Qazir ol shóge-shóge alasa tómpeshikke aınalyp, beıitterdiń ortasynda qalǵan. Jaqynda Qostanaı qalasynda turatyn Baqyt Nurmuhambetova ájeıdiń bastamasy jáne demeýshiligimen osy tómpeshik temir shynjyrmen qorshalyp, oǵan belgi qoıyldy.Bul saýapty istiń jumysyn Altyn dala aýylynyń turǵyndary Ádilhan Ediresov, Saǵyndyq Esmentaev atqardy. Onda mármár plıtaǵa «1932 jylǵy ashtyq qurbandaryna Baqyt Salyqqyzynyń demeýshiligimen qoıylǵan eskertkish, anasy Saranyń ósıetimen. 2017 j.06.17» dep jazylǵan.
– Men osy aýylda týyp óstim. Bala kezimiz ǵoı, mal qaıtarýǵa shyǵamyz, keıde anam qaıtqan ákemizdiń arýaǵyna quran baǵyshtaý úshin onyń beıitine ertip barady. Sonda taýǵa shyǵamyz dep, bıik úıilgen topyraqtyń basyna órmelep ketemiz. Anam baıǵus shyr-pyr bolyp shaqyryp alady. «Úıilgen topyraqtyń ústine shyqpańdar, onyń astynda ashtan qyrylǵan ózderińdeı balalar, úıdegi apalaryńdaı, atalaryńdaı adamdar jatyr, bul beıit, ony bassańdar aıaqtaryń synyp qalady» dep qorqytady. Sol alapat oqıǵanyń kýási bolǵan anam qashan kózi jumylǵansha ashtan qyrylǵan adamdar týraly kóp aıtatyn edi. Nemerelerine nannyń qıqymyn tastatpaıtyn, «osy nan bolmaǵandyqtan qazaq ashtan qyryldy, kebin buıyrmaǵandar jatyr áne, aýyldyń syrtyndaǵy bir shuńqyrda» dep otyratyn. Sol kezde 6-7 jasar bala bolǵan biz de mine, 76-ǵa keldik, kópir aýyzyna jaqyndadyq. Anamnyń ósıetin oryndaǵandaı bolaıyn ári keıingi balalar osy aýylda ashtan qyrylǵandardyń beıiti bar ekenin bilip júrsin degen oı edi meniki, – deıdi Baqyt ájeı.
Beıitti qorshaý jumystaryn atqarǵan aýyl turǵyndary Ádilhan Ediresov pen Saǵyndyq Esmentaev eskertkish belgige shańyraq pen besikti beınelepti.
– Qasaqana uıymdastyrylǵan ashtyqtan talaı qazaqtyń shańyraǵy ortasyna tústi, talaı besik bos qaldy degen oıdy aıtqymyz keldi, – deıdi Ádilhan.
Beıit basyna eskertkish-belgi ornatylǵan soń, Baqyt ájeı qoı soıyp, ashtan qyrylǵandar arýaǵyna quran baǵyshtatty.
– Osy aýylda ashtan ólgen adamdardy kómgen beıittiń bar ekenin úlken kisilerdiń barlyǵy da biletin. Meniń ákem Temirǵalı, myna Baqyttyń ákesi Salyq ash adamdarǵa tamaq úlestirgenniń biri bolypty. 1932 jyly Qostanaıǵa barsa aman qalady degendi estip, 420 shaqyrym bolatyn Batpaqqaradan (qazirgi Amangeldi aýdany) jaıaý-jalpylap shubyrǵan ash adamdardyń qarasy óte kóp bolypty. Osy aýylǵa jetken soń ábden ashyqqan balalar da, úlkender de áıteýir tiri qalý úshin qoldaryna túskenin jegen, shóp, asqabaq, kapýsta jep, ishi ketip, keıbiri ýlanyp, aýyldyń shetine kelip óle bergen. Máıitter buzylyp, sasyp bara jatqan soń, sol kezdegi basshylar or qazdyryp, álgi qolǵa ustaýǵa jaramaǵan máıitterdi jergilikti adamdarǵa kúrekpen, aıyrmen jınatyp, or-shuńqyrǵa tastatqan. Osyny kózkórgender aıtyp otyratyn. Ash adamdardy arbamen aýyldan 18 shaqyrym bolatyn Jer óńdeý seriktestigi ornalasqan jerge aparyp, úlken qazanǵa kóje qaınatyp, bir-bir ojaýdan berip, aman alyp qalǵan, ólgenderin sol jerge de kómgen, – deıdi aýyldyń quımaqulaq qarııalarynyń biri Jamal Otasheva ájeı.
Aýyldyń úlken qarııalarynyń aıtýynsha, ashtyqtan áýpirimdep aman qalǵan adamdardyń birazy 40-shy jyldardyń aıaq kezinde esin jınap, týǵan jerine qaıta oralypty. Al Altyn dala aýylynda qalǵandary keıin eńbekke aralasyp, úıli-barandy bolyp ketken. Qazir olardyń urpaqtary da osy aýylda turyp jatyr. Baqyt ájeıdiń bastamasymen qoıylǵan eskertkish-belgi qazaqtyń basyna endi ondaı zaman bolmasyn degendi keıinginiń esine salyp turatyndaı.
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
Qostanaı oblysy
