Osyndaı erlerdiń biri – qol bastaǵan batyr Baımurat Báıimbetuly Buqa batyr nemeresi 1709 jyly Aıakóz ózeniniń boıynda dúnıege kelip, 1784 jyly Qytaıdyń Qulystaı óńiri Kújibaı degen jerde qaıtys boldy. Erekshe erligi men muqalmas qaırat-jigeriniń, tózimi men sabyrynyń, el qamyn oılaǵan aqylgóıliginiń nátıjesinde Baımuratty Abylaı han men qazaq qoldarynyń qolbasshysy Qabanbaı batyr da barynsha qurmet tutqany el sanasynda jańǵyryp, búginge deıin jetip otyrǵan eski áńgimeler men shejireler arqyly belgili.
Baımurat batyr qazaq tarıhynyń eleýsiz tulǵasy emes. Muny Abylaı hannyń aqylshy serigi bolǵan áıgili Buqar jyraýdyń:
Qasabaı, Shórekpenen batyr
Janbaı,
Aıqasty ata jaýmen jan-jaqty.
Baımurat, Tentek batyr, balýan
Qasym,
Bulardyń mańaıyna jan batpady – dep jyr tolǵaýynan ańǵarýǵa bolady. Sol sekildi, kezinde Káribaı aqyn Tańataruly da jońǵar soǵysyndaǵy basty batyrlardy ardaqtap jyrǵa qosqanda:
Ýálı súıegi Ýaq, batyr Barmaq,
Qaz daýysty Qazybek óńkeı sańlaq.
Baımurat, Raıymbek, batyr Tentek,
Barlyǵy jaýda ketken kegin almaq – dep tókpeletken.
Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qabdesh Jumadilov te óziniń ataqty «Daraboz» romanynda Baımurattyń erligine jan-jaqty toqtala ketedi.
«Baımurattyń jaı kúnderi minezi sondaı aýyr bolǵanymen, shabýyl kezinde qalt jibermes kánigi sheberligine, shaıqas ýaqytyndaǵy qımyly kóz ilespeıtindigine, qaıratynyń qaptaldyǵyna, mashyǵynyń moldyǵyna úzeńgiles batyrlar da, sardar Qabanbaı da talaı súısingen. Baımurat óziniń «Narqyzyl» atymen qazaq dalasynda bolǵan sheshýshi joıqyn soǵystardyń kóbine qatysqan. 1743 jyly, qazaq-jońǵar arasynda bitimge qol qoıylyp, halyq tynystap, 5-6 jyl beıbit ómir súrdi. Degenmen jarty jeri jaý qolynda jatqanda qazaqtyń el bılegen handary men qol bastaǵan batyrlarynda ýaıymsyz uıqy, qaıǵysyz kún qalaı bolsyn. 1748 jyly mamyr aıynda Sarysý boıynda uly júz, orta júz (Ábilmámbet, Abylaı handar) ordasyndaǵy han keńesi ótti. Oǵan Qabanbaı batyr, Boranbaı, Tóbet, Qý daýysty Quttybaı bıler bastatqan naıman toby da qatysady. Bulardy qorǵap-qorshaǵan er Espenbet, Esengeldi, Baımurat, Orazymbet, Kókjal Baraq, Taýasar, Dáýletbaı sekildi áıgili batyrlary qanshama! Osylarǵa ile-shala er Jánibek bastaǵan kereı kisileri men batyr Baıandy bas etken ýaq jigitteri de kelip jetip edi» deıdi (Q.Jumadilov. «Daraboz» birinshi kitap 9 bet).
Uzaq jyldarǵa sozylǵan ıtjyǵys shaıqastar sońy Abylaı han tusynda qazaq qoldarynyń birigýine ákele jatty. Osydan jaýdyń saǵy synyp, alǵashqy ekpininen jańylyp, kóp jýasyp qaldy. 1748 jyly qar ketip, jazdyń sheti jylt etisimen-aq naımannyń Tólegetaıynan taraıtyn tórt arysy Qarakereı, Sadyr, Mataı, Tórtýyl aýyldary Ulytaý óńirinen shyǵysqa qaraı jyljyp, osy bir urymtal ólkege ádeıi qonys aýdarǵan-dy. Iаǵnı Ulytaý óńirinen qoparyla kóshken qalyń el Barqytbeldiń batys silemine baryp tumsyq tirep, órisin keńeıtkende ár rýdyń eń jankeshti degen qarýly, mergen jigitterinen júzdikter iriktelip, kóp jylqy men qalyń kóshti qorǵap-qorshap júretin jasaq qurylǵan. Sardar Qabanbaıdyń sheshimimen ortadaǵy qoldy Dáýletbaı, oń qoldy Shyńqoja, sol qoldy Baımurat basqarǵan.
Qabanbaıdy Uryjardaǵy qalmaqtyń «aq týly aqsúıek» atanǵan hoıt noıany Banjar yntymaqtastyq, tatýlyq maqsatynda qonaqqa shaqyrǵanda, Hanbabamyz Baımuratty ádettegideı qasyna erte júredi. Baımurat sol jerde uıymdastyrylǵan oıynǵa qatysyp, elý qadam jerdegi syryqtyń basynan kúmis teńgeni atyp túsirip, bas báıgeni alady. Keıin Banjar men Qabanbaı quda bolyp, Banjardyń tuńǵysh qyzy Múnkeı Qabanbaıdyń kenje uly Álige uzatylady.
Endi Baımurat babamyzdyń jeke kórsetken erlikterine kelsek, Uryjar mańyndaǵy soǵysta Espenbet qalyń qoldyń mańdaı aldyn, Baımurat pen Shynǵoja qos qanatyn, Esenkeldi men Dáýletbaı artqy tosqaýyldy basqardy. Barlyq taýynyń batys baýraıy – qolbasshy Qabanbaıdyń kindik qany tamǵan jer. Osy arada úlken qaqtyǵysta qalmaq qoly jaǵynan «jekpe-jek» dep bir dáý qalmaq astyndaǵy atyn jele shoqyraqtatyp, ortaǵa shyǵady. Sol kezde Baımurat Qabanbaıdyń baýyrlary qarakereı rýynyń batyrlary Espenbet, Dáýletbaı, Qasabaılardyń aldyn orap:
– Aýyl ózderińdiki ǵoı, jigitter! Áıtsede, Qabekemniń týǵan jerinde kezekti maǵan berińder! – deıdi jańaǵy úsheýine qaratyp. Baımurat jekpe-jektiń has sheberi atanǵan, dańqy erte shyqqan batyr bolǵandyqtan onyń sózi jerde qalmaıdy.
– Jolyń bolsyn, Baımurat batyr! Bul joly – kezek seniki. Buqa babanyń arýaǵy qoldasyn, jaýyńdy jaıratyp qaıt! – dep ruqsat beredi Qabekeńniń ózi.
Saıysqa shyqqan qalmaq batyry on alty jasynda Qabanbaı óltirgen О́lje-jyrǵal noıannyń nemeresi Máńke-jyrǵal eken. Saılanyp shyqqan erlerdiń surapyl jekpe-jeginde shaqyrlaǵan naıza men qalqan dabysy qatty shyqqanmenen ekeýi de olardy denelerine darytpaı biraz arpalysady. Osy tusta mundaı jekpe-jektiń talaıyn bastan ótkergen Baımurat batyr baı tájirıbesine súıenip, tosyn tásil qoldandy. Eriniń aldyńǵy qaptalynda únemi qasynan tastamaı ilip júretin «baryp kel» dep atalatyn shoqpary bolady eken. Bul – eki qulashtaı shynjyr baýy bar, bir ushy erdiń aldyńǵy shettigine bekitilgen aýmaǵy kishigirim sháýgimdeı domalaq shoıyn. Qoltyǵyna naızasyn kezene qysqan kúıi ekpindete shaýyp kele jatyp, ekinshi qolymen «baryp keldi» ilgeginen aǵytyp alady da, ańyratyp alǵa salady. Naızanyń ótinen qalaı jaltarýdyń amalyn tappaı jantalasqan Móńke-jyrǵaldyń tusynan óte bere qolyndaǵy shoqparmen dýlyǵaly bastan kózdep turyp, bar pármenimen perip kep jibergende, qaraqusy jarylǵan qalmaq atynan sulap túsip, til tartpaı, mert bolady. Jekpe-jektiń Baımurattyń jeńisimen bitýi urysqa kirgeli turǵan qazaq jaýyngerlerine jiger bergen úlken qoldaý bolady.
