Osydan bes-alty jyl buryn qazaqstandyqtardyń basym bóligi shet elde tynyqqandy jón sanaıtyn. О́z elimizdegi demalys oryndaryna jurt aǵylyp bara bermeıtin edi. Bul álde jarnamanyń azdyǵynan ba, joq álde týrıstik fırmalardyń belsendi jumysynyń joqtyǵynan ba, joq álde basqadaı sebepteri bar ma, áıteýir, jaz aılarynda qazaqtandyqtardyń kóbi shet eldegi demalys oryndaryn qalaıtyn. Al qazir jaǵdaı basqasha. Birinshiden, demalýshylar qatary azaıǵan. Onyń sebepteri – aıqyn. Eń basty sebep – jalpaq dúnıeni jaılaǵan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys. Munyń salqyny Qazaqstanǵa da tıdi. О́ıtkeni, basqa memlekettermen tyǵyz qarym-qatynastaǵy Qazaqstan turǵyndarynyń da etek-jeńin jınaýyna týra kelgenin jasyra almaımyz. Bul ótpeli kezeńdegi ýaqytsha qıyndyq ekendigin jurt túsinip otyr. Sondyqtan da, shet elde demalýdy bir-eki jylǵa toqtata turýdy durys dep tapqan otbasylar da bar.
Ekinshi sebep – shet eldegi dem-
alys oryndarynda qyzmet kórsetý qunynyń aıtarlyqtaı artqany. Tipti, keıbirinde eki esege deıin ósken. Qalta qaǵady. Bala-shaǵasymen baratyndar úshin ájeptáýir salmaq.
Úshinshi sebep – shet memleketterde sońǵy jyldary lańkestik oqıǵalardyń jıi oryn alýy. Odan beıbit turǵyndar men týrıster zardap shegip jatyr. Týrızm bıznesi órkendegen Túrkııanyń ózine alys-jaqynnan saparlap kelýshilerdiń qatary keıingi ýaqytta eki esedeı qysqarǵany osy sózimizdi nyqtaı túsedi. Jurt aıaǵyn tartyp qaldy. «Lańkesterdiń qurbany bolyp ketpeıik» degen qaýip te joq emes. Árıne, onyń betin aýlaq qylsyn. Biraq, «Saqtansań – saqtaıdy» degen qaǵıdany ustanǵan qazaqpyz ǵoı, demalysty soǵys órti sharpymaǵan, terrorshylardan qaýip-qater joq janǵa jaıly jerde alańsyz ótkizgendi qosh kóremiz.
Taǵy bir sebep – Qazaqstandaǵy azýyn aıǵa bilegen ataqty týrıstik fırmalardyń ózi nebir qarjylyq qıturqylyqqa baryp, onyń zardaby demalýshylarǵa tıdi. Jurt demalysqa dep tirnektep jınaǵan aqshasynan aıyrylyp, jer sıpap qaldy. Osyndaı jaǵdaıdan keıin týrıstik fırmalarǵa da kúdikpen qaraıtyndardyń kóbeıgeni jasyryn emes.
Mine, osyndaı sebep-saldarlarǵa baılanysty qazaqstandyqtardyń shet elde demalýdy azaıtqany anyq. Al, eń basty sebep – shet elde dem-
alý qymbattaǵan. О́tken jyly ár adamnyń shet eldegi demalysy ortasha eseppen alǵanda 145 myń teńge shamasynda bolǵan. Bul – 2015 jylmen salystyrǵanda 46 paıyzǵa joǵary. О́ıtkeni, janar-jaǵarmaıdyń qymbattaýyna baılanysty avıabıletterdiń quny ósken. 2016 jyly demalýshylar qarajatynyń 21 paıyzdan astamy tamaqqa, 13 paıyzǵa jýyǵy qonaq úıge jumsalǵan kórinedi. Tipti, vıza men pasport alýdyń ózi 2-3 esege ósken.
Bıylǵy jazda da ár adamnyń shet eldegi demalysy 150 myń teńgeden kem bolmaıdy degen boljam bar.Árıne, joldamanyń quny baratyn elińizge, tańdaǵan demalys ornyńyzǵa tikeleı baılanysty. Tipti, 150 myń teńgeniń ózi jumyrǵa juq bolmaıtyn demalys oryndary bar.
Qazirgideı almaǵaıyp ýaqytta Qazaqstanda demalýdy qosh kóretinder qatary kóbeıip otyr. О́ıtkeni, elimizdegi demalys mekemeleri de naryqqa qaraı beıimdelip aldy. Servıs joǵarylady. Demalýshylar qataryn arttyrý úshin barlyq jaǵdaılardy jasap-aq jatyr. Shet elmen salystyrǵanda, jol shyǵyny az. Áýe qatynasy ǵana emes, qaltańyzǵa qaraı, kóliktiń túr-túri bar. El ishi tynysh, dúrbeleń, qaýip-qater joq. Demalys oryndarynyń quny sonshalyqty qymbat emes. 2016 jyly ár adamnyń demalysy úshin ortasha eseppen alǵanda 31 myń teńgeden astam qarajat jumsalǵan kórinedi. Bul 2015 jylmen salystyrǵanda, 14 paıyzǵa joǵary. Bıylǵy jaz aılarynda adam basyna 35 000-40 000 teńgeniń aınalasynda bolady degendi aıtyp otyr mamandar. Bul shet eldegi demalyspen salystyrǵanda 3-5 esege jýyq tómen. Árıne, týrıstik fırmalardyń qyzmetin paıdalanbaı, derbes baratyndar úshin demalys tipti, arzanǵa túsedi.
Shet elde demalasyz ba, Qazaqstanda demalasyz ba, qalaı bolǵanda da jaz jaqsy ótsin.
Ǵalym OMARHAN,
«Egemen Qazaqstan»
