Ákesi kámpeskeniń lańynda jer aýdarylyp bara jatyp Tekeniń túrmesinde mert bolǵan, zamana qıyndyqtarynyń bárin kátepti qara nardaı kótergen qaısar júrekti maıdanger aqyn qaı kezde de, qaı sózde de aryna kir juqtyrmaǵanyn baıqaımyz. «Qatty soqqy tıgende qulap turyp, mystan ǵasyr únine qulaq túrip, aıalaýǵa kelgende ardyń isin» óz álinshe qýattylyq kórsetipti. Keńestiń ker saıa-satyna kózsiz batyrlarsha qarsy shappasa da, «janyńnyń injý-marjanyn joǵaltyp alsań – ólgeniń!» sıpattas rýhpen ómir keshipti. Shyn senip qalǵan kóńilmen jurt qatarly Stalındi maqtasa da, sol kezderde de eldegi «mereılige qosa mesheýdi, erlik pen eldikke qosa ezdikti qazbalap aıtpaǵan» kúni bolmapty. «Dombyrany jumsap mýzeıge, Tabaqtaǵy etten attaǵan. Qashanǵy momyn kıiz úıge, Qarǵys joq olar aıtpaǵan» dep, qazaǵynyń kıesin, halqynyń dástúr-salty men bolmysyn qorǵaı júripti. Endeshe: «Zaýaldy jaqsylyqpen janaspaǵan, Osylaı osyp aıtpaý oǵash maǵan. «Sen buryn qaıda júrdiń» – deı almaısyń, Kúnim joq janyqqanda jaq ashpaǵan» dep jyrlaý kóp shaıyrlardyń ishinde tek Hamańa ǵana jarasady, kúlli aǵzasymen aqıqatshyl aqynnyń naǵyz júrek sózi – osy.
Hamıt Erǵalıev aqyndyǵy qashannan azamattyqpen astarlas, arqaýlas órilip kelgenin ańǵarý qıyn emes. О́miriniń eń basty, óreli shyǵarmalarynyń biri, eki kitapqa júk bolǵan «Qurmanǵazy» poemasyn jazyp, halyqty tolqyn-tolqyn kúı-dastandarmen sýsyndatyp qana qoımaı, 1952 jyly Bozan, Qıǵash boılaryn jaıaý shıyrlap, uly kúıshiniń zıratyn taýyp, ámse-ámbege áıgilegen de ózi bolatyn. Sol saparda kúıshiniń áıeliniń, sheshesiniń attaryn anyqtap, buryn belgisiz birsypyra kúılerin de bilip qaıtady. Eki jyldan keıin Qurekeńniń basyna qazaq mýzykasynyń abyz qaıratkeri, akademık Ahmet Jubanovty ertip aparady. Kúıshiniń basyna kúmbez kóterý máselesin sol joly ekeýlep qozǵap, buǵan Gýrev oblatkomynan arnaıy qarjy bólgizedi. Sóıtip, 1959 jyly Qurmanǵazy zıratyna jańa kúmbez kóteriledi. Bes myń adam jınalǵan osy saltanatqa bas qonaq bolyp Ahań men Hamań qatysady. Bul saltanat sol jyly Almatydaǵy Artıllerııa kóshesiniń kúıshi atyna kóshirilýimen túıindeledi.
Osy azamattyq pa? Jaı ǵana azamattyq emes, azamattyqtyń kókesi dep aıta alsaq kerek. 1980 jyly óziniń «Janarymda jumyr jer» atty tamasha jyr jınaǵy Memlekettik syılyqqa usynylǵanda Úkimet komıssııasyna «samootvod» jazyp, marapattan bas tartyp, buıyrǵaly turǵan bul syılyqty arǵy jyldan beri kútip jatqan Qadyr Myrzalıev kitabyna berýdi ótinýi de ekiniń biriniń qolynan kelmes aqjoltaı erlik emes dep aıtyp kórińizshi. Aıta almaısyz.
Áıtkenmen, «júgirgen jetpeıdi, buıyrǵan ketpeıdi» demeı me?! Eki jyl ótkende shaý tartqanyna qaramaı shalqar shabytpen jazylǵan «Altyn zereń» kitaby sol syılyqty, mártebeli laýreat ataǵyn da Hamańnyń qanjyǵasyna baılap berdi. Eńbegi men nıetine Qudaıdyń bergeni shyǵar, jetpis jyldyǵy tusynda «Halyq jazýshysy» atanyp, omyraýyna «Halyqtar dostyǵy» ordenin taqqan edi. Iá, tynymsyz eńbek bolmasa, Hamıt aqyn óleńmen joldas bolǵan óz ómirinde uzyn sany 50-den astam kitap shyǵarar ma edi? Sonyń ishinde bes kitapqa jınaqtalǵan óleńderi men sonetteri, poemalary men balladalary, oı-tolqynysyn ózek etken tańdamaly jyrlary, qara sózben órilgen tolǵamdary – aqynnyń ólmes murasy, qazaq ádebıetine salyp ketken oljasy, poezııadaǵy Hamańnyń jyr taǵy.
О́leńdegi baqyty osyndaı Hamań óziniń ómirden enshilegen taǵy bir baqyty búgingi «Egemen», burynǵy «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde istep, onyń ónegeli mektebinen ótýi dep bilipti. Maıdannan jaralanyp oralyp, jaraqaty jazylyp ta bolmaı jatyp, eki aı óter-ótpeste «SQ»-ǵa jumysqa turǵan. Sol kúni túsken sýretiniń syrtyna Hamań: «15.VII.1945 j. Tap osy kúni «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine jumysqa shyqtym. Qabyrǵa jarasy áli bitken joq» dep jazypty.
Maıdanger aqyndy gazettiń sol kezdegi redaktory Baltabek Asanov, odan keıingi Qasym Sháripov te jaqsy maǵynasynda erkeletip, erkin ustaıdy. Ol jýrnalıstik qyzmetti, ásirese, ocherk, pýblısıstıkany tez meńgerip áketedi. Muqan Imanjanov, Áben Satybaldıev sekildi dos-joldastar tabady. Qasym, Taıyr, Ǵalı, Ǵabdol, Qaınekeı syndy qazaqtyń belgili aqyn-jazýshylarymen aralas-quralasy qoıýlanady. Ázil-qaljyńdary jarasady. Bir-birine tilektes bolady. «Imanjannyń Muqany, Kórmedim sendeı juqany. Kolhozdyń maly ne bolar, Sendeıden qoısa buqany?!» dep keletin rııasyz ázil jyrlar aqtarylatyny da osy kez. Bul estelikti Hamań sol ýaqyttarda, odan keıin de dos-jar bolyp syılasqan satırık-qalamger, «SQ»-nyń feletonshysynan redaktorlyǵyna deıin jetken Balǵabek Qydyrbekuly aǵanyń zaıyby Sapýra apaıdan estip máz bolǵanbyz.
Hamań óz jazbalarynda: «Bul gazet meni Sátbaev, Marǵulan, Bazanova, Qasteev, Qajymuqan, Márııam Jágórqyzy, Ilııas Omarov, Nurmolda Aldabergenov sekildi nebir jaısań jandarmen kezdestirip, kishkene boıymdy kisi tanıtyn dárejege kóterdi... Jamandy jamansha, jaqsyny jaqsy kúıinde tanyp, qaıda da adal, aq sóıleýdiń joldaryn kórsetti. Túptep kelgende, osynyń bári talaıdan talpynyp, kózin asha almaı júrgen aqyndyq ónerime ańǵar, arna belgiledi.... «Áke syry», «Jas ana», «Úlken joldyń ústinde», «Bizdiń aýyldyń qyzy», «Qurmanǵazynyń» bastapqy bólimderi, Pýshkın, Nekrasovtan aýdarmalar – bári-bári osy redaksııada júrgen jyldarymda jazyldy... Árıne, bulaı etý úshin júıke juqartpaıtyn, janǵa jaıly orta kerek. Sol orta mende boldy. Sonyń arqasynda talaıǵy armanymdy irkilmeı iske asyrdym. Sondyqtan da men ózimniń eń úlken ýnıversıtetim «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti dep esepteımin» dep alǵaýsyz jan syryn jalpaq jurtqa jarııa etip salǵan bolatyn.
Bul bul ma, ataqty Sábıt Muqanov Jazýshylar odaǵyna shaqyryp, «Osy sen birinshi óleńim oblystyq gazette 36-shy jyly shyqty dep soǵysqa keterde aıtqan sekildi ediń. Sodan beri attaı 14 jyl ótipti. Seni el tanydy. Gazette bes jyl istediń. Sol jeter. Endi osy apparatqa kelip, jas aqyndar jónindegi bıýrony qolyńa al, degen kezde altyn kollektıvin qıyp kete almaı qatty qınalǵan eken. Biraq, Sábeńniń meselin qaıtara almaıdy. Jyly uıadan jyljıdy. «Qaıran meniń meıirimdi mekemem» dep, Maǵan paryz ólgenshe ony súımek!» degen júrekjardy sózdi eldiń bas basylymyna qazaqtyń Hamıt aqyny arnapty. «Sosıalıstik Qazaqstan», Asylym, saǵan ne deımin: Bar baılyǵym – qalamushtan, Atan narǵa kedeımin...» dep ardaqty Hamań tolǵapty.
Hamań bir jazbasynda: «...men jastary elýge tolǵan Zeınolla Qabdolovty Gýrev, Ǵafý Qaıyrbekovti Torǵaı, Erkesh Ibrahımdi Kókshetaý oblystaryna bastap bardym» dep estelik aıtady. Mine, osylardyń ishinde, ol da «Egemenniń» ardageri, ómir boıy taban aýdarmaı «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń Kókshetaý jáne Qaraǵandy oblystaryndaǵy menshikti tilshisi qyzmetin atqarǵan qazaqtyń aıtýly aqyny Erkesh Ibrahımniń Kókshede elý jyldyǵy toılanýynyń bir kýágeri biz edik. Áıgili Hamańdy alǵash kórýim de sol joly.
Marqa pisken, qymyz maılanǵan masaty jaz. 1980 jyl. Erkeshtiń týǵan eline aqynnyń shashbaýyn kótere, aǵasy Hamań bastap, inileri Saǵı Jıenbaev pen Qadyr Myrzalıevteı shashalaryna shań juqpas shaıyrlar qostap-qoshtap keldi. Alýan-alýan án-jyr men ańyzdar elindegi, sulýlyq tórindegi abyz aqyn Hamańnyń osy sapary da jurt qııalynda keremet bir ańyzǵa aınalyp qaldy.
Iá, Erkesh aqynnyń elýi toılanǵan sol bir seri jaz esimde. Buǵan máz bolǵan halyq qalanyń qaq ortasyndaǵy Lenın atyndaǵy Saraıǵa aǵyldy. Zal lyqa tolǵan. Aqyn degen halyq el erkesi ekendigine kózimiz jetkendeı. Jáne de bastap ákelgen serkesi ataqty Hamıt sherińiz bolsa she! Erkeshtiń ózi de jyr aıdynynda aqqýdaı qalyqtap, Kóksheni jyrǵa qosýy ǵalamat edi ǵoı. Eldiń osyndaı súıikti aqynyn Qadyr men Saǵı qos aqyn qalaýly tórge qoltyqtap shyǵarǵany qandaı jarasyp turdy deseńizshi sonda. Kóksheniń jurty kóńildiń gúlin keremetteı búrletip, osy aqyndardyń bárine nuryn sebelep, alyp saraıdyń ishinde terbetip turǵandaı boldy.
Qanshama quttyqtaý sózder, aǵyl-tegil lebizder aqtaryldy. Negizgi baıandamany oblystyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy Beısen Jumaǵalıev jasady. Bul aǵamyz baıaǵyda Oraldyń Shalqarynda Sholohovqa Nobel syılyǵy berilgeni týraly súıinshi habardy jetkizgen bekzattyń ózi. Erkesh aqynnyń shyǵarmashylyǵyn da, meıman aqyndar jaıynda da maıyn tamyza, kelisti kestelep aıtty. Aqyndardyń kóńili tasqyn. Taǵy bir mezette sózdiń kezegi kóp keshikpeı Hamańa keldi. Jıylǵan jurt ta osy sátti tosyp otyrǵandaı eken. Tosynnan dúrkirete qol soǵyp jiberdi.
Oıpyrmaı deımin, sondaǵy Hamańnyń sheshendigine tańyrqamaǵan jan qalmady. Jaýatyn bulttaı torlady, kúrkirep kúndeı tolǵady desem de bolady. Kóksheni kókke tik kóterip áketti. Erkesh aqyndy Oqjetpestiń shyńyna shyǵardy, inisine arnaǵan óleńin oqydy. Sóz nóserin tókken Hamańdy kóptiń ishinde tyńdap otyryp keremet áserlenip, bir ǵajap kúıge bólengenim esten, sirá, keter me! Aqynnyń ór tili barǵan saıyn ekpindep, oǵan quddy bir Qudaıym qýat bergendeı elestedi. Kókshege Atyraý teńizdiń tolqyny kóship kelip qotarylǵandaı kórindi. Oraıy kelgende tildiń tıegin orysshalap ta aǵytyp-aǵytyp jiberedi. Zalda otyrǵan Arqanyń orys-qazaǵy bul ǵajapqa súısinip, tańdaılaryn qosyla qaqty. Sheshenniń shúlendigine jyrǵaǵan kóńilderdiń kóktemi Hamańnyń mańdaıynan súıgendeı edi.
Osylaı tolǵaǵan Hamańnyń aıdyny asty, arýaqty aqynnyń mysy basty, arqaly jyraýdyń aıbyny Qurmanǵazynyń «Kóbik shashqanyndaı» týlady. О́stip kósile tolǵap ketkeninde Kóksheniń quraǵy kóktep sala berdi. Ne kerek, áıteýir, kóz aldymda áli kúnge deıin osy sýret. Aqshýlan samaıy jalbyrap, aqsháýli Hamań samǵady. Osynaý alaı da dúleı arnany toqtatar pende bolmady. Bul Hamańnyń kúni, Hamıt aqynnyń Kókshetaýdaǵy juldyzdy sáti edi!
