Tirkelýge áli de múmkindik bar

Halyqtyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy el ekonomıkasynyń damýyna tikeleı baılanysty ekeni belgili. Al jaǵdaıdyń jaqsarýy úshin memleket halyq úshin barlyq tıimdi de oń isterdi júzege asyryp keledi. Sonyń biri – azamattardy turǵylyqty jeri boıynsha turaqty jáne ýaqytsha tirkeý máselesi. Bul másele de búginde jurtshylyq tarapynan keń túsinistik taýyp, jappaı qoldaýǵa ıe boldy. Onyń negizi ótken jylǵy 22 jeltoqsanda Memleket basshysy qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekstremızmge jáne terrorızmge qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha óz­ge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańnan bastaý alǵan bolatyn. Zańnyń bıyl­ǵy 7 qańtarda kúshine tolyqtaı engeni málim. Osylaısha elimizde azamattardy tirkeý mindeti qyzý qolǵa alyndy. Degenmen, ýaqytsha tirkeý týraly ártúrli pikir aıtylǵany ras. Al bile-bilgen janǵa bul tir­keýdiń negizgi maqsaty – bir jerden ekin­shi jerge túrli sebeptermen kelgen adam­dardyń sanyn bilý. Sol arqyly aımaqty damytýdyń memlekettik jáne óńirlik baǵ­darlamasyn daıyndaý barysynda ár eldi mekenniń damý áleýetin anyqtaý úshin onda­ǵy azamattar sanyn naqty esepke alý bolyp tabylady. Osy negizder eseptele kele, jumys ornyn ashý, mektep, aýrýhana salý jáne ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfra­qu­rylymdardy damytýdy josparlaý da júzege asady. Bir sózben aıtqanda, munyń bári adamdardyń ıgiligi úshin kerekti is. О́ıtkeni, órkenıetti elder tájirıbesine qarar bolsaq, osy atalǵan jaǵdaılardyń bári rettelip qoıylǵan soń olarda eńbek ónimdiligi de, jańa jumys oryndaryn tabý múmkindigi de óte joǵary. Soǵan saı eńbekaqy tólenetini belgili. Adamdar turmysynyń deńgeıi, ál-aýqatynyń kórsetkishi eńbekaqynyń mólsherine baılanysty desek, belgili bir óńirde qansha adamnyń naqty turatyndyǵyn, jumys isteıtinin aıqyndaý asa mańyzdy. Mine, bul oraıda adamdardy turatyn jeri boıynsha tirkeýdiń ózindik tıimdi jaqtary barlyǵy birden baıqalady. Elimiz ishinde bir jaqqa bir aıdan astam ýaqytqa saparlap barǵan adam mindetti túrde sol turatyn jeri boıynsha tirkeýge alynýy tıis. Mundaı tirkeý álem boıynsha qalyp­tasqan úrdis. Onyń ústine bizdiń elimizde de turǵylyqty jeri boıynsha nemese ýaqyt­sha turǵan jeri boıynsha tirkeý zańmen qarastyrylǵan. Deı turǵanmen, qazir azamattardy tir­keýge qatysty týyndap otyrǵan másele bar ekeni de jasyryn emes. О́ıtkeni, ja­ńa­­dan salynǵan úılerdiń tıisti qujattary bir­den daıyn bolmaıdy, sol sebepti osyn­daı úılerde turyp jatqan azamattar tur­ǵy­lyq­ty jeri boıynsha ýaqtyly tirkele almaıdy. Osy jaǵdaıǵa baılanys­ty Ishki ister mınıstrligi Joǵarǵy sot, Bas pro­kýra­týra, Ádilet mınıstrligi arnaıy sheshim qabyl­daǵan. Ol sheshimge baıla­nysty jańadan salynǵan úılerde turyp jat­qandardy jaýapkershilikke tartý durys emes ekendigi anyqtalǵan. Sóıtip, osy sheshimge sáı­kes oblystardaǵy kóshi-qon polısııasy bólim­shelerine tıisti túsiniktemeler beril­gen. «Buǵan qosa, Úkimet qaýlysynyń jobasyna tolyqtyrý engizildi. Ol ýaqytsha tirkeýge jatpaıtyn azamattardyń sanatyn qarastyrady. Bular 16 jasqa tolmaǵan balalar, naýqas azamattar jáne emdelýde jatqandar, vahtalyq ádispen jumys isteıtinder jáne áskerdegi sarbazdar», deıdi Ishki ister mınıstrliginiń ókili. Halyqtyń kezekte turmaı tez tirkelýi úshin onlaın qyzmeti de júzege asty. Buǵan dálel búgingi kúni Qazaqstannyń «Elek­trondy úkimet» portalynda eGov.kz aza­mattardyń turǵylyqty jeri bo­ıynsha ýa­qytsha tirkelý qyzmeti qoljetimdi. Bir sóz­ben aıtqanda, barlyq jaǵdaı jasaldy. Qazir­gi kúni barlyǵy 1 mln 227 myń 539 azamat tirkeýden ótti. Bul kóńil kónshi­terlik san emes. Sondyqtan IIM Kóshi-qon polısııasy ýaqytsha tirkelmegen aza­mat­tarǵa naýryz aıynyń ortasynan bastap aıyp­puldar sala bastaımyz degen bolatyn. Joǵaryda atalǵan zań sheńberinde «Halyqtyń kóshi-qon týraly» Zańǵa (51-bap) ýaqytsha bolatyn jeri boıynsha tirkelý mindetin engizý bóliginde, «Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly» kodeks­ke (492-bap), ýaqytsha bolatyn jeri boıyn­sha kúntizbelik 10 kúnnen bastap bir aıǵa deıingi merzimge tirkeýsiz turǵany úshin eskertý túrinde, bir aıdan assa, 7 aı­lyq eseptik kórsetkish (AEK) mólsherinde aıyp­pul salý engizildi. Biraq endi Ishki ister mınıstrligi qazirgi ýaqytta qoldanystaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2011 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy №1427 qaýlysymen bekitilgen ishki kóship-qonýshylardy tirkeý qaǵı­da­laryna tolyqtyrýlar engizilýde deıdi. Azamattardy ýaqytsha tirkeýge qatysty tolyqtyrýlar engizilgen osy qaýly jobasy Úkimette qaralý ústinde kórinedi. Soǵan baılanysty aıyppul salý merzimi de naqty anyqtalmaqshy eken. Al atalǵan zań talabyn saqtamaǵan adam ákimshilik jazadan qutyla almasy anyq. Jalǵa berýshiler eger páter jaldaýshylardy tirkemese, olarǵa 10 AEK (22 690 teń­ge), al azamattarǵa 15 AEK (34 035 teńge) kóle­minde aıyppul salynýy ábden múmkin. Son­dyqtan da zań talaptaryna baǵynǵan adam­nyń artyq problemasyz ómir súretini anyq. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»