Qyzdarǵa judyryqtasqan jarasa ma?

Alǵashqy sekýndta-aq eki jyl boıy jan alyp, jan berisken jankeshti jattyǵýda bapkeriniń qulaǵyna quıǵan aqyl-keńesi umyt bolǵan. Qym-qýyt aqyl aıtqan, yshqyna nusqaý bergen, atoılap uran shaqyrǵan uly dúrmek, aıǵaı-shý esin shyǵaryp jiberdi. Endigi bar maqsat, ynta-jiger qarsylasyn qaqyrata soǵý ǵana edi. Átteń, oǵan Jaqsy aýdanynan kelgen, qyz baladan góri er balaǵa kóbirek uqsaıtyn qaqpaq jaýyryndy, jarlaýyt qabaǵynyń astymen jylań kózi syǵyraıyp qaraıtyn tórtbaq sary qyz jiberetin emes. Alǵashqy raýnd birin-biri ańdyǵan, arbasqan, tap berip taıtalasqanymen dittegen jerine ekeýi de jete almaǵan tepe-teń jaǵdaıda ótti. Qıyny ekinshi raýnd boldy. Áp degende sary qyzdyń shoıyn judyryǵy dál keýdeden tımesi bar ma. Bul talmaýsyrap, dem ala almaı qaldy. Bar kúshin alǵashqy eki mınýtta sarqa jumsaǵannan keıin be eken, aıaqtary da qorǵasyn baılap qoıǵandaı qozǵalýy qıyndap, qos bilekten ál ketip, dáý qolǵap kıgen názik qoldaryn kóterip qorǵanysta turýdyń ózi muń bola bastady. Sary qyz sál tapaldaý. Onyń ústine qoly da qysqa. Munyń múmkindigi moldaý. Samaıdan quıyl­ǵan ashy ter qos janaryn ashytyp, rıngtegi qarsylasy bylaı tursyn tóńirektegi qara aspandy aınaldyryp, qara jerge túsirerdeı yshqyna aıǵaılaǵan jelókpe jurtty kórýden de qaldy. Oń qolyn sál túsire bergeni sol edi shoıyndaı judyryq dál ıeginiń astynan sart ete tústi. Odan arǵysy bulyńǵyr dúnıe. Jumyr jer, jumsaq rıng aıaǵynyń astynan qashyp bara jatqandaı. Taıanysh, tirek bolatyn eshteńe joq. Áýeli jambastaı jyǵylǵan. Sodan soń bir aýnap tústi. Esin dáriger kelinshek músá­tir ıisketkende ǵana jıdy. Qur­bylarynyń jubatqan, janashyr sózderiniń biri qulaǵyna kirse, ekin­shisi kirgen joq. Kóz al­dyn­daǵy kireýke tuman aıyqpaı tu­ryp aldy. Basyna jany ashymas áldekim zildeı qylyp qorǵasyn quıyp tastaǵandaı... Ásemniń rıngke shyqqanynyń sońǵysy osy boldy. Odan keıingi kóp kúnderi dárigerge qaralýmen, mıyna kelgen zaqymdy emdep, syr­qattan arylar jol izdeýmen ótti. Osy bir boks Ásemge kerek pe edi?! Onyń ornyna kórkem gımnastıkamen aınalysqanda taldyrmash denesi tal shybyqtaı buralyp, sazdaqqa bitken quraqtaı qulpyryp, jaıqalyp óspes pe edi? Medısına salasynda uzaq jyl eńbek etken bilikti dáriger Márýar Juryn qyzdardyń boks, shyǵys jekpe-jekteri, aýyr atletıka tárizdi sport túrlerimen aınalysýyn quptamaıtyndyǵyn ashyq aıtyp otyr. – Qyzdar úshin aınalysamyn dese, ózge de qaýip-qateri az, zııany joq sport túrleri tolyp jatqan joq pa? Dene bitimi durys jetilý úshin, aǵzanyń túzý qalyptasýy úshin aınalysqyńyz kelse, kór­kem gımnastıka, bı tárizdi sport túrleri tolyp jatyr ǵoı. Al boks, shyǵys jekpe-jekteri táriz­di sport túrlerimen aınalysý názik jandylardyń tipti de qoly emes. Aǵzaǵa túsken salmaq densaýlyqqa áser etetindigi daý­syz. Alǵashynda etqyzýmen, jastyq jalynmen ańǵarmaı júre berýi múmkin. Biraq, ýaqyt óte kele álgi zardap áıteýir bir shyǵady. Ony kún­delikti jumys barysynda