Qazaq dalasynyń «teńiz qaqpasy» sanalyp kelgen bul aımaqtyń sońǵy jyldary tasy órge domalap, nesibesi artypty. Ústimizdegi jyldyń alǵashqy toqsan qorytyndysy boıynsha óńirdiń ekonomıkalyq ósimi 518,5 mlrd teńgeni qurap, taza tabys jan basyna shaqqanda 803,9 myń teńgege jetken. Onyń syrtynda ónerkásiptik ónimniń naqty kólem ındeksi alǵashqy alty aıda 99,4 paıyzǵa jetip, 1226,5 mlrd teńgeniń ónimi óndirilgen. Sonyń ishinde ken óndirý ónerkásibiniń úlesi – 1069,8 mlrd teńge.
Desek te, sońǵy jyldary álemdik daǵdarysqa alyp kelgen munaı baǵasynyń quldyraýy óńir ekonomıkasyna azdap áser etkeni baıqalady. Iаǵnı, bul sala ótken jyldyń dál osyndaı kezeńimen salystyrǵanda 0,3 paıyzǵa tómendegen. Joǵarydaǵy kórsetkishti kásiporyndarǵa jiktep esepter bolsaq: «О́zenMunaıGaz» 2,6 paıyzǵa, «Qaraqudyqmunaı» 19,7 paıyzǵa, «Bozashy Opereıtıng LTD» 7,5 paıyzǵa quldyraǵany baıqalady. Osynyń saldarynan kásiporyndardyń burǵylaý baǵdarlamasy belgili mólsherde qysqarýda.
Biraq onyń ornyna tabıǵı gaz óndirý ótken jylmen salystyrǵanda1792,0 mln tekshe metrge deıin artyp, hımııa ónerkásibinde – 5,7 paıyz, metall emes mıneraldyq ónimder óndirisinde – 12,9 paıyz, rezeńke jáne plastmassa buıymdar óndirisinde – 29,2 paıyz, toqyma buıymdar óndirisinde – 21,8 paıyz, mashına jasaýda 20,8 paıyz ósý úrdisi baıqalady.
Oblystyq kásipkerlikti qoldaý kartasynyń sheńberinde jańadan júzdegen adamdy turaqty jumyspen qamtý úshin 7 joba jasalyný ústinde. Onyń 5-ýi tolyqtaı aıaqtalǵan. Olar: Shyny-plastıkalyq qubyrlar zaýyty, Shyny-plastıkalyq qubyrlar men fıtıngiler óndiretin seh jáne «Aqtaý Keramzıt» JShS men Keramzıt tasyn óndiretin zaýyt. Qalǵan jobalar kezeń-kezeńimen iske asyp keledi. Bul jobalarǵa barlyǵy 52 mlrd teńge qarastyrylǵan. «Nurly jol» baǵdarlamasy aıasynda 6 ınfraqurylymdyq jobanyń 2-eýi aıaqtalyp, ınvestorlardyń jeke bastamalaryn ornalastyrý úshin Indýstrıaldy aımaq qurylypty.
Sonymen birge, aǵymdaǵy ekonomıkalyq aýqymnyń keıbir ósý rezervterine toqtalar bolsaq: Quryq portynda ekinshi parom keshenin iske qosý jumystary bastaldy. «Jetibaı – Jańaózen», «Beıneý – Aqjigit – О́zbekstan shebi» baǵytynda avtomobıl joldarynyń qurylys jumystary jyldyń aıaǵyna deıin tolyq atqarylý múmkindigine ıe.
Turǵyndardy jaıly baspanamen qamtý maqsatynda jyldyń alǵashqy alty aıynda jalpy aýmaǵy 592,7 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilipti. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 33 paıyzǵa artqan.
Bıylǵy jyldyń alǵashqy 6 aıynda oblystyń aýyl sharýashylyǵy jalpy ónimi 5,1 mlrd teńgege jetken. Onyń ishinde halyqqa qajet azyq-túlik taýarlaryn óndirý 104,1 paıyz kórsetkishke ıek artyp otyr.
Qazirgi kúni óńirde 46 myń shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri jumys istep tur. Bul 2016 jyldyń osyndaı kezeńimen salystyrǵanda 5,8 paıyzǵa óskendigi baıqalady. Atalmysh sýbektiler jyl basynan beri 141,2 mlrd teńgeniń ónimin óndirgen.
Sondaı-aq, «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda 1 055,8 mlrd teńge qarajat bólinip, oǵan óńirlik úılestirý keńesiniń otyrystarynda maquldanǵan 112 joba qamtylǵan. Sonymen qatar, «Damý óndiris» baǵdarlamasy aıasynda óńdeý sektoryna 12,8 mlrd teńge bólinip, 72 joba maquldanypty.
«Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń iske asyrylý nátıjesinde qańtar-shilde aılary aralyǵynda 16 072 jumys orny ashylyp, jumyssyzdyq deńgeıi ótken jylǵy osy kezeńmen salystyrǵanda 4,9 paıyzǵa azaıypty.
Aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy 6 aıynda memlekettik bıýdjetke (Ulttyq qordy esepke almaǵanda) – 171,8 mlrd teńge, sonyń ishinde respýblıkalyq bıýdjetke – 100,0 mlrd teńge, jergilikti bıýdjetke – 71,8 mlrd teńge mindetti tólemder túsken. Sózimizdi tujyrymdaı aıtsaq, oblys ekonomıkasy damý úrdisin bastan ótkerip jatyr.
* * *
Mańǵystaý óńiri joǵarydaǵy ekonomıkalyq biregeı kórsetkishteriniń syrtynda zańǵar jazýshy Ábish Kekilbaev aıtqandaı «ashyq aspan astyndaǵy mýzeı ispettes» kórikti meken. Erte dáýirde oǵyz ben túrkiniń beldeýine balanǵan Ústirttiń bir qaptalynda Kaspııdiń tolqyndary jaǵaǵa uryp jatsa, ekinshi qaptaly túgin tartsa maıy shyǵatyn qunarly aımaq. Elbasy Nursultan Nazarbaev Aqtaýǵa at basyn burǵan kezekti saparynda «Mańǵystaý turǵyndaryna kóp adamdar ómirinde tym quryǵanda bir ret kórýdi armandaıtyndaı jerde turý baqyty buıyrǵan» degeni bar.
Demek, bul ólke – tarıhqa baı, taǵylymǵa toly óńir. Oblys jerinde memlekettik qorǵaýǵa alynǵan 449 eskertkish bolsa, onyń 21-i respýblıkalyq, 428-i jergilikti mańyzǵa ıe. Sondaı-aq, arheologııalyq eskertkishter sany – 253, ansambldi keshender – 136, sáýlet nysandary – 60. Osynda tizimge alynǵan kóne qorym-bekinister men kerýen-saraılardyń tarıhy jaıly sıkldi fılm túsirý maqsatynda ekspedısııa uıymdastyrylýda. Sonymen qatar, Ketikqala, Qyzylqala, Qaraqabaq sııaqty ortaǵasyrlyq qalashyqtarǵa, qola dáýirge tán Saýra qorymyna, erte temir dáýiriniń murasy Aıǵyrly bekinisi men Túpqaraǵan ǵıbadathanasyna, Altynqazǵan ǵuryptyq keshenine júrgizilgen qazba jumystary áli de jalǵasyn tabýda.
Joǵarydaǵy qazba jumystary kezinde tabylǵan saq dáýiriniń muralary artefaktiler oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeı qoryna alynǵan. Qazirgi tańda mýzeı qorynda 79250 jádiger bar. Budan basqa mań dalada ósetin ósimdik túrleri men teńiz jaǵalaýyn mekendeıtin 300 túrli qustyń tulyby eksponat túrinde mýzeıde saqtalǵan.
Mańǵystaýlyq aǵaıyndar joǵarydaǵy eksponattar arasynan tek ǵana zergerlik buıymdardy iriktep alyp kelip, elorda irgesindegi «Etnoaýylda» kórme uıymdastyrdy. Ony kóppen birge bizde tamashalap qaıttyq. Ásirese, XVIII ǵasyrdyń murasyna jatatyn Adaı qyzdarynyń áshekeıi: óńirjıek, óńirtal, óńiralqa, úkiaıaq kórme sóresiniń sánin keltirse, has sheber Áýez Saǵynaeva jańǵyrtyp jasaǵan «Adaı qyzynyń sáýkelesi» men 12 bólikten turatyn beldik, qostanapty qudaǵı júzik, ilmejaýlyq, sáıki áıelderge tán bilezik, qaıqylar ustaǵan kúmis shaqsha sııaqty jaýhar jádigerler kórermenniń kózaıymyna aınaldy.
«Etnoaýylda» mýzeı jádigerlerimen qaptaldas ólke sheberleriniń qolynan shyqqan qundy dúnıeler de sórege jaıǵastyrylypty. Deni zergerlik buıymdar. Ataqty qolóner sheberi Túgel Orazovtyń shákirti Saǵıdolda Orazov osynda ózi jasaǵan 30-ǵa jýyq zergerlik qymbat buıym túrlerin ákelgen eken. Saǵıdolda zergerdiń basty ereksheligi – ulttyq dástúr jalǵastyǵyn saqtaı otyryp, kóne sirkeleý tásili arqyly zerleý, kesýdi paıdalanýynda. Sonymen qatar, saz aspaptaryn jasaýdyń mamany ári 2017 jyly Atyraý qalasynda ótken «Úkili dombyra» baıqaýynyń jeńimpazy Nurjan Musaev pen aǵash ustasy Dáýletjan Úsenovtiń qolynan shyqqan dombyra, qobyz, aǵashtan oıylǵan ydys-aıaqtar ádemiligimen kóz tartady.
Ústirt óńirinde baıaǵydan beri saqtalyp kele jatqan taǵy bir qundy dúnıe – qyz jasaýyna qatysty ǵuryptyq buıymdar. Eger de, qyz uzatyp, kelin túsirer bolsańyz, mańǵystaýlyq tiginshi-oıýshylar Naǵıma Tasmuhambetova men Baqtyly Bopanaevalardyń qolynan shyqqan shymyldyq, qyz uzatý kóılegi, jasaý kórpe sııaqty dúnıelerdi qazaqtyń qaı buryshyna da uıalmaı aparýǵa dátińiz jetedi.
