Ǵasyrǵa taıaý jasaǵan analar aıtady

Sonyń ishinde ótken ǵa­syrdyń jıyrmasynshy jyl­­daryndaǵy alasapyran, ujym­­das­tyrý dep ulttyń bol­mysy­na jat isti bastap, seń­deı soǵystyryp, sońynda alapat ashtyqqa uryndyrǵan 30-shy jyldardyń oırany, odan keıingi surapyl soǵys ju­r­ty­myz­dyń túp tamyryn otap tas­ta­masa da, orny ońaıda tolmas­taı etip oısyratyp ketti. Sol sum­dyqty hat arqyly Stalınge Turar Rysqulov jetkizgeni tarıhtan málim. «Ujymdastyrý jyldaryndaǵy halyq shyǵyny 1930 jylǵy ashtyqtan 313 myń adam, 1931 jylǵy ashtyqtan 755 myń adam, 1932 jyly 769 myń adam óldi. Jıyntyǵy 1 mln 750 myń adam. Aýyl hal­qy­nyń 40 paıyzy joǵaldy. 1 mıl­lıonnan astam adam shetelge kóship ketti. Onyń 616 myń ada­my qaıtqan joq. 1929 jyly Qazaqstandaǵy 40,5 mln maldan 1933 jyly tek 4,5 mln qaldy», depti hatta. 
Osyndaı zulmattan ulttyq de­mografııamyz áli kúnge deıin zar­dap shegýmen keledi. Bul tý­­raly Elbasy N.Nazarbaev: «Eger de sol asharshylyq bol­ma­ǵan kezde endigi qazaqtyń sa­ny qansha bolar edi, ózderińiz esep­teı berińizder», degeni este.
Sol qasiretti jyldardy ıaǵnı ashtyqty kórgen ǵasyrǵa ta­ıaý ómir keship kele jatqan qos báı­terekteı 95 jastaǵy Úkijan Sá­dýaqasqyzy jáne 91 jastaǵy Káken Balabekqyzymen dıdarlasý Astanadaǵy «Sádýaqas qajy Ǵylmanı» atyndaǵy meshit janyndaǵy murajaıda boldy. Aldymen, murajaı basshysy B.Soltanbaı elimizdegi din jónindegi tuńǵysh murajaı týraly aıtyp, ondaǵy áralýan qujattarmen, jádigerlermen tanystyrdy. Budan keıin Úkijan Sádýaqasqyzy su­ra­pyl jyldardyń sum­dy­ǵyn eske túsirip, esesi ketken ul­tymyzdyń búgingi tir­li­gi­ne shú­kirshilik bildirdi. «Biz ash­ty­q­tyń áleginen jan saý­ǵa­lap Ereımentaýdan Aq­mo­la­ǵa 9 adam jetken edik. So­nyń be­seýi burlyǵyp jolda kóz jum­dy. Anam olardy orys zı­ratynyń mańyna jer­le­gen­d­erin aıtatyn. Azyn-aýlaq azyq-túligimizdi keıde mılı­sııa­lar tartyp alyp, talaı kóz jasymyzdy kól etip edi. Ash­tyqtan anam isip-keýip jat­sa da, ákem bizdi Ombyǵa súı­relep, jetkizdi. Ondaǵysy ja­n­y­myz qala ma degendik edi. Amal ne, anamnan bes jasymda aıyryldym. Sóıtip, shyn je­timge aınaldym. Biraq ákem ar­­qalap júrip ósirdi. Osy ara­da taǵy bir oqıǵa oıǵa orala­dy. Aqqasqat degen kóldiń ja­­ǵa­synda 13 azamat balyq aý­lap oty­ryp, aýlaryna túk tús­­peı sol jerde mert bolyp, dı­darla­ry jabylmaı qalǵan eken», – dedi. 