kórip júrmiz. Sondyqtan, men óz ba­sym dáriger retinde de, ana re­tinde de qyz balalardyń judy­ryqtasýmen aınalysýyn durys dep eseptemeımin. Kókshetaý qalalyq máslı­hatynyń depýtaty, bilikti dáriger Má­rýar Juryn oıyn ári qaraı bylaısha sabaqtady: – Sol qyz balalarmen sóıle­sip kórseń, eń basty sebebi elik­teý ekendigin ańǵarýǵa bolady. Sondaı-aq, ózderin-ózderi qorǵaımyz degendi de aıtady. Sonshalyqty qyz balalar ózderin áldekimnen qorǵaýǵa daıyndalatyndaı el shetine jaý kelip turǵan joq qoı. Qolań shashty qorǵaý – azamattyń isi. Este joq eski kezeńde ultymyzdyń tarıhynda qolyna qylysh, naıza ustap jaýǵa shapqan áıelder bolǵan. Kúni keshegi Mánshúk pen Álııanyń da esimin pir tutamyz, qurmetteımiz. Biraq, ol zaman basqa zaman. El basyna kún týǵanda názik jandylar da azamattarmen birge basqynshy jaýmen arystandaı arpalysýyna týra kelgen. Onyń bári májbúrlikten. Qazirgi zaman múlde basqa. Biz qazir zaıyrly, quqyqtyq memleket quryp jatyrmyz. Sútteı uıyǵan birlik, izgilikpen astasqan yntymaq bar. Endeshe, nelikten on ekide bir gúli ashylmaǵan bizdiń qyzdarymyz kózge kórinbeıtin áldebir kesapattan qorǵaný úshin densaýlyqtaryn qurtýy kerek? Ásemniń basyndaǵy qaıǵyly oqıǵany zerttep, máseleni jan-jaǵynan alyp qarastyrǵan biz psıholog mamandardyń da pikirine júgindik. – Qyz balalar sporttyń qa­ty­gez túrlerimen aınalys­qan­nan keıin olardyń boıynda, mine­zinde qataldyq, shalt sheshim qabyl­daıtyn asyǵystyq beleń alyp, tipti janashyrlyq, izgilik izderi kemip, kerisinshe, bezbúırektik paıda bola bastaıdy, – deıdi psıholog Janbota Ábdirahmanova. Onan soń, qyz balalar turmys­qa shyqqannan keıin olardyń otbasynda erimen qarym-qatynasy da ózgeshe qalyptasady. Olar er adamnan ústem bolýǵa tyrysady. Kúni erteń sábıli bolyp, kishkentaıyn tárbıelegende de keshegi qatygez sporttyń qanǵa sińgen qaǵıdalary menmundalap turady. Aıaly ala­qan­nyń ornyna jyldar boıy qum salǵan qapshyqty urǵan tas judyryq ta júrip ketýi múmkin. Keıbir tájirıbelerge qaraǵanda sporttyń bul túrimen aınalysqan qyz balalardyń boıynda túrli aýytqýlar bolatyny da shyndyq. Demek, dárigerlerdiń aıtyp otyrǵanyndaı densaýlyqqa zııan kelýi bir basqa, onyń otbasylyq ómirinde, ómirge ákelgen sábıin tárbıelenýinde anaǵa tán meıirim azaıa beredi. Sportshy óziniń densaýlyǵyn ǵana qurtyp qoımaı, otbasynyń birligine, urpaǵynyń tárbıesine zalalyn tıgizedi. – Sońǵy ýaqytta qyz bala­lar­­dyń bokspen aınalysýy bir­shama kóbeıip keledi, – deıdi boks jattyqtyrýshysy Abzal Baltakeskenov. – Meniń áriptes­terimniń úıirmelerinde qoldaryna qolǵap kıip, boks zaldarynda jattyǵyp, ter tógip, túrli jarystarǵa qatysyp júrgen san­daǵan qyzdar bar. Aýdan­dardaǵy boks úıirmelerinde de sońǵy jyldary sporttyń osy túrine qyzdardyń qyzyǵýshylyǵy artyp keledi. Shalǵaıdaǵy Jaqsy aýdanynyń boksshy qyzdary oblystyq, respýblıkalyq jarys­tarda júldeli oryn alyp júr. Kez kelgen sport sportshy úshin minez-qulqyn shyńdaýǵa, aza­mat retinde qalyptasýyna, densaýlyǵyn