– Qazaqtyń myńjyldyq baıyrǵy oıyny dál qazirgi qoǵam úshin nesimen mańyzdy dep oılaısyz? Ultymyzdyń bul asyl murany ulyqtaǵannan utary qandaı bolmaq?
– Adamzat órkenıeti men ár ult mádenıetiniń qalyptasyp, jetilýi barysyndaǵy zııatkerlik oıyndardyń orny aıryqsha. Ǵasyrlar boıy olar úzdikterdi anyqtaıtyn sporttyq báseke, jarys túri ǵana emes, óskeleń urpaq tárbıesinde, ulttardyń ıntellektýaldyq áleýetin kóterýde mańyzdy fenomen bolyp keledi. Júıeli, qısyndy oılaý, bilim men ǵylymǵa beıimdilik negizderin qalaýda, yjdaǵattylyq pen tabandylyqty tárbıeleýde toǵyzqumalaq sekildi zııatkerlik oıyndar utymdy ári taptyrmas tárbıe quraly.
Tarıhy san myń jyldyq toǵyzqumalaq oıyny – qazaq ultynyń álemdik órkenıetke qosqan jarqyn úlesiniń biri. Ár deńgeıdegi jarystarymyzǵa ortaq, turaqty qaǵıda bar: «Bizdiń saıystarda jeńimpazdar bolsa da, jeńiletinder joq. Utatyn – ulttyq mádenıetimiz». Sebebi búldirshinderden ardagerlerge deıin barlyq oıynshylar men jattyqtyrýshylar, toǵyzqumalaq nasıhatshylary myńdaǵan jyl tarıhy bar tól oıynymyzdy jandandyryp, túletý arqyly mádenı muramyzdy jańa deńgeıge kóterýde. Álem chempıonattary, halyqaralyq jarystar mádenıetter áriptestigi men úndestigine de óz septigin tıgizetini sózsiz.
– Qazirgi tańda toǵyzqumalaq qanshalyqty keń taraǵan sport túri? El ishindegi onyń damý deńgeıine qandaı baǵa berer edińiz?
– Álemniń kóptegen aımaqtaryndaǵy toǵyzqumalaq janashyrlarynyń jasampaz eńbeginiń, Elbasynyń ulttyq sportty qoldaýǵa baǵyttalǵan ustanymynyń, Úkimet pen demeýshilerdiń qoldaýynyń nátıjesinde ulttyq oıyn buqaralyq sıpat alyp, órisi keńeıip, qaryshtap damýda. Bul ıgi isterde ardagerlerimiz ben jattyqtyrýshylardyń, oıynshylar men tóreshilerdiń eńbegi erekshe.
Qazir elimizde toǵyzqumalaqpen aınalysatyndar sany 200 myńnan asty, onyń 9 myńdaıy kásibı sportshylar. Jyl saıynǵy ulttyq deńgeıdegi dodalarǵa eki myńnan astam, aımaqtardaǵy jarystarǵa toǵyz myńǵa jýyq kásibı sportshy qatysady. Qazirgi tańda toǵyzqumalaqqa den qoıǵandardyń basym bóligi – jastar. Resmı derekter boıynsha, mektep jasyndaǵy 190 myńnan artyq bala toǵyzqumalaq oınaıdy. Mektepterde 10 myńnan astam úıirme bar. Sport mektepterindegi 127 toǵyzqumalaq bólimshesinde 300-den astam jattyqtyrýshy jumys isteıdi.
– Búgingi kúnde tól sportymyz toǵyzqumalaqty tórtkúl dúnıe tanydy dep aıta alamyz ba?
– Astanada EKSPO-2017 kórmesi aıasynda 3-8 qyrkúıekte ótken IV álem chempıonatynda 25 elden 70 oıynshy saıysqa tústi. Bul – toǵyzqumalaq sporty damýynyń jańa deńgeıge shyqqanynyń aıǵaǵy. Toǵyzqumalaq dúnıejúzilik federasııasy 2008 jyly qurylǵannan beri sheteldegi qazaqtardyń ǵana emes, Ulybrıtanııa, Shveısarııa, Fransııa, Germanııa, Ispanııa, Túrkııa, Chehııa jáne taǵy basqa memleketterde jergilikti halyqtardyń ulttyq oıynymyzǵa yqylasy artýda. Federasııa prezıdentiniń Eýropa boıynsha orynbasary qyzmetin professor Jan Reshıtskııdiń (Shveısarııa) atqarýy da sony ańǵartsa kerek. Kolýmbııalyq Oskar Fahardo, germanııalyq Iýrıı Nold jáne chehııalyq Hana Kotınova sııaqty sportshylar qazaqtyń ulttyq oıynynyń Amerıka men Eýropada taralýyna atsalysýda. Al toǵyzqumalaqqa qumartý arqyly sheteldikter qazaq tili men mádenıetine qyzyǵýshylyq tanytýda.
Toǵyzqumalaqtyń urpaq tárbıesindegi mańyzyn keıbir elder túsinip, mysaly, Qytaıda eki jyldan beri toǵyzqumalaq qosymsha pán retinde oqytyla bastady. Shyńjań-Uıǵyr avtonomııaly aýdanyndaǵy 100-ge jýyq mektepte jastar men jasóspirimder arasynda toǵyzqumalaq oınalady. Bıyl Túrkııa toǵyzqumalaqty qosymsha beriletin sabaqtar qataryna qosty. Mońǵolııa mektepterinde toǵyzqumalaq úıirmeleri ashylyp, mektep aralyq, joǵary oqý oryndary arasynda jarystar, olımpıadalar ótkizilýde. Reseıdiń Qosaǵash aýdanynda toǵyzqumalaq úıirmesi jumys isteıdi.
– Jalpy, bul joǵaryda aıtqan memleketter qazaqtyń ulttyq oıyny jaıly aqparatty qaıdan jáne qalaı alady?
– Toǵyzqumalaq áýesqoılary men mamandaryna kómek retinde kitaptar men eńbekter elimizde ǵana emes, shetelderde jarııalanýda. Máselen, Á.Aqshoraevtyń «Toǵyzqumalaqtyń 60 sabaǵy» kitaby, M.Shotaevtyń «Toǵyzqumalaq álippesi» federasııanyń demeýshiligimen Qytaıda, «Toǵyzqumalaq esepteri men etıýdteri» aǵylshyn, ıtalııa tilderine Astana men Mılanda jaryq kórdi.
Toǵyzqumalaq oıynyn kópshilikke keńirek tanystyrý maqsatynda federasııa qoldaýymen 2013 jyly teledıdarlyq joba da jasaldy. Bul 30 sabaq 2013 jyly Qazasport telearnasynda qazaq jáne orys tilderinde kórsetildi. Qazir de ınternetten nemese telearnanyń muraǵat qorynan bul sabaqtardy tamashalaýǵa bolady. Joba tek Qazaqstanda ǵana emes, kórshiles О́zbekstan, Qytaı, Mońǵolııa, Reseıde úlken suranyspen qaıtadan kórsetilýde. Sondyqtan ulttyq oıynymyzdy úırengisi keletinderge múmkindik mol.
Jalpy, sońǵy on jylda toǵyzqumalaqtan Eýropa, Azııa jáne Amerıka elderi kiretin 20-ǵa jýyq memlekette halyqaralyq semınarlar men jarystar ótkizildi. Byltyr onnan astam memleket sportshylary Shvaınfýrtta (Germanııa) Eýropa chempıonatyna qatysty. Ulttyq oıynymyz Ulybrıtanııadaǵy, Chehııadaǵy dúnıejúzilik zııatkerlik oıyndar olımpıadalary baǵdarlamalaryna endi. 2009 jyldan bastap Azııa chempıonattary uıymdastyryldy. Alǵashqy álem chempıonaty 2010 jyly 16 memlekettiń qatysýymen Astanada ótken. Jyl ótken saıyn álemdik dodaǵa jańa memleketterdiń qatysýy toǵyzqumalaqtyń álemdik zııatkerlik oıynǵa aınala bastaǵanyn ańǵartsa kerek.
– Halyqaralyq arenada bizdiń myqty oıynshylarymyzǵa qaı eldiń sportshylary laıyqty qarsylyq kórsetip júr?
– Burynnan Ortalyq Azııa elderi sportshylary, onyń ishinde, qyrǵyz baýyrlar toǵyzqumalaqtan jaqsy nátıje kórsetip keledi. Sońǵy jyldary Germanııa, Chehııa, Mońǵolııa toǵyzqumalaqshylary júldeli oryndar alýda.
Toǵyzqumalaqtan basqa elderden de myqty sportshylardyń shyǵýyna osy sport túriniń álemge keńinen nasıhattalýy ári onyń ınternet nusqalarynyń paıda bolýy áser etse kerek. О́ıtkeni eýropalyq kóptegen sportshylar oıynnyń ınternet nusqasy ózindik jattyǵý alańyna aınalǵanyn aıtqan.
– Rasynda da vırtýaldy toǵyzqumalaq oıyny qanshalyqty damýda?
– Kanadalyq Artı Sandler, germanııalyq Ralf Gerıng jáne qazaqstandyq Serik Aqtaevtyń bastamasymen 2009 jyly ǵalamtorda toǵyzqumalaq oıyny alǵash tirkelip, ony www.iggamecenter.com saıtynda onlaın júıede oınaıtyn baǵdarlama jasalyndy. Qazir osy álemdik oıyn portalynda toǵyzqumalaq tanymal 145 oıynnyń arasynda birinshi orynda. Sonymen birge toǵyzqumalaqtan qazaq, cheh, aǵylshyn, orys, túrik tilderinde saıttar ashyldy. Al 2010 jyly baǵdarlamashy Ernar Shambaev sport sheberleri Serik Aqtaev, Dıana Kenınamen birigip, toǵyzqumalaqtyń Qazaqstandaǵy jetilgen kompıýterlik baǵdarlamasyn daıyndady.
Pardýbısede (Chehııa) ótetin jyl saıynǵy zııatkerlik oıyndar olımpıadasyndaǵy toǵyzqumalaqtan kompıýterlik baǵdarlamalardyń halyqaralyq jarysy qazirgi kezde basqa el sportshylaryn da qyzyqtyryp otyr. Osy básekege bıyl shildede Kamerýn, Chehııa, Qyrǵyzstan baǵdarlamashylary óz týyndylaryn ákelip qatystyrdy.
Oǵan qosa jaqynda Qytaıdaǵy qazaq stýdentteri toǵyzqumalaqtyń jańa elektrondy nusqasyn ázirlepti. Sońǵy jyldary federasııa jumysyn Qytaıda kúsheıtip, birneshe semınarlar men jarystar ótkizgen. Mysaly, Beıjińde Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan semınar-jıynǵa 150 sportshy qatysty. Sondyqtan bul elde ulttyq oıynymyzdyń qarqyn alýyna osy jumystardyń da áseri bolsa kerek. Jalpy aqparattyq tehnologııalardyń, ınternettiń damýy toǵyzqumalaq oıyny tarıhynyń jańa paraǵyn ashty. Kóptegen eldiń sportshylary óz sheberlikterin ınternettegi onlaın baǵdarlamalar arqyly jetildirip, qurlyqtyq dodalarda júlde alyp júr.
– Al osy jolǵy álem chempıonaty qandaı erekshelikterimen este qaldy?
– Álemdik doda óte tartysty ótti. Sebebi osy álemdik chempıonatqa burynǵylarmen salystyrǵanda memleket sany da, sportshylar da kóbirek qatysty. Qyrǵyzstan, Chehııa, Germanııa, Mońǵolııa men Qytaıdyń halyqaralyq dárejedegi myqty sportshylary básekege tústi. Al Aýstrııa, Kamerýn, Polsha, Sırııa jáne Ýkraına sportshylary tuńǵysh ret chempıonatta baq synady. Bul da toǵyzqumalaqtyń halyqaralyq deńgeıdegi bedeliniń kóterilýi men buqaralyq sıpatynyń artýynyń kóretkishi bolsa kerek. Osy jolǵy chempıonatqa alǵash ret komandalyq blıs túrinen jarys ótkizilip, álemdik saıystyń kórigin qyzdyrdy.
Sonymen birge Qazaqstan quramasyndaǵy Hakimjan Eleýsinov (Qyzylorda), Nurbek Qabıev (Aqtóbe), Saılan Matylov (BQO), qyzdar arasynda Ásel Dalıeva (OQO), Dıana Kenına (Aqtóbe), Aqerke Kenjebekova (Qyzylorda), Lına Karımova (OQO), Qymbat Nóserova sııaqty úzdik sportshylarymyz sheberlikterin pash etti. Jarysqa qatysýshylar arasynda jastardyń kóptigi de qýantty. Mysaly, bizdiń quramanyń eń jas sportshysy Aqerke Kenjebekova nebary 16 jasta.
– Toǵyzqumalaqty damytý boıynsha aldaǵy ýaqytta qandaı jobalar men josparlar iske asyrylýy tıis dep oılaısyz?
– Toǵyzqumalaqty ulttyq tárbıeniń bólshegi retinde mektep baǵdarlamasyna engizý – negizgi mindetterdiń biri. Sonymen birge joǵary oqý oryndarynyń dene shynyqtyrý muǵalimderin daıyndaıtyn barlyq fakýltetterde toǵyzqumalaqty mindetti pán retinde qosý qajet. Mysaly, qazirgi tańda toǵyzqumalaq úıirmeleri Qostanaı memlekettik ýnıversıteti, Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti, Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti jáne taǵy basqa oqý ordalarynda ashylǵan. Qostanaı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynda dene shynyqtyrý jáne sport mamandyǵynyń stýdentteri toǵyzqumalaq mamandyǵyn qosa alyp shyǵady. Sondyqtan osy usynystardy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qoldaıdy dep úmittenemiz.
Jalpy, sportshylardy daıarlaýdyń jańasha ádistemelerge saı baǵdarlamalaryn jasap, jattyqtyrýshy-oqytýshy kadrlardyń biliktiligin arttyrý men qaıta daıarlaý júıesin jetildirý qajet. Oǵan qosa olardy kórneki quraldarmen qamtamasyz etý, qundy eńbekterdi álem tilderine aýdarý, el ishinde jáne shetelderde semınarlar ótkizý isi jalǵasyn tappaq. Osy sharalardyń barlyǵy ulttyq zııatkerlik oıynymyzdy aımaqtarda, álemde keńinen taratýǵa, onyń uzaq merzimdi damýyna jol ashar edi.
Sondaı-aq toǵyzqumalaqty IýNESKO mádenı murasy tizine qosý boıynsha jumys bastalyp ta ketti. Bul ıgi iste memlekettik organdar qoldaýyna úmit artamyz. Jańa tehnologııalar men jańa múmkindikterdi paıdalanyp, ǵasyrlar boıy kele jatqan ulttyq oıynymyzdy damytyp, jańǵyrtyp, qanatyn keńge jaıýyna úles qosý – ortaq azamattyq paryzymyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Qaırat JÚNISULY