Keıýana sol qasiretti jyl­da­ry din jolyndaǵy ákesi qy­zynyń keleshegin oılap, te­gin Úkijan Ábdikárimqyzy Mú­si­li­mova dep jazdyrǵanyn, ony 1999 jyly túzetip, ákesiniń atyna kóshkenin aıtyp, endigi jer­de urpaq ondaı azapty jyldar­dy kórmesin dep, uzyn­dy kúni tergen masaǵynan bir taba nan shyǵatynyn, ony 14 adamnyń qyldaı bólip jeıtinin alǵa tartty. О́ziniń 10 balany ómirge ákelgenin, jaǵalasyp ja­rymen qatar júrmegenin, bala tárbıesine mán bergenin tilge tıek etip, búgingilerdiń ba­lany ózi tapqanmen, ózgege baq­tyratynyna ókinish bil­di­rip, sonyń kesirinen jas­tar tárbıesinde olqylyqtyń kó­ri­­nis taýyp otyrǵanyn, urpaq tár­bıesinde ananyń róli bólek ekenin jetkizdi. Otbasyn oırandap, ajyrasyp jatqandar tý­raly oı qozǵaǵanda: «Áıel − erin jek kórsin, biraq balasyn a­ıasyn, er − áıelin qalamasyn, biraq balasynyń kóz jasynan qo­ryqsyn, − degen shúıkedeı áje­miz, − Táńirim, endi ashtyqty kór­setpesin. Adamǵa táýbe kerek. Keıde biz sol táýbemizden j­a­ńylyp qalamyz. Masaq te­rip kórmegender, bir tilim nan­ǵa zar bolmaǵandar nannyń qa­sı­etin bilmeıtin bolyp barady. Kóringen jerde nan jatady. Nannan qasıetti eshnárse joq. Nanǵa shyǵyp Qurandy al­maǵan, Quranǵa shyǵyp nandy alǵan degen burynǵydan qal­ǵan sóz bar. Endeshe, nandy qa­dirleıik, nannyń kıesinen qorqaıyq».
Al, Káken Balabekqyzy Sámetova 1928-1930 jyldary tý­ǵan eki baýyrynyń birdeı ashtyqtan ólgenin, ákesi soǵysqa ketip, eki qyz ǵana qalǵanyn, sodan ósip otyrǵanyn alǵa tartty. «Biraz aǵaıyndarymyzdyń sol ashtyqtan qazir aty óshti. Esimde qalǵan bir nárse, az ǵana taryny qol dıirmenge tartyp, anam bizge nan pisirip bermek boldy. Tarynyń uny ıleýge kelmeıdi eken. Basy birikpese de kómbege salyp, ústine ot jaq­ty. Biz qashan piser eken dep, otty tóńirekteı otyrdyq. Anamyz qońyrqaı tary nanyn usynǵanda úgitile berdi. Son­da da qoqymyn taýyqtyń shó­jesindeı terip jegenimiz kúni búginge deıin kóz aldymnan ketpeıdi. Taǵy bir aıtaıyn degenim, osy Aqmolanyń tóńireginde KARLAG túrmesi bol­ǵanyn jurt biledi. Ondaǵy adamdar ashtan ólip jatyr degendi úlkender estip, biz­ge tas dep qurtty ishke laq­tyr­ta­­tyn. «Dám ǵoı, sólin sorsa ti­­ri qalar beısharalar», degen sóz qulaǵymnyń túbinde áli shy­ńyldap tur. Keıbir es­tııar ba­lalar: «О́zderińiz nege laq­tyr­maısyzdar, qulash­ta­ry­ńyz keń emes pe?» − deıtin. Sonda áke-sheshelerimiz, «Bilse analar biz­di qamap qoıady, senderdi bala ǵoı, dep mán bere bermeıdi», − deıtin. О́zderi qaltyrap jú­rip túrmedegilerge solaı qam­qor­lyq tanytý qandaı adam­ge­r­shilik deseńshi», degen toqsan birdegi qart ana − ol kúnderden keıingi óz ómirine toqtalyp, 25 jyl boıy temir jol boıynda eńbek etkenin, táýelsizdik alǵannan keıingi tusta naýryzdy toılaýǵa uıytqy bolyp, ulttyq kıim úlgisin tikkenin, qa­zaq ónerin ózgelerge tanytý úshin ózi sekildi bes anany bi­riktirip, ájeler ansamblin qu­r­ǵanyn eske salyp, búgingi ala-qula din ahýalyna qatysty óz oıyn bildirip, qaı kezde de sabyrlylyq, qanaǵat kerek ekenine dáıekter keltirip, sol ashtyqty kórgen jandardyń sanaýly qalǵanyn, barynan ma­ǵ­lumattar jınap, derekti kı­no tú­sirip alsa, búgingi, keleshek jas­tyń qalyptan shyqpaýyna, sa­­baq alýyna septigi bolatynyn da ortaǵa saldy. Dıdar­la­sý sońynda ónerli ustaz Ospan Súleımenuly analardan alǵan taǵylym men tálimge kó­ńili tolǵanyn aıtyp, «Uly sa­par áserleri» degen kitabyn mu­rajaı qoryna berdi.

Súleımen MÁMET, 
«Egemen Qazaqstan»