Bulardan basqa tek osy ólkege tán tyń jańalyq – túıeniń túbit júni men onyń qylshyqty shýdasyn jáne qoıdyń bııazy júnin paıdalanyp óndirilgen ónimder. Atap aıtqanda, applıkasııa ádisimen ulttyq naqyshta jasalǵan pannolar, kádesyılar, sonymen qatar juqa kıizdi oıý-órnekpen bezendirilgen kúndelikti turmysta qoldanýǵa yńǵaıly er jáne áıel adamnyń kıimderi, balalarǵa arnalǵan kájekeıler, sómkeler, bókebaılar... kórer kózge tartymdy eken.
Bul zattardy sheteldik saıahatshylardyń qyzyqtap satyp alyp jatqanyna kýá boldyq. Ásirese, jibek pen júndi aralastyryp, órnekti pishin týdyrýshy ismer Kúlshat Balǵabaeva, qysta kııýge qolaıly kıiz-shapannyń avtory Jansaıa Jumanova, kıiz-qamzol jasaýdyń sheberi Álııa Apaqaeva men juldyzqurtty kóbelek matadan is tigýdiń sheberi Aınur Qılybaeva, kıizden boıtumar pishindes kádesyı jasaýshy hanymdar – Olga Vartalevskaıa, Qarlyǵash Kúljanova, Kúmis Jańaeva, Darıha Súıeýbaeva sııaqty sheberlerdiń buıymy ádemiligimen áserli kórindi.
* * *
Astana turǵyndary men sheteldik meımandar mańǵystaýlyqtardyń kórmesin tamashalaýmen qatar óńirdiń ónerine de kýá boldy. О́ıtkeni, Ústirtte oǵyz dáýirinen beri úzilmeı ushtasyp kele jatqan qaıqy-jyrshylardyń keremet dástúri bar. Onyń syrtynda týma mádenıetin buzbaı saqtaǵan berekeli jurt. Qazirgi tańda oblys kóleminde 66 kitaphana jumys istep tur. Osylardyń 50-i aýyldyq jerde ornalasqan. Sondaı-aq, aımaqta 39 klýb bolsa, onyń 36-sy taǵy da aýyldyqtardyń úlesinde. Bulardan basqa 6 mýzeı bar. О́ńirdiń mádenıet salasynda 1882 adam qyzmet isteıdi.
Astanada ótken mádenıet kúnderi barysynda mańǵystaýlyqtar barlyǵy 34 mádenı shara ótkizip úlgerdi. Oǵan 600-ge jýyq ónerpaz qamtylsa, osylardyń 233-i kásibı ártister de, qalǵan 120-sy etnomádenı birlestikterdiń qatardaǵy ónerpazdary eken.
Ásirese, «Etnoaýylda» ótken etnografııalyq teatrlandyrylǵan mádenı qoıylym kezinde jergilikti qaıqy-jyrshylardyń tógip aıtqan aǵyndy saryndary estýshini esinen tandyrdy. Sonymen qatar, «Stýdentter» saıabaǵynda qoıylǵan oblystyq qýyrshaq teatrynyń «Aıjan ájeniń ertegisi» atty spektakli, «Jeruıyq» saıabaǵynda óner kórsetken «Serper» folklorlyq ujymy, «Gúldáýren» halyqtyq bı ansambli men «Kerýen» vokaldy tobynyń konserttik baǵdarlamalary kóptiń kóńilinen shyqty. Sondaı-aq, ánshi Tamara Asarmen birlesip óner kórsetken «Jorǵa» halyqtyq bı ujymynyń shyǵarmashylyǵy da bıik mejeden kórindi.
* * *
Ár oblystyń mádenı kúnderi aıasynda buǵan deıin ótkizilip kelgen ulttyq sport sharalary da óz jalǵasyn tapty. 18 tamyz kúni «Qazanat» atshabarynda mańǵystaýlyq «Adaı ata» kókpar komandasy men Astana qalasynyń «Tulpar» kókpar komandasy arasynda joldastyq saıys uıymdastyrylyp, Ústirttiń ulandary jeńiske jetti. Sonymen qatar, qyz qýý, teńge salý, saıatshylyq, qumaı tazy, qazaq kúresi, toǵyzqumalaq, asyq atý syndy ulttyq sport túrlerinen ótkizilgen jarystar men sheberlik kórsetilimder jurtshylyqqa kóterińki kóńil kúı syılady.
Osylaı tórt táýlikke sozylǵan mádenı kúnderdiń sońynda oblys ákimi Eraly Toǵjanov elordadaǵy Ana men bala ortalyǵynda balalar onkologııasy bólimshesinde emdelip jatqan búldirshinderge arnaıy syılyq jasap, aýyr dert meńdegen sábılerge qýanysh syılady. Sóıtip, án-jyrmen bastalǵan shara saýappen aıaqtaldy.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen Erlan OMAR,
«Egemen Qazaqstan»
