerlep, qos kók kúmbezdi úlken qaqpa saldyrdym. Kóńilim sodan soń ǵana jaı tapqandaı boldy. Odan Elbasynan qaladaǵy Qarahan mazarynyń janynan úlken meshit saldyrýǵa ruqsat aldym. Nursultan Ábishuly usynysymdy quptap, meshittiń alǵashqy kirpishin ózi qalap, aldaǵy 100 jyldan keıin keletin bolashaq urpaqqa arnap hat jazyp, qutyǵa salyp, batasyn berdi. Taraz ataýyna baılanysty Nursultan Ábishulynyń meniń ıdeıama qýana oı qosqany da esimde. Qar jaýyp turdy... Qarahan kúmbeziniń astynda turyp Prezıdentimiz qalanyń atyn ózgertý týraly tarıhı Jarlyqqa qol qoıdy. Ol kisiniń bolashaqty tereńnen boljaı qoıatyn kóregendigine sonda  qatty tań qaldym. Sol jolǵy saparynda Prezıdentimiz kezinde elimizdiń ońtús­ti­gin­degi Jibek jolynyń boıyndaǵy boı kóterip dúrildep turǵan bar­lyq 7 shahardyń tarıhynyń jilik-maıyn shaǵyp, «kózimdi ashyp», bastaǵan isimdi baıandy etýge jol siltep ketti. – Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dyǵynda sizdiń sol qaqpańyz – halyq aıtatyn «Tshanov qaqpasy» baıyrǵy qalanyń kórkine kórik qosyp turdy... – Oǵan qýanyshtymyn. Sol qaqpaǵa  «Kitap patshasy» atanǵan «Shahnameniń» avtory Ferdoýsıdiń «Móldir kózdiń qarasyn Tarazdan ǵana tabasyń» degen sózin ádeıi oıdyryp jazdyrdym. 935-1020 jyldary ómir súrgen shaıyrdyń osy sózinen asqan Tarazdyń kóneligin quptaıtyn qujat qolymyzda bar ma edi ol kezde, óziń aıtshy? Shyntýaıtyna kelgende, shahardyń ádemiligin shaıyrlar ol qalada turatyn sulýlardyń aı júzimen áspettegeni ras ta ǵoı?! – Amalbek Qozybaquly, oblys ákiminiń qyzmetinen ne úshin bosatyldyńyz? – Meni Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Tártiptik keńesiniń alǵashqy otyrysy  qyzmetten bosatty. Bul 1998 jyldyń qańtary edi. Jambyl dep kelip, Tarazdan... ketken ákimmin. Partııa-keńes qyzmetinde jumys istemegen tájirıbesizdigim keıbir  qatelikter jiberýge sebep boldy. Men únemi óndiris basqaryp kelgen adammyn. О́ndiristiń etime jaqyn basqarý tásilderin el basqarýǵa aralastyrdym. Meniń qateligim – sol. Partııalyq-komsomoldyq stılde qyzmet etýdiń ishki tetigin bilmedim. Odan soń bir kezdesýde Prezıdenttiń ózi: «Amalbek, osy seniń nege jaýyń kóp?» dep eskertý jasaǵanynyń mánin de kesh túsindim. – Ol ókinish búginge deıin umytyl­ǵan da shyǵar, arada san jyldar ótti ǵoı?! – Árıne, árıne... Elbasynyń komandasynda birge júrip, sol bir qıyn-qystaý kezeńdi – 90-shy jyldardy...  bastan aman-esen ótkerdik. Tańdy tańǵa uryp qyzmet istegen kezderdiń árbir sáti jadymda. Bir ókinishtiń keýdemde qalǵany ras – oblysta ózim bastaǵan ekonomıkalyq  joba boıynsha birqatar isimdi aıaqtap úlgere almadym. Qazir qansha jerden álemdik daǵdarysqa urynyp jatyrmyz desek te, dál sol kezdegideı – 90-ynshy jyldardaǵydaı emes qıyndyq baıqalmaıdy. Elimizdiń eńsesi bıikke kóterilgen, Elbasymyzdyń ustanǵan memlekettik baǵyty oqtaı túzý! Sol sebepti de, eldiń basyna tikeleı tónip turǵan áleýmettik qaýip-qater joq der edim. Kóńilderine kelmes dep oılaımyn, búgingi kúnniń ákimderine de el ishinde, halyqpen qoıan-qoltyq jumys isteý áldeqaıda jeńil... Qarajat bar. Kadr jetkilikti. Tipti, keıde oblystardyń memleket bólgen qarjyny ıgere almaı qaıtaryp jatqanyn estigende «mundaı da qyzyq bolady eken-aý» dep tańdanamyn. Memleketimizdiń basshysy usynǵan «100 naqty qadam» ult jospary  búgingi ákimder atqaratyn búkil qyzmettiń kartasy, baǵyt beretin shamshyraǵy emes pe? Odan artyq ne kerek?.. Prezıdentimizdiń dara joly – dana basshylyǵy arqasynda 25 jyldyń ishinde qaıbir elder 100 jylda jete almaǵan jetistikke qol jetkizdik. Árqashan osyǵan táýbe etemin, táýbe eteıik! – Amalbek Qozybaquly, shynaıy suhbatyńyz úshin rahmet. Áńgimelesken Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY