Otyz ekiniń oırany

Asharshylyq...
1932 jyly qoldan jasalǵan asharshylyq qazaq sorlyǵa ne kórsetpedi deseńshi! Sonaý bir alasapyran zamanda joń­ǵar­lardyń qaharynan aman qal­ǵan qazaq hal­qy «Aqtaban shu­by­ryn­dy, al­qakól sulamadan» da aman ótip, Qudaıǵa shúkir, sonda da qu­ryp ketken joqpyz, el bolyp es jı­dyq, ese qaıyrdyq» de­gende ataq­­ty 32-shi jyldyń ashar­shy­ly­­ǵyna ushyrady.
Bul el basyna túsken úlken zobalań, qoldan jasalǵan náýbet edi. Qazaq eliniń tarıhyndaǵy eń zul­mat kezeńderdiń biri. 1931-1933 jyldardaǵy asharshylyq ke­zinde halyq sany kúrt tómendep ketken.Tarıh jylnamalaryna súı­ensek HH ǵasyrdaǵy adamzat ba­lasyna jasalǵan eń óreskel qyl­mystardyń biri jáne «uly jut» bolyp sanalady.
Asharshylyq jyldarynda qan­dastarymyz oq tımeı-aq opat bol­ǵan. Bir ultty, bir halyqty jer betinen joıý qasaqana ja­sal­­ǵan saıası tapsyrys edi. Sol ke­zeńderde Qazaqstandy bas­qar­ǵan F.Goloshekın elde ın­dýs­trııalandyrý jáne ujym­das­ty­rý saıasatyn kúshtep júr­gizdi. Sal­darynan qazaqtardyń dás­túr­li mal sharýashylyǵy kúızeldi. Qa­zaq baılaryn kámpesekeleý saıa­saty kúsheıtiledi.
Qazaq dalasynda bolyp jat­qan asharshylyq náýbeti qa­zaq zııal­ylaryn beı-jaı qal­dyr­maıdy. Osy tusta Turar Rys­qu­lov Ortalyq komıtettiń bas hat­shysy Stalınge hat joldady.
Jazýshy Sherhan Murtazanyń «Be­seýdiń haty» tarıhı dramalyq týyndysyndaǵy Ǵ.Músirepov, bastaǵan ult janashyrlarynyń hattarynda halyqtyn qynadaı qyrylý sebepteri anyq jazylǵan.
Amal neshik, qazaq zııalylary «halyq jaýy» degen jalǵan aıyppen qýǵyn-súrginge ushyrap kete bardy. Tarıhtyń aqtańdaqtaryn, qara shymyldyǵyn ashyp, ultqa jasalǵan qııanatty jas urpaqqa durys jetkizý, bizdiń basty paryzymyz.
Asharshylyq taqyryby maǵan qatty áser etedi... Sebebi, ákem asharshylyq jyly, ıaǵnı 1932 jyly týǵan eken. Sheshem 1936 jyly týylǵan. Bala kezden estip ósken áńgimemiz joqshylyqtyń taýqymeti, jetimdiktiń taqsyreti boldy.
Joǵaryda aıtylǵandaı, el ba­syna qaıǵyly kún týǵanda ákem jórgektegi bala eken, áý­pi­­rimmen aman qalǵan. Sirá, kó­rer qyzyǵy bolǵan ǵoı. Ábden tu­ralaǵan ata-anasy sońǵy úmi­tin jı­yp balasynyń atyn eli­mizge dáý­let kelsin dep yrymdap Dáý­let­keldi qoıǵan eken. Ákem­niń aldynda qanshama balasy ólgen. Sheshesi de qaıtys bolyp, ákem jetimdiktiń kermek dámin sábı kezinen tatqan eken.
Es bile kele tuzaq quryp tor­ǵaı ustap, qoıan aýlap, kúnuzaq qa­ra sýdy talǵajaý etýshi edik dep ákem aıtyp otyrýshy edi. Bas­qa da aýyr­laý estelikter aı­týshy edi... Biz­­ge qatty áser ete­tin. She­shem de joq­shylyqty, ash­tyq­ty bir kisi­deı tartqan.
«Biz bir úzim nanǵa zar bolyp ós­tik... Alla urpaǵymyzǵa biz kór­gen náýbetti kórsetpesin», dep kóz jasyn bir syǵyp alar edi...
Halyq arasynda «Ashtyqta je­gen quıqanyń dámi aýyzdan ket­pes», «Tamyr tartqan taryl­mas», «О́zen jaǵalaǵannyń ózegi tal­maıdy» degen sııaqty qamyǵyp shyq­qan maqal-mátelder de osy ýaqytta týsa kerek.
Bul tamyry tereń ta­qy­ryp, eńseni ezetin, júrekti qan jy­l­a-
tatyn tarıh emes pe?! 

Qarlyǵash Asanova, 
qazaq tili men ádebıeti pánderiniń muǵalimi 

Qaraǵandy oblysy, 
Jańaarqa aýdany 
Bıdaıyq aýyly