Iаǵnı, jaqsy adam, ónegeli, izgi otbasynyń – jemisi. Adamnyń aǵzasy mıllıondaǵan jasýshalardan quralatyny sııaqty, memleket te mıllıondaǵan otbasydan turady. Jasýshasy saý adam tynysh-beıbit, aýyryp-syrqamaı ómir súretin bolsa, otbasylary tálimdi-tárbıeli memleket te eshqandaı búlik-tartysqa urynbaı, beıbit-berekeli ómir súredi. Ondaı elde qorqynysh-úreı az bolady.
Qoǵamnyń da, memlekettiń de tiregi – otbasy. Al berekeli, ónegeli otbasyn qurý otaǵasy men otananyń qolyndaǵy sharýa. Iаǵnı, úıdiń – eri men áıeli. Ol úshin bul eki tulǵanyń bolmysy bútin bolýy kerek. Iаǵnı, ekeýi de ımandy, parasatty, otbasylyq ómirdi memlekettiń negizi dep qaraıtyn, isine adal, kúndelikti tirligine haram dúnıe qoldanbaıtyn, kórshiniń haqysyna uqypty, aǵaıyn-týǵanǵa qaıyrymdy, bir-birine baýyrmal, járdemshiligimen erekshelenýi kerek. Osyndaı tolyqqandy tulǵalyq qasıetke ıe emes adamdar tolyq otbasyn qura almaıdy. Jartykesh otbasyn qurady, jartykesh urpaq tárbıeleıdi.
Jartykesh otbasynan jartykesh tárbıe alǵan bala Abaı atamyz aıtqandaı, «ne ózi adam bop jarytpaıdy, ne ata-anaǵa jaqsylyq kórsetpeıdi…». Tereńdep aıtsaq: tárbıesiz ósken bala, kórshiniń balasyn búldiredi, ol ekinshi kórshiniń balasyn búldiredi, sóıtip bir aqymaqtyń kesirinen kúlli aýyl-aımaq búlinedi. Osyndaı jamandyqtan atalarymyz qatty saqtanǵan. «Ulyń ósse, uly jaqsymen kórshi bol, qyzyń ósse, qyzy jaqsymen kórshi bol» dep beker aıtpaǵan. Osy sózdiń ózi-aq memleket ustynynyń ózegi. Tárbıesiz, nashar balany kórgen jurt óz balalaryna «anaǵan ermeńder» dep qatań eskertken.
Tolyq tulǵalyq qasıetke ıe bolmaǵan adamdardyń (otbasylardyń) belgisi – jaratylys mindettegen shynaıy bolmysyn eshqashan bilmeıdi. Árqashan tek ózderin dara etip kórsetýge qumar keledi. Sondyqtan da, olardyń oılaý júıesinde, is-áreketinde, júris-turysynda jasandylyq múńkip turady. Eń jamany – óziniń álsizdigi men aqylsyzdyǵynyń kesirinen tap bolǵan iske basqany kinálaýǵa, orynsyz ósek-shaǵym aıtýǵa beıim turady. Basty kemshiligi – ómir tolqyndaryn sana súzgisinen ótkizbeı-aq shıki kúıinde qabyldap, oń-terisin ajyratpaı jatyp qolma-qol júzege asyryp jiberedi. Syrtqy álemi únemi basqaǵa tamsanýmen ómirden ótedi. Kúndelikti qubylmaly ótirikke aldanyp ómir súredi. Barshylyqty kótere almaıdy, joqshylyq kelse, kúıreı jeńiledi. О́ıtkeni, tolyq adam dárgeıine jete almaǵan pende ómirdi shynaıy kórýge qabiletsiz. О́zi bilmeıdi, bilgenniń tilin almaıdy. Jarty adamnyń shynaıy bet-beınesin eshqashan kóre almaısyz, sebebi sanasy – búrkemelengen, tuńǵıyq ári turaqsyz. Osyndaı otbasynda dúnıege kelgen bala dál osyndaı tárbıe alady. Atamyz qazaq «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» dep tegin aıtpaǵan.
Baqytty otbasyn qurý úshin qaıtken kúnde baı bolý mindetti emes. Otbasylyq tárbıeniń jaqsy sabaqtastyǵy úzilmeýi shart. Qazaqtar dál osy sabaqtastyqqa qatty mán bergen. Ulyna tekti, tárbıeli jerden qyz alyp bergen. Shańyraq tárbıesin úzbeý úshin, senimdi, ulaǵatty otbasynyń qyzyna ulyn erterek atastyryp qoıatyn bolǵan. Sóıtip, otbasylyq tek-tártiptiń saqtalýyna aıryqsha mán bergen. О́ıtkeni, teksiz-tárbıesiz, kórgensiz kelin shańyraqtyń ishki tártip-tárbıesin buzatyn bolǵandyqtan, osy jaıdan qatty saqtanǵan. Alda-jalda keıbir tárbıesi osaldaý jas kelin tabaldyryq attasa, emendeı eneleri syrtqa dymyn bildirmeı, óz ónegesin úıretip, tárbıelep alyp otyrǵan.
Qazaq halqynyń HHI ǵasyrǵa deıin aman-esen jetýi – baıyrǵy berik otbasylyq tárbıeniń áseri. Túrik pedagogy Mustafa Ergash óziniń bir eńbeginde: «Erli-zaıypty adamdar ottegi men sýtegi sııaqty. Bul eki elementtiń qosyndysynan sý paıda bolady. Sý – ómirdiń nári, ol laılansa, tirshilik te laılanady. Ottegi men sýtegi ajyrasa, odan paıda bolǵan gaz janyp ketedi. Kúli de qalmaıdy. Sol sııaqty, otbasy ajyrasa túk te qalmaıdy», depti.
Al Abaı atamyz bolsa, tolyq adam dárejesine jetpeı tolyqqandy ómir súrý múmkin emestigin alǵa tartady. Ol kisi óziniń otyz segizinshi qara sózinde tolyq adam bolýdyń sıpaty jaıly «Qudaı taǵalanyń nıhaıatyna eshkim jetpeıdi. Biraq sol jolǵa júrýdi ózine shart qylyp kim qadam basty, ol taza musylman, tolyq adam delinedi» dese, úndi ǵulamasy Javaharlal Nerý «tolyq tulǵa basqarǵan otbasy – tolqyny basylǵan teńiz sııaqty» depti. Tolyq adam óziniń pende ekenin eshqashan umytpaıdy. Únemi osal tustaryn tolyqtyrýmen bolady. Qazaq «kemshiligin bilgen adam – kemel adam» dep beker aıtpaǵan.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