Minbege budan keıin shyqqan Qadaǵań – Qadyr aqyn: «Hamań sóılegen kezde kombaın ǵoı, mine, biz taǵy da masaq terip qaldyq!» dep moıyndady. Sóıtip, ǵalamat sheshenniń álemet áserinen del-sal aıyǵa almaı otyrǵan jurtty áp-sátte dý kúldirdi. Odan soń elýinde eline erkelegen aqyn aǵasy týraly qysqa qaıyryp aıta kele: «Eldiń bári Erkeshteı bolǵysy keledi, biraq bola almaıdy!» dep qazaqtyń Qadyryna ǵana tán qysqa-nusqalyqty bul joly da halyqqa moıyndatty.
Erteńine Erkesh aqynnyń toıy at basyn Zerendi aýdanyna burdy. Sol kezdegi aýpartkomnyń jaýapty qyzmetkeri, qazirgi ardaqty aqsaqal Muhıt Qabdeshevtiń aıtýynsha, meımandardy shekarada aýpartkom tóraǵasy P.Mıhaılov, onyń orynbasary Esimbek Kenjeǵalıev, aýdandyq gazettiń redaktory, jazýshy Baımurat Aznabaev qarsy alady. Kókshetaýdan oblystyq gazettiń redaktory, belgili jazýshy Janaıdar Mýsın jolbasshy bolyp keledi. Qonaqtardy Zerendi kóliniń zerli jaǵasyndaǵy oblystyq tutynýshylar odaǵynyń demalys úıine ornalastyrady. Birneshe aýylda, aýdan ortalyǵy Zerendide, demalys úıinde halyqpen kezdesýler uıymdastyrady. At mingizip, shapan jaýyp, syı-sııapattaryn jasaıdy.
Hamań Zerendi jerinde de jasyndaı jarqyldaıdy, jalyn jyrynyń shalqýy jalǵasady, ot aýyz, oraq tiliniń ýy men baly almasady! Barlyq jıyn-májilisterde de aqtaryp aıtqan Hamań áste ishinde syryn jasyrmaıdy, zerendilikterge degen yrza júrekpen tasyna býyrqanǵan aqbýra shabyty bir sátke de basylmaıdy. Qadyrǵa masaq tergizgenimen qoımaı, qaljyńnyń da qandaıyn aıtyp, jurtty ózi jýsatyp, ózi órgizedi. Bári jarasymdy! Zerendi kóliniń qaraǵaıly jaǵasyndaǵy keteraıaq otyrysta kópti kórgen aýpartkom birinshisi, soǵystyń ardageri, Sosıalıstik Eńbek Eri Baıan Janǵalov aǵa: «Hama! Osy kúnderde biz kóp oılandyq. Sizge qandaı syı beremiz dep. Men sizge Zerendi eliniń beretin syıy tozbaıtyn, óshpeıtin, urpaqtar aıta júrer máńgilik eskertkish bolýyn qaladym. Zerendi de qazaqtyń qasıetti, kıeli jerleriniń biri. Myna ózderiń otyrǵan, tabıǵat-sheber jasaǵan taqtaly túıektasty Zerendiniń eli ózińizge kádelep syılaıdy. Bul jartastyń aty endi «Hamıt taǵy» bolady» dep tolǵanyp baryp toqtaǵan eken.
Iá, meniń Zerendim osylaı jolynan jyǵylmaı, qadirmendi qonaqqa keremet káde arnaǵan edi, jaqut kemerli jaǵada sóıtip Hamıt taǵy ornaǵan edi. Qazir ol jer «QazMunaıGazdyń» «Suńqar» demalys aımaǵynyń aýmaǵynda. Bir sheti ketilse de, saqtalyp tur. Qaraǵaı nýly qalyńnan Hamıttiń taǵy qaraıyp kórinedi. Búginde onyń qandaı taq ekenin jurttyń kóbi bile de bermeıdi. Oǵan eskertkish-taqta ornatyp, baıaǵyda tartylǵan syıdy aqynnyń rýhyna birjola enshilep tabystaǵan durys bolar edi. Zerendidegi Hamıttiń taǵy – jyr taǵy. Keleshek jyrdyń urpaǵy osynaý jyr taǵyn umytpaı, sálem berip, taǵzym etip tursa quba-qup. Hamıt taǵy qazaq jyryn qasterleıtin qara orman elinen habar kútedi...
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