nyǵaıtýyna ora­san zor yqpal etedi deı tur­ǵanymyzben, óz basym boks jattyq­tyrýshysy retinde qyz bala­lardyń sporttyń bul túri­men aınalysqanyn durys dep eseptemeımin. Shyn mánisinde, kez kelgen sport eger durys aınalys­pasa, erejelerdi durys saqtamasa, adam úshin, onyń densaýlyǵy úshin zııandy ári qaýipti bolyp esepteledi. Aıtalyq, velosıped sporty. Saǵatyna ondaǵan shaqyrym jyldamdyqpen zymyrap kele jatyp, jazataıym qulap qalýy múmkin be? Árıne, múmkin. Tas joldyń ústinde táıkeńnen tússeń, densaýlyǵyńa zııan kelýi múmkin be? Árıne, múmkin. Jeńil atletıkada, kórkem gımnastıkada bári solaı. Al boks – qyzdar túgil jigitterdiń ózi aınalysýǵa belin býa bermeıtin óner. Jattyǵý saıyn, jarys saıyn ishine, basyna zilbatpan soqqy tıe berse, densaýlyǵynan ne qalady? Keshegi keńes ókimetiniń ús­tinen qus ushyp óte almaıtyn shekarasy aıqara ashylǵannan keıin shet eldiń, onyń ishinde irgedegi Qytaıdyń mazmun-maǵy­nadan ada, óne boıy adam múm­kindiginen tys, qııal-ǵajaıyp kınofılmderi qaptap ketti. Qazirgi jastar Alpamys pen Qoby­­landy batyrlardy estip-kórgen joq. Kerisinshe, olardyń árqaı­sysy Brıýs Lı men Jan Klod Van Dam bolǵysy keledi. Qyzdar da solaı. – Shyǵys jekpe-jekterimen aınalysatyn qyzdar az emes, – deıdi qara belbeýli karateshi, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy Álimjan Mol­daǵalıev. – Shyǵys jekpe-jek­teriniń keı túrleri shabýyl jasaý úshin emes, qorǵanys úshin paıda bolǵan. Onyń fılosofııalyq ilimi, izgilik tustary az emes. Shy­naıy myqty adam, tylsym syryn tereń meńgergen sportshy eshqashan ózgege shabýyl jasamaıdy. Japondyqtardyń jekpe-jek óneriniń syrlaryn qymtap, kólegeılep, kóldeneń kóz, syrt adamnan saqtaýy da sondyqtan ǵoı. Qara nıetti adamdar úırense, árıne, qasiret. Al biz jastardy alǵashqy kúnnen bas­tap tárbıeleımiz. Ázirge bizden tálim-tárbıe alǵan sportshy­lardyń bylaıǵy jurtqa qııanat jasaǵandary joq. О́z basym dál osy suraqqa aıqyn jaýap berýge qınalyp turmyn. Menińshe, óz­derin-ózderi qysyltaıań kezeńde qor­ǵaý úshin aınalysqandary da du­rys sııaqty kórinedi. О́zin, otba­syn, urpaǵyn qorǵaý úshin. Qaı qoǵamda bolsyn kezdeısoq oqıǵa kez­desip jatady emes pe? Sondaı kezde qyzymyz bolsyn, ulymyz bol­syn ádilet úshin arpalysyp, ar-namysyn qorǵasa, onyń nesi aıyp?! Boks adam densaýlyǵyna qaýipti me? Osy saýalymyzdy kókshe­taýlyq belgili boks jattyq­tyrýshysy Aleksandr Ýpatovqa da qoıdyq. – On boksshy bir jerde otyrǵan eken, – deıdi ol. – Sen qoı­ǵan saýaldy álgi boksshylarǵa áldebireý qoısa kerek. Ishinen bireýi: «Árıne, qaýipti», dep jaýap beripti. – Qalǵan toǵyzy ne depti? – dep suradym men. – Qalǵan toǵyzy ma? Olar suraqty túsinbepti. Bir taqyrypqa san túrli kóz­­qaras, san alýan oı aıtýǵa bolady. Máseleni qaýzaı kele dári­­ger­diń, psıhologtiń, tipti, boks jat­­tyqtyrýshysynyń ózi qyz bala­lardyń qatygez sportpen aınalysqandaryn qalamaı­tyndyǵyn aıqyn ańǵardyq. Siz ne deısiz, qadirli oqyrman?! Baıqal BAIÁDILOV KО́KShETAÝ