«Bıik jota-jondardyń teriskeı betkeılerinde jáne olardyń arasyn bólip jatatyn shatqaldarda ıin tiresken almaly toǵaılar ósýshi edi, – dep jazady ol. – Biraq qazirgi ýaqytta bul toǵaılardy adam aıaǵy taptap, sıretip jibergen; olar osynaý ólkeniń onnan bir bóligin ǵana alyp jatyr, biraq osy turysynyń ózinen-aq Almaty tabıǵatynyń kórki ári maqtanyshy ekendigin aıtpaı-aq túsinýge bolady. Shyndyǵynda, taý bókteri kóktemde keremet qulpyryp, jap-jasyl betkeılerdegi gúldegen alma aǵashtarynyń appaq gúlderi kózdiń jaýyn alady, al endi, olardyń arasyndaǵy qyp-qyzyl órik aǵashtary býma-býma raýshan gúlderine uqsaıdy. Kúzge taman munda alma jınaý men suryptaý naýqany bastalady da, jemis-jıdek daıyndaıtyn uıymdar qostaryn týra toǵaıdyń ishine ákelip tigedi. Alma, qara órik salǵan qaptaryn arqalap árli-berli aǵylǵan jurt, jemis týraıtyn aspaptardyń sartyldaǵan daýysy, kúnge keptirý úshin jaıǵan sóre-sóre qaqtar, tospa qaınatqan qazandardan shyqqan bý – áıteýir, abyr-sabyr tirshilik. Kún saıyn, ásirese demalys kúnderi búkil qalanyń jurty taıly-taıaǵy qalmaı toǵaıǵa shubyryp, myńdaǵan put almany arqalap, arbalap tasıdy. Túnge qaraı toǵaı ishinde janyp jatqan otty kóresiz, tarsyldap otyn shapqan baltanyń daýysyn estısiz. Birte-birte qara kúzdiń yzǵarly, sýyq kúnderi bastalady da, toǵaıdaǵy qyzý tirshilik sap tyıylady...».
Iá, bir kezderi solaı bolǵan. M.G.Popov myrza Almatynyń 39-40-jyldardaǵy kórinisin aıtyp otyr.
Jalpy, ótken ǵasyrdaǵy ǵylymı-zertteý ekspedısııalarynyń jumystarynda 1960 jyly Ile, Jońǵar Alataýlarynyń bókterindegi jabaıy almalar ósetin toǵaılardyń kólemi 11000 ga bolǵandyǵy anyq kórsetilip kelgen. Bul degenińiz, naǵyz orman ǵoı.
Qazaqstanda ósetin jabaıy jemis-jıdekterdi muqııat zertteýmen aınalysqan taǵy da bir ǵalym – S.S.Kalmykov 1956 jyly: «Bostandyq aýdanynyń jerinde ósetin jabaıy almalardyń pisip-jetilgeni sondaı, keıbir zertteýshiler olardy jabaıy almalar emes, jabaıylanyp ketken almalar bolar dep topshylaıdy», degen eken. Bul da bir qyzyq derek.
60-jyldardyń ishinde Ile, Jońǵar Alataýlaryndaǵy toǵaılardy tyńǵylyqty túrde zerttegen ǵalym A.Janǵalıevtiń ekspedısııasy jemisi mol, analyq qasıeti joǵary jabaıy almalar ósetin 15 ýchaskeni anyqtap, kartaǵa túsirgen. Olar osy saparda ortasha salmaǵy 239 g keletin, túri de, túsi de Almatynyń ataqty aportynan aýmaıtyn tańǵajaıyp jabaıy almaǵa kez bolǵan. Sóıtip, bul oqıǵa baý-baqsha ónimderin zertteıtin ǵalymdardyń arasynda erteden aıtylyp júrgen bir qyzyq jaıtqa qaıtadan jan bitirgendeı kóringen. Sebebi, olar: «Jetisýdyń ataqty aporty Sıvers jáne Nedzveskıı jabaıy almalarynyń tabıǵı tuqymdyq shaǵylysýynan paıda bolǵan», deýshi edi. Al mynaý tańǵajaıyp alma sonyń aıqyn dáleli bolyp shyqqandaı.
«Osy boljamnyń negizi bar ekendigine kúmán keltirmeıtin ǵalymdardyń biri – menmin, – degen-di biraz jyldan beri «Qaıdasyń, Almaty aporty?» dep dabyl qaǵyp júrgen tanymal ǵalym Maǵjan Isa. – Sebebi, aportqa tek jabaıy alma ǵana telitýshi bola alady. Biraq, onyń ishinde de keıbir túrleri ǵana. Eń jaqsysy – Nedzveskıı jabaıy almasy men Sıvers almasynyń keıbir túrleri. Bul kúnde aport tuqymynyń azyp ketýiniń basty sebepteriniń biri – ony tozańdandyratyn jabaıy almalarǵa jetkilikti dárejede kóńil bólinbeýi bolyp tabylady. Burynǵy kezde alma baqtardyń syrtynda olardyń birneshe túri ósetin. Tipti baqtyń ishine arnaıy egilgen Nedzveskıı almasynyń alleıalary bolýshy edi. Kóktemde olardyń qyzyldy-jasyldy gúlderi baqqa erekshe sán berip, ári hosh ıisti aporttardy tozańdandyryp turatyn».
Árıne, dıqanshylyqtan habary bar kisi tozańdandyrýdyń ne ekenin jaqsy biletindigine kúmán joq. Demek, aport gúldegende jabaıy alma aǵashtardyń gúlinen ushqan tozań solarǵa baryp qonady da, tabıǵı tozańdaný úrdisi bastalady ǵoı. Jáne sonyń nátıjesinde aportqa tán keremet hosh ıis paıda bolady degen pikirdiń jany bar sııaqty.
Endeshe, alqyzyl aporttyń tańǵajaıyp ıisi bolashaqta taǵy da taý bókterinen esýi múmkin-aý degen arman uıalaıdy kóńilge..
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»
