Osy oraıda Shamaıdaı erdiń esimin aıryqsha ataýymyz lázim. Búginderi esimi kópke belgisiz, ónegesi umyt qalǵan Shynasyldyń Shamaıy – ult jolynda qurban bolǵan ardaqty azamattarymyzdyń biri. Ol 1897 jyly qazirgi Almaty oblysynyń Aqsý aýdanyna qarasty №4 (Qazirgi – Oıtoǵan) aýylynda dúnıege kelgen. Bıyl aǵartýshy, qoǵam qaıratkeriniń týǵanyna 120 jyl tolyp otyr.
Shamaı – baq daryp, qut qonǵan orazdy áýletten taraıtyn tekti azamat. Túp atasy Temeı (Tyndy), babasy Tólebaı, Esirkep te, óz atasy Dosan, ákesi Shynasyl da óz zamanynyń aty shyqqan azamattary bolǵan. Babasy Tólebaı jońǵar, qalmaq soǵysynda «Abylaılap!» atqa qonǵan qazaq batyrlarynyń biri. Alasapyran zamanda janqııarlyq erligimen kózge túsip, aty muqym qazaqqa máshhúr bolǵan batyrdyń erligi I.Jansúgirovtiń eńbekterinde aıtylǵan-dy. Qutty besikten ósip-óngen bala Shamaı Bilál Súleev, Oraz Jandosov, Ilııas Jansúgirov syndy el aǵalarymen qatarlasyp, ult qyzmetine jegiledi.
Aq pen qyzyl ózara baqtalasqan shaqta, el irgesi sógilip, halyq jerin, mal-múlkin tastap, Aqsýdan Altaı ótip, bosyp kóshe bastaıdy. Bul ýaqytta qara halyqty birese aǵy, birese qyzyly shaýyp, berekesin qashyrady. Osyndaı qıyn-qystaý zulmatty jyldary Shamaı Bilál, Oraz aǵalarymen birigip, eldiń qorǵany bolyp, ataman Annenkovtyń ezgisinen qutylý jáne asharshylyqtyń aldyn alý úshin «Mataı-Sadyr» uıymyn qurady. Bul uıym – álsizdiń qorǵany, joqtyń tireýi, jábir kórgenniń panasy, jetimniń jebeýshisi boldy. Nátıjesinde Mataı atasynan taraǵan bir qaýym eldi Bórli qumyna tyǵyp, ashtyqtan, Annenkovtyń qyrǵynynan aman-esen alyp qalady.
Keńes úkimeti ornaǵan kezeńde, «Jer júziniń eńbekkerleri, birigińder!» degen shaqyrýdy qoldap, halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý jumysyna belsene aralasady. Aqsý aýdany aýmaǵynan «Qosshy» odaǵynyń bólimshelerin qurýǵa kómek kórsetken eken. Ol kezde bul odaqtyń aýdandyq basshysy B.Súleev, oblystaǵy basshysy O.Jandosov bolatyn. 1921 jylǵy qoldan jasalǵan alǵashqy ashtyqtan soń, Almaty oblysynyń birqatar aýdandarynda panasyz balalarǵa arnalǵan mektepter ashyla bastaıdy. 1927 jyly Shamaıdyń qamqorlyǵynyń, qaıratkerliginiń arqasynda Qaraǵashtaǵy burynǵy «Mamanııa» mektebi janynan 200 oryndy «Balalar kommýnasy» qurylady. Bul Qaraǵashtaǵy mektep – baı-baǵlandardyń múlkin tárkileý kezinde órtenip ketken edi. Mine, Shamaıdaı aǵartýshynyń kóregendiligimen bul mekteptiń ordasy qaıta kóterilip, halyqtyń panasyna aınalady. Almaty oblysy boıynsha oqý-aǵartý isimen aınalysyp, qoǵamdyq-saıası qyzmetteri arqyly saýat ashý isin qoldaǵan qaıratkerdiń ústinen zaharly jyldary jónsiz shaǵymdar túse bastaıdy. Jala japqysh belsendi tyńshylardyń kórsetýimen qyran tekti azamattyń aıaǵyna tusaý túsip, 1937 jyldyń 12 shildesinde qamaýǵa alynady. Oǵan taǵylǵan aıypta: «Keńes úkimetine qarsy qazaqtardan qurylǵan ulttyq uıymnyń jetekshileriniń biri bolyp, Almaty oblysy atqarý komıtetiniń tóraǵasy O.Jandosovtyń basshylyq tapsyrmasymen Aqsý aýdanynda keńes úkimetine qarsy kontrrevolıýsııalyq top quryp, ony basqardy», – dep jazylypty. NKVD úshtiginiń otyrys hattamasynda onyń 1937 jyldyń 28 qyrkúıeginde tergeýde bolyp, óziniń qateligin tolyq moıyndap, O.Jandosovtyń tapsyrmasyn oryndaǵany aıtyldy delinipti. Aqyrynda NKVD Úshtiginiń sheshimimen 1937 jyldyń 15 qazanynda atý jazasyna kesilip, mert bolady. Shamaı nelikten atyldy? Onyń bar kinási – ultshyldyǵy, ultqa degen mahabbaty, aǵartýshylyq-qaıratkerlik qyzmeti eken!
Qaıran