Keıde baǵzydan jetken birli-jarym sózdiń ózinen atalarymyzdyń qaı iste qandaı ustanymda bolǵanyn, negizgi bolmys, tanymyn ańǵara berýge bolady.
Mysaly, «ysqyryp atqan kıiktiń obaly joq» deıdi. Qadirin bilgen adamǵa osy sóz - uly qazyna. Bul - bizge babalarymyzdyń bıik parasatyn kórsetip turǵan bir belgi. Alla adam úshin jaratqan soń kıik nesibe bolady. Qajettilikten aýlaıdy. Ǵajap, sóıte tura «ysqyryp at» deıdi. Kıikke de berilgen bir múmkindik. Qapy ketpeýi tıis. О́ıtse "obal bolady" deıdi uly dalalyq zań. Muny ekinshi jaǵynan kimge, ne isteseń de eskertip iste degen syńaıdaǵy mátel retinde paıdalanamyz, árıne.
Iá, atalarymyz ádette túlkige búrkit salady, anda-sanda bolmasa túlkini myltyqpen atý qalyptaspaǵan. Bylaısha, onyń ózi túlki men búrkitshiniń arasyndaǵy tartys sekildi. Búrkitiniń babyn keltire almasa, búrkitin ońtaıly jerden jibere almasa, ıá qusynyń shamasy jetpese, túlki qutylyp ketedi. Ol – túlkiniń múmkindigi. Tipti búrkitke ildirmeı inge kirip ketken túlkini qutyldyǵa sanap, inine tútin saldyrmaı keri qaıtqan qart qusbegiler bolǵanyn da eski kózderden estigenimiz bar edi. Áıtpese, inniń aýzyna ot jaǵyp tútin salsa, túlki atyp shyǵady, tomaǵasy alynyp daıyn otyrǵan búrkit innen shyǵa qashqan túlkini basyp qalady. Mine, osy ádisti qoldanbaı «Já, muzbalaq! Inge deıin ile almaǵan ózimizden kóreıik» dep búrkitimen «keńesip», keri qaıtqan atam Musa jaryqtyqtyń áńgimesin balasy Máden aqsaqal únemi aıtyp otyratyn. «Men jastaýmyn, qyzyǵyp tútin salǵym keledi. Sonda ákem «oǵan munda jetip úlgerýdiń ózi ońaıǵa soqqan joq. Júr, taǵy basqasy kezdeser» dep attyń basyn basqa jaqqa buratyn» deıdi.
Sózimizdiń boıaýyn qanyqtyra túsý úshin Qanat Beısekeev esimdi rejısser jigittiń «Aldabergen aǵa» atty qysqa metrajdy fılmi týraly aıta ketkendi jón sanadyq. Fılm tazy men búrkitti qatar ustap otyrǵan Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdany Asy saǵa aýylynyń turǵyny Aldabergen qusbegi jaıly. Endeshe, búrkitshi Aldabergen aıtqan myna bir sózderdi qaz-qalpynda keltireıik. «Ańshylyqta túlkini myltyqpen, basqamen alǵannan góri búrkitpen alǵan qyzyq qoı, ańnyń terisi búlinbeıdi - bir, odan keıin - mádenıet. Anaý ańǵa da qorlyq kórsetpeısiń, sondaı mádenıetti túrde aýlaısyń...». Mine, búrkitshiniń aýzynan bul sózder teginnen-tegin shyǵyp otyrǵan joq. Ol ata-babamyzdyń ań aýlaýdaǵy ádilettigi, bıik mádenıetiniń túısik arqyly jetken juqanasy dep bildik.
Sol túısik, sol danalyq, sol ádilettilik qaıda qazir?!!
Tehnıkanyń dúleı kúshimen nebir túz taǵylaryn qorlaý, ony maqtanyp áleýmettik jelige shyǵarý - nadandyqtyń nadandyǵy. Ásirese, nebir úıdeı djıptermen qasqyrdy belden myjyp qańqyldatyp jatqan qazaqtardy kórgende tóbe shashyń tik turady. «Ittiń ıesi bolsa, bóriniń Táńirisi bar». Iesine arqalanǵan ıt sekildi, kóligine (tehnıkasyna) arqalanyp qorlyq jasaǵandardy Qudaı da tegin qoımas. Haıýan da Allanyń múlki. Qorlasyn dep jaratqan joq, árqaısysyn bizdiń árbir qajettiligimizge jaratty. Endi bizdiń adamshylyǵymyz ony óz ádebi, óz tártibimen paıdalaný bolsa kerek edi...
Sáken Aldashbaı degen jýrnalıst aǵam áńgime aıtyp otyr: «Búgin Shıelide bir alyp tulǵaly aqsaqaldyń úıinde boldym. Nemerelerine ursyp otyrǵan ol «qatynbasshalar, sender erkek emes, qatynsyńdar» dedi jekip. Jıirkenip otyr eken. Aqsaqaldan ne bolǵanyn suraǵanymda, ol eki nemeresine suq saýsaǵyn shoshaıtyp: «Myna qatynnan da tómender bir jigitke úsheýi jabylypty. Ol, ol ma, qulap túsken ony aıamaı tepkilepti, qatyndar» dedi. Únsiz qaldym…».
«Jaýyń da er bolsyn» deıdi qazaq. Teginde bul ulttyń iri bolmysyn kórsetetin úlken sóz. Biz uly dala tósinde qanshama ǵasyr Jońǵarmen qyrqystyq, jeńdik deımiz. Tarıhı shyndyq óz aldyna bólek áńgime, sonda soǵys jaǵdaıynda olardyń ózara túsinisetin sharttary, jazylmaǵan zańdary bolǵany týraly da aıtylady. Uıyqtap jatqan jerinen baspalap baryp óltirý, ary qarap turǵanda qapy ketirý degendeı áreketter pasyqtyqqa jatqyzylyp, esh quptalmaǵan. Aldymen oıatyp alyp jekpe-jekke shaqyrǵan. Bul qazirgi mádenıetti sanalatyn adamdardyń úsh uıyqtasa túsine kirmeıtin, túısinip jetpes bıik shyń. Bul kıiz týyrlyqty, kóshpeli halyqtyń ǵajaıyp erekshelikteri edi. Jaýyń da sony túsinse ǵoı deıdi sol uly órkenıettiń ókilderi. Joǵarydaǵy mátel sony ısharalaıdy. Jaýyń da jazylmaǵan zańdylyqtardy saqtaı bilse, shirkin! Abaı hákimniń: «Dostyqqa dostyq – qaryz is, dushpanyńa ádil bol!» deıtini de sol ǵoı...
Qysqasy, babalarymyz adam túgili ańǵa da ádilettilik jasaǵan. Adam men adam, tabıǵat pen adam arasynda zańdylyqtar osylaı saqtalǵan edi. Obal, saýapty bilip, jaýyna da ádiletti bolǵan atalar tanymynan alystap ketkenimiz ókinishti-aq.
Ularbek NURǴALYMULY
«Egemen Qazaqstan»
