Kendi Altaıdaǵy kıeli oryndar kartasy

Alyp Abaı­dy, shalqar Shákárimdi, muhıt Muhtardy dúnıege ákelgen Shyǵys topyraǵynda qasıetti mekender az emes. Qazirgi ýaqytta bolashaqta «Qazaqstannyń kıeli oryndar kartasyna» enetin Shyǵys Qazaqstannyń óziniń kıeli oryndar kartasy túzilip ja­tyr. Ázirge bul tizimge oblys aýmaǵyndaǵy 8 tarıhı oryn enipti. Olar: Zaısan aýda­nyndaǵy Shilikti jazyǵy, Katon­qa­raǵaıdaǵy Berel qorymy, Ulan aýdanyndaǵy «Ablaıkıt» ǵı­badathanasy, Muztaý shyńy, Kúr­shim aýdanyndaǵy Qıyn Kerish, Abaı aýdanyndaǵy Qońyr áýlıe úńgiri, Tarbaǵataıdaǵy Yrǵyzbaı Doshanauly kesenesi men Semeıdegi Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik ta­rıhı-mádenı jáne ádebı-me­­­morıaldyq qoryq-mýzeıi. Ja­­­qynda oblysymyzǵa «Qa­sıetti Qazaqstan» ǵylymı orta­lyǵynyń basshysy, tarıhshy Berik Ábdiǵalı arnaıy kelip, óńirdegi ǵalymdarmen, zııaly qaýym ókilderimen kezdesip, aımaqtyń kıeli oryndar kartasy tizimine engiziletin jerlerdiń jaıyn birlese talqylaǵan bolatyn. B.Ábdiǵalıdyń sózinen ańǵarǵanymyz, respýblıkalyq sarapshy komıssııa Shyǵys Qazaqstandaǵy 8 nysandy tań­dap alǵan eken. Osy nysandar keleshekte ázirlenetin «Qazaqstannyń kıeli oryndary kartasynyń» tizimine enýi múmkin. Bular qan­daı nysandar? Olar: Semeıdegi F.Dostoevskııdiń mýzeı-úıi, osy qaladaǵy «Alash arystary» mýzeı-úıi, Berel qorymy, Qońyr áýlıe úńgiri, Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-me­morıaldyq qoryq-mýzeıi, Yr­ǵyzbaı áýlıe kesenesi, Aıa­gózdegi «Qozy Kórpesh-Baıan su­lý» mazary jáne «О́limnen de kúshti» memorıaly. Árıne, bul tizimge aldaǵy ýaqytta ózgerister enýi de múmkin. О́ıtkeni, Ulan aýdanyndaǵy Aqbaýyr úńgiri men Tarbaǵataıdaǵy Bóritastaǵan sekildi qasıetti oryndar bul tizimge enbegen eken. О́ńirdegi zııaly qaýym ókilderi mundaı qasterli jerler mindetti túrde tizimge enýi tıis dep sanaıdy. 

