Aýyl adamdary men qala adamdarynyń ómir súrý erekshelikteri qandaı? Qala adamynyń basym bóligi – belgili bir qyzmetpen aınalysyp, aı saıynǵy beriletin jalaqysyn kútip, otbasy tabysyn bir qolǵa – ot ustaýshysyna jıyp, sony retine qaraı jumsaýǵa ádettenedi. Olar jumystan aıyrylyp qalsa, osy qurylym buzylatynyn, otbasynyń tabysy azaıatynyn bilgen soń armanshyldyqty tózimge aıyrbastap, buıyrǵan nesibesin terip kúneltedi. Sońǵy 50 jylǵy aýyl adamy basqasha turmys keshedi. Kóbisi – jumysynyń bar-joǵyn eleı bermeıdi, eti men súti úıinen shyǵyp tursa, nan-sýǵa qajet qarjysy bolsa, táýbeshil keledi. Qaltalarynda aılap aqsha júrmeıdi. Osy qalyppen qońyrqaı tirlik keship kele jatqan aýyl adamynyń eńsesin bir kezderi jeńil túrde berilip jatqandaı kóringen nesıeler basyp tastady, búginde elimizde 5,5 mıllıon adamnyń bankter aldynda qaryzy bar, onyń 1,5 mıllıony eki jáne odan da kóp nesıe alǵandar. Búgingi kúngi aýyldar men qalalardaǵy problemalar reıtıngine taldaý jasaýshy sarapshylardyń aıtýynsha, aýyldardaǵy problemalar reıtıngi bylaısha: jumyssyzdyq, alkogolızm, isteıtin is joq dep sanalýy, kredıt alý qıyndyǵy, medısınalyq kómektiń nasharlyǵy, halyqqa qyzmettiń nasharlyǵy (jol, tazalyq, poshta, t.s.s). Al qalalarda: baǵanyń ósýi, medısına qyzmetiniń sapasynyń nasharlyǵy, jumyssyzdyq, korrýpsııa, bilim sapasy, alkogolızm, turǵyn úı, jalpy mádenıet deńgeıi. Eldegi agrarlyq ýnıversıtetterdi bitirýshilerdiń 10 paıyzy ǵana mamandyǵy boıynsha qyzmetke ornalasady, olardyń basym bóligi – mal dárigerleri. Aýyldaǵy kásip pen joǵary oqý oryndary arasynda baılanys úzilgen. Osy sebepti sala bilikti mamandarǵa zárý bola tura, bilikti mamandar daıyndaý isi maqtarlyq emes. Aýyl sharýashylyǵy salasyna joǵary oqý oryndary qajettegiden 20 paıyz artyq «daıyndaıdy». Kóp mamandyqtar aýyldyń búgingi kásibine sáıkes emes. Tóńkerilgen pıramıda. Aýyl adamy negizinen «saqtaý» úderisimen ómir súredi: óndirgen ónimin qysta jeýge, aıyrbastaýǵa saqtaıdy. Malynyń tólin de solaı, baǵyp-qaǵady, qalpyna keltirip baryp satady, jeıdi, aıyrbas jasaıdy. Ondaǵy ómir birqalypty aǵysta, olarda ózgeris kóp bolmaıdy. Sondyqtan da olar damý men jetilý týraly az oılaıdy. Oılasa da berik sheshimge kele almaıdy, qııaldaıdy da qoıady. Ilýde bireýi bolmasa, kóbi jetilýge umtylmaıdy. «Qalaǵa zorlap kóshirý kerek» nemese «Jurttyń bári Almaty men Astanada tursyn» demeımiz, biraq bizder qala sanyn, onyń turǵyndarynyń sanyn basqa joldarmen arttyrýymyz, aýyldy kentke, kentti shaǵyn qalaǵa, olardy úlken qalaǵa aınaldyra berýimiz kerek. Qaıta óńdeý kásiporyndary men shaǵyn kásiporyndardyń aýdandarda kóptep ashylǵany jón. Búginde qala dep ataýǵa uıalatyndaı kúıde turǵan aýdan ortalyqtaryndaǵy 30-50 myń turǵyny bar qalalardyń jaǵdaıyn jaqsarta túsýge, joly, trotýary, sýy men kanalızasııasy, jylýy, baǵdarshamy bar taza qalalarǵa aınaldyryp, olarǵa halyqty kóbirek qonystandyrýymyzǵa bolady ǵoı. О́rkenıetti elderde turǵyndarynyń 20 paıyzy naqty óndirispen, 70 paıyzy sol eńbekshilerge qyzmet etýmen – muǵalim, dáriger, daıashy, júrgizýshi, shveısar, t.b. qyzmettermen aınalysady. Bizde 10-15 paıyz naqty óndiriste, 45-50 paıyz solarǵa qyzmet etetin ınfraqurylymda desek, qalǵan 40 paıyzy óz betinshe kúneltip júr. Bizdiń qoǵamda memleket bárin taýyp berýge mindetti, biraq jeke basynyń isine aralaspaýy kerek dep oılaıtyndar basym. Halyq masyldyq psıhologııadan tolyqtaı arylǵanda ǵana lıberaldy qoǵamǵa jaqyndaımyz. Qazirgideı memleketti «mádenıetti túrde tonaý» bizdi ósirmeıdi. Mysaly, aýyldyq jerde «jumys joq» dep syltaýratyp jatqan tepse temir úzetin jigitter qanshama?! Buryn memleket jumys berýshi bolsa, qazir aýyl sharýashylyǵy tolyqtaı jekeniń qolyna berildi. Jumystyń mán-maǵynasy bireý-aq, aýyldyq jerde mal baǵý, egin egý, shóp shabý, jemis-jıdek ósirý, t.b. Sony qoldaý, qorǵaý, tıisetinderge tosqaýyl qoıý, urlyq-qarlyqqa tyıym salý kerek. Buryn memleketke isteseń, endi ózińe, ne jeke kásipkerge jumys isteısiń. Biraq, bala-shaǵasyna memleket tarapynan beriletin azdaǵan áleýmettik járdemaqyǵa toqmeıilsip, naǵyz eńbekti bireýge jalshy, baıdyń quly bolý dep túsinetinder qatary az emes. Bul – túbegeıli qate túsinik. Ekonomıka naryqtyq júıege ótkenimen, halyqta pragmatıkalyq túsinik qalyptaspaı keledi. Adam sanasy naryqqa ótkende ǵana osy túsinbestik joıylady dep esepteımin.
Myrzageldi KEMEL,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
