Árıne, pende balasyn maqtap-madaqtaǵan durys. Maqtandy súımeıtin jan balasy joq. Dana Abaı atamyzdyń ózi «...adam balasy maqtannan aman bolmaǵy – qıyn is» deıdi. Biraq sonyń bári ornymen, mádenıetti, baıypty, shynaıy aıtylsa-neshik. Maqtaýǵa jalǵan aralasqan soń-aq onyń maǵynasy joǵalady. Sóıtip, adam jalǵandyqqa boı aldyrady da, jaqsy men jamandy ajyratyp, baǵalaı almaıtyn kúıge tap bolady.
Bul taqyrypty arnaıy zerttep, qalam tartqandar az. Dese de, qazaqtyń tanymal qalamgerleriniń biri Tursynjan Shapaı «Shyn júrek – bir júrek» atty ádebı-zertteý eńbeginde, maqtan jáne madaqtyń búgingi qazaq qoǵamyndaǵy áleýmettik sıpatyn aıta kelip: «Aýyldyq deńgeıdegi maqtandy Alashtyń deńgeıine kóterýge bolmaıdy, sol sııaqty, jalpyulttyq dúnıeni aýyldyń tar qoltyǵyna tyqpalaýǵa taǵy bolmaıdy. Osy eki maqtangóıliktiń ornyn aýystyrý arqyly oıdy tusaýǵa, boıdy shyrmaýǵa, kózdi baılaýǵa urynyp júrmiz» depti.
Al Abaı atamyz bolsa, maqtan deıtin dúnıeni úlkendik jáne maqtanshaqtyq dep ekige bóledi de, úlkendik – adam ishinen ózin-ózi baǵaly esep qylmaq, bul minez – aqyldylardyń, arlylardyń, artyqtardyń isi, olar ózin jaman degizbesem eken dep azaptanady. Maqtanshaqtyq – baı desin, batyr desin, qý desin, pysyq desin, dep júrip, «demesindi» umytyp ketedi, deıdi jaryqtyq dana qart.
Sonymen birge ǵulama atamyz maqtansúıgish pendelerdi rýhanı, áleýmettik turǵydan tómendegideı úsh topqa jiktegen eken:
Birinshisi – jatqa maqtanarlyq maqtan izdeıtinder. Ol – nadan, nadan da bolsa adam.
Ekinshisi – óz eliniń ishinde maqtanarlyq maqtan izdeıtinder. Onyń nadandyǵy tolyq, adamdyǵy tolyq emes.
Úshinshisi – ózge kisi qostamaıtyn maqtandy izdeıtinder. Ol – nadannyń nadany, deıdi.
Biz sóz etip otyrǵan taqyrypty dinı-pálsapalyq turǵydan birshama zerttegen reseılik áleýmettanýshylardyń biri maqtan súıý – ózin-ózi tolyq sezinbeýden týatyn pendeniń jaratylysyndaǵy kemshin tusy degendi alǵa tarta otyryp, maqtannan qutylýdyń joly – adam retinde tolyq jetilý deıdi. О́z pikirin dáleldeý úshin ol kóne kitaptan oqyǵan myna bir qıssany keltiredi.
Ertede taqýa dindar qarııany jap-jas shákirt izdep keldi. Ol taqýadan tolyq jetilýdiń jolyn suraıdy. Taqýa aıtady: – Sen búgin túnde beıit basyna bar da, tań atqansha ólgenderdi maqta! Olar saǵan ne deıdi, sony maǵan aıtarsyń!
Jigit tapsyrmany búltiksiz oryndaıdy. Tańerteń erte ustazyna kelip «ólikter eshqandaı til qatpaǵanyn» aıtady. Taqýa aıtady: – Onda sen búgin taǵy bar, tań atqansha ólikterdi jamanda, múmkin til qatar, – deıdi. Shákirt ony da oryndaıdy. Tańerteń ustazyna kelip «ólikterdiń lám-mım demegenin» aıtady. – Balam, – deıdi shal. – Sen bul dúnıede jetilgen adamdardyń qatarynda bolǵyń kelse, týra ólikter sııaqty maqtasa da, dattasa da mizbaqpaıtyn bolǵanda ǵana jetesiń!
Joǵarydaǵy áńgimeniń ǵıbraty nede? Maqtan bar jerde adam balasy rýhanı jetilmeıdi. Rýhanı jetilmegen adam – qaı taraptan bolsyn rýhty, kemel dúnıe týdyra almaıdy. Iаǵnı adamdy rýhanı múgedektik, arylmas dertke shaldyqtyratyn dúnıe ol – maqtaý. Ár nárseniń shegi bolatyn sııaqty maqtaý men madaqtyń da shegi bar. Artyq maqtaý – janǵa qas.
Maqtansúıgishtik – ol ózin baısaldy tulǵa retinde tolyq sezine almaıtyn, jetilmeı qalǵan ıllıýzııasyn toltyrýdyń basqa tásilin tappaǵan pendelerge tán dúnıe. Bizge Alla Taǵalanyń ámir-úkimin jetkizýshi Muhamed paıǵambardan jetken ósıettiń birinde: «Jaratýshynyń eń jek kóretin nársesi – maqtan úshin jasalǵan amaldar» deıdi. Demek, Jaratýshy qalamaǵan dúnıege bizdiń qumar bolmaǵymyz ókinishti emes pe?!
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