№5 qorym mýzeıge aınalady

Qazirgi ýaqytta óńirde jo­ǵarydaǵy tizimge engen áıgili Berel jazyǵy men Shilikti qor­ǵandarynda qazba jumystary qarqyndy túrde júrgizilip jatyr. Jaqynda túrkiniń tóri, alashtyń atajurty bolǵan Tór Altaıdaǵy áıgili Patshalar jazyǵyndaǵy №5 qorymnan qundy jádigerler tabylǵan edi. «Qazba jumystarynyń ná­tıjesi meni tańǵaldyrdy. Múr­deniń janynan eki atpen birge qanjardyń tabylýy onyń tegin adam bolmaǵanyn kórsetedi. Bul áıel jaı ǵana aqsúıek emes, jaýynger bolýy da ǵajap emes. Jádigerler eki mańyzdy dúnıeni ańǵartady. Birinshiden, Zeınolla Samashev aıtyp júr­gen «Dala Amazonkalary» jaıyndaǵy ıdeo­logııa rasqa aınalýy múm­kin. Iаǵnı, babalarymyz biz­diń zamanymyzǵa deıingi 2-3 ǵasyrlarda-aq áıelderdi er­ler­men teń sanaǵan. Dala de­mokratııasynyń artyqshylyǵy osynda. Ekinshiden, tabylǵan altyndar qaǵazdaı juqa etip óńdelgen. Sol zamanda osyndaı názik zergerlik buıymnyń bolýy bizdiń babalarymyz óz zamanynyń ozyq tehnologııasyna ıe bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Sony álemge pash etip, dáleldeý úshin kóne metallýrgııalyq oshaq­tardyń ornyn qazý qajet», – degen-di jýyqta osy jerge arnaıy barǵan aımaq basshysy Danıal Ahmetov. Bul qorymnyń jádigerleri týraly qorytyndy aqparat 8-10 qyrkúıek kúnderi О́skemende ótetin halyqaralyq kon­fe­rensııada tolyq baıandalmaq. Oblys ákiminiń aı­týynsha, Berel jazyǵynda №2 qorǵandaǵydan 10 ese úl­ken keshen salynady. Al №5 qorǵannyń jádigerleri osy kúıinde konservilenedi. Ol úshin shetelden arnaıy mamandar shaqyrtylyp, qasyna múrdeniń jańǵyrtylǵan kóshirmesi qoıy­lady. Sol arqyly kelýshiler onyń qoıylǵanda qandaı bol­ǵanyn, bizge qandaı kúıde jet­kenin kóre alady. Keshenniń bir bóliginde konferensııa zaly, shaǵyn zerthana sııaq­ty asa qajetti bólmeler jab­dyqtalady. 

Qarataldaǵy qazba jumystary

Qazirgi ýaqytta tarıh ǵy­lymdarynyń doktory, professor Ábdesh Tóleýbaevtyń jetekshiligimen Zaısan aýdany aýmaǵyndaǵy Qaratal jáne Aınabulaq qorymdary da zert­telip jatyr eken. Ǵalymnyń shákirti, Á.Marǵulan atyndaǵy arheo­logııalyq ınstıtýttyń ǵy­lymı qyzmetkeri Mámbet Sha­ǵyrbaevtyń aıtýynsha, bıylǵy qazba jumystary maýsymnyń 26-synda Shiliktiden bastalypty. «Birinshi baǵytymyz Shiliktidegi byltyrǵy zerttelgen №16 obany tolyq skanerlep, keıbir jerlerine shýrftyq zertteý salý bolatyn. Shamamen on kúndeı sol jerde jumys istedik. О́zderińiz bilesizder, ol jerden byltyr altyn jádigerler shyqqan. Ekinshi baǵytymyz − osy Zaısan óńirindegi Aınabulaq jáne Qaratal qorymdaryn zerttep, pasport júrgizý. Bul pasport júrgizý jumysy shildeniń 5-inde bastaldy. Aınabulaq qorymynda buryn tizimge engizilmegen, ǵylymda belgisiz saq jáne orta saq kezeńine tıesili 300-den astam oba, keıingi qazaqtardyń 20-ǵa jýyq qonysyn, sodan keıin apatty jaǵdaıdaǵy tozyp bara jatqan eskertkishterdi tizimdep, qujat jasadyq. Sonymen qatar, Aınabulaqtyń ózinde tórt obany zerttedik. Sol tórt obany zertteýge bir aıdaı ýaqyt jumsadyq. Sodan keıin Qaratal qorymyn zertteýdi bastadyq. Bul jerdi bizge deıin jergilikti halyq Jeti oba dep atap ketken eken. Bálkim, alystan qaraǵanda, obalardyń jeteýi ǵana anyq kórinetin bolǵandyqtan da, solaı ataǵan bolar. Al zertteý barysynda ol jerde jeti emes, on alty obanyń bary anyqtaldy. Onyń onshaqtysy iri, qalǵandary usaq obalar. Bulardyń merzimderin orta saq kezeńi dep otyrmyz», − deıdi Mámbet Shaǵyrbaev.
Qarataldaǵy qazba jumystary aıaqtalǵan soń ekspedısııalyq top Saýyr, Mańyraqtyń boıymen arheologııalyq barlaý jumystaryn júrgizýdi de jos­parlap otyrǵan kórinedi.

Azamat QASYM, 
«Egemen Qazaqstan»