Al ana tilimizdegi «ǵalamat», «ǵajap», «keremet» degen sózderdiń osy bir sensasııa degen uǵymmen áý bastan-aq «atalas, aǵaıyn» ekendigine eshkim de kúmán keltire qoımas, sirá. Sol sebepti mundaı sózderdi kúndelikti tirshiligimizde de óte sırek qoldanýshy edik.
Al qazir... basqasha. Aıtalyq, KTK-da (kóńildi tapqyrlar klýbynda) ádilqazy bolyp otyrǵan ánshi, saıasatker nemese telejúrgizýshi, bir sózben aıtqanda, belgili tulǵalardyń qaısybir komandaǵa rıza bolǵan kezde: «Keremet! Ǵajap oınadyńdar!» dep baǵa berip jatqanyn jıi kóretin boldyq.
Jastar bolsa, dý qol shapalaqtaıdy. Sonymen birge olardyń uǵymynda «Keremet! Ǵajap!» degenimiz, rasynda da, osy eken-aý degen túsinik paıda bolady.
Demek, qazaqı uǵymymyzdaǵy sensasııanyń tórdegi basyn dyryldatyp esikke qaraı súıreıdi.
Kelisesiz be, kelispeısiz be, árıne, óz erkińiz. Biraq osyndaıda ata-babadan qalǵan asyl Sózdiń qadir-qasıetin tómendetpeý kerek qoı degen oıǵa tirelesiń eriksiz. О́ıtkeni kez kelgen nárse «keremet», kez kelgen qyzyq «ǵalamat», «ǵajap» bola bermeıdi ǵoı.
Muny sizderge nege aıtyp otyrmyz deseńizshi. Sebebi qymbatty ádilqazylar, jastar sizderge qyzyǵady. Sizderge elikteıdi. Sizderge uqsap kıinip, sizderge uqsap sóılegisi keledi.
Sondyqtan da mundaı erekshe qurmet sizderdiń árbir isterińizge ǵana emes, sózderińizge de úlken jaýapkershilik júkteıtinin umytpasańyzdar bolǵany.
Máselen, osy keshe ǵana Almatynyń janyndaǵy Talǵardyń aspanynan jurtshylyq, rasymen de, adam tańǵalarlyqtaı bir qubylysty kórdi. Ony sýretke, «vıdıkke» túsirip alyp, tańǵalyp, basyn shaıqap, tańdaı qaǵyp jatty. Sebebi bul – basqa ǵalamshardan kelip, bizdiń tabıǵatymyzdy, turmys-tirshiligimizdi baqylap júrgen bógde ǵalamsharlyqtar bolar desti. Mine, ǵajap! Mine, ǵalamat! Mine, sensasııa! ...deıtinimiz osy emes pe.
Endeshe bul «keremetti» keshegi sahnadan óz boıyndaǵy qabilet-qarymdy shama-sharqynsha kórsetkisi kelgen jastardyń «keremetimen» salystyrýǵa bola ma?
Qazir shyny kerek, barlyq nársege anyqtaýysh qajet bolyp qaldy. Aıtalyq «jazýshy», «qalamger» degen uǵymdar buryn óte qadirli, talantty, qurmetti jan degendi bildirýshi edi. Sondyqtan da qaısybir jyly Adamzattyń Aıtmatovy atanǵan sýretkerdiń ózi qazaq teledıdaryna bergen suhbatynda, «men úshin jazýshy degen óte qadirli uǵym, sebebi kóz aldyma birden Tolstoı, Áýezov sekildi alyp tulǵalar elesteıdi», degen bolatyn.
Al qazir «kórnekti jazýshy», «belgili qalamger» demeseńiz, kókeıińizdegi oıdy tolyq jetkize almaıtyndaı kórinesiz. Sebebi jazarman kóp jáne onyń bárine birdeı, sypaıylap aıtqanda, sizdiń kóńilińiz tola bermeıdi. Endeshe bul sózdiń de áý bastaǵy qadir-qasıeti tómendep ketti.
Baıaǵyda bizdiń ata-ájelerimiz «Aýylǵa muǵalim kele jatyr degen sózdi estisek boldy, esik aldyna shyǵyp, bárimiz tańǵalyp qarap turýshy ek», dep otyratyn.
Rasymen de, muǵalim – bilim beretin, óz shákirtterine órkenıettiń esigin ashatyn qadirli jan emes pe. Biraq jurttyń kózi birte-birte oǵan da úırendi. Ýaqyt óte kele, «balamdy nege durys oqytpaısyń», «nege eki qoıasyń», «bastyqtyń balasy seniń sabaǵyńnan únemi bes alatyn kórinedi», dep ursatyndy shyǵardy...
Endi mine, jıyrma birinshi ǵasyrda balalardyń olardy mazaq etip, ádeıi qytyǵyna tıip, qyp-qyzyl bolyp ashýlanǵan sátin jasyryn túrde «sotkaǵa» túsirip alyp, sógis bergizip, mektepten shyǵartyp jiberetin kúnge de jettik...
Munyń bári shyn máninde, áý bastaǵy taza uǵymdar men túsinikterdiń tunyǵyn laılaý emes pe.
Saıasatta da solaı. Jumsaq kresloda otyrǵan bıik laýazymdy kisilerdiń bárin «birtýar», «kórnekti qaıratker», «bilikti basshy» atandyra bastadyq. Tipti olardyń bir kúni para alyp jatqan jerinen ustalyp, qoldaryna kisen salynǵanyn kórsek te, bir túnde dúnıe-múlkin ushaqqa tıep, shetelge qashyp ketkenin estisek te, eski ádetimizdi qoımaı, ornyna kelgen sheneýnikti erteńine-aq «el qamqory» deýge kóshtik. Mundaı ataqqa ıe bolý úshin olar eń aldymen eldiń senimin aqtap, aq-adal qyzmet etip, ózderine júktelgen mindettiń údesinen shyǵýy kerek emes pe.
Sondaı-aq, 70 jyldyǵy, 80 jyldyǵy, 90 jyldyǵy atalyp ótip jatqan aǵalarymyzdyń barlyǵyn birdeı «taý tulǵa», «qyran, búrkit» dep ataıtyn boldyq. Jáne solaı degenimizben qoımaı, kirpishteı-kirpishteı kitap etip shyǵaryp, toıǵa kelgen kisilerge taratamyz. Mine, osyndaı sátterde «Iаpyr-aý, qazaq elinde munshama «taý», osynshama «qyran» bolsa, biz nege úsh júz jyl boıy bodandyqtyń qamytyn kıdik?» degen oı keledi.
Biz osy, oılanbaı sóıleýdi ádetke aınaldyryp alǵan joqpyz ba, aǵaıyn?
Til tazalyǵy – oı tazalyǵy, til tazalyǵy sana-sezimimizdiń tazalyǵy ekenin ámanda esten shyǵarmaýymyz kerek emes pe edi.
Sebebi ornymen aıtylmaǵan sóz oıdy, uǵymdy arzandatyp, ulttyq sanany tuman basqandaı kúıge túsiredi ǵoı.
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»