Aýdannyń qurmetti azamaty, Qazaqstan jýrnalıster odaǵynyń múshesi Beken Japarovtyń jetekshiligimen shyqqan «Zaısan asýlary» atty kitapta Abylaı hannyń kezekti keńes ótkizip, onda «Shaǵan shaıqasynyń» taktıkasyn jasaǵan Qabanbaı batyrdyń jospary talqylanyp, maquldanǵany, sol jospardy júzege asyrý úshin tórt topqa bólingen jaýyngerlerdiń bir tobyn Abylaı hannyń sheshimimen Baımurat batyrdyń basqarǵandyǵy jazylǵan.
Munan keıingi 1754 jylǵy Shorǵa shaıqasynda Baspan shatqalynda bekingen qalmaq áskerleri Qyzyltas, Úshtóbe, Bazar ózeniniń basyn jaılaǵan torǵaýyttardan astyrtyn kómek alyp, qaıta kúsheıip alady da, olarmen urys salǵan kereı Er Jánibek áskerleriniń mysyn qurtyp, yryq bermeı turady. Sol kezde kóp sarbazben kómekke kelgen Qabanbaı batyr qalmaq jaýyngerleriniń artynan baryp tıisý úshin Baımuratty eki myń kisimen Bazar ózeniniń sol jaq qaptalyndaǵy saıdyń ishimen sezik týdyrmaı jasyryn attandyrady. Baımurat bastaǵan jasaq túnimen júrip otyryp, Baspan shatqalynyń qyr jelkesine jetedi. Olar bıikke shyǵyp, kútpegen jerden atoı salyp, oırattardyń tý syrtynan shabýyl jasaıdy. Qabanbaıdyń osyndaı tásiliniń arqasynda Baspan – Bazardaǵy shaıqas qazaq áskerleriniń úlken jeńisimen aıaqtalady.
Jaýdan bosaǵan jerge ıelik etý bastalǵanda Abylaı hannyń pármenimen kereı er Jánibek elin Altaıǵa bastaǵanda, Baımurat batyr tórtýyldyń aqbaraq, aqbolat rýlaryn Tarbaǵataı taýynyń kúngeı betindegi Qulystaı óńirine qonystandyrǵan. Onyń zıraty qazirgi Sháýeshek qalasynyń mańyndaǵy Abdyra aýylynyń Kújibaı degen jerinde. Baımurat urpaqtary el tolqyǵan alasapyran kezde de batyr babalary jatqan osy óńirden tapjylmapty.
Sózimizdi qorytyndylaı kele aıtarymyz, qazaq jerin jońǵardan azat etýde erekshe kózge túsken Baımurat batyrdyń esimin este saqtap, urpaq sanasynda jańǵyrtý, osy arqyly jastarǵa patrıottyq tárbıe berý maqsatynda Zaısan qalasynan eskertkish ornatý isi qalyń kópshiliktiń tilegimen qolǵa alyndy. Osy úshin Zaısan aýdandyq ardagerler keńesiniń bastamasymen jáne aýdandyq Qoǵamdyq keńestiń sheshimi negizinde ótken jyldyń sońynda «Baımurat batyr» qory quryldy. Qazirgi kúni eskertkishtiń jobasyn jasatyp, tıisti oryndarǵa bekittirý jumystary júrgizilýde.
Qalıbek ALTYBAEV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, Zaısan aýdanynyń qurmetti azamaty
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Zaısan aýdany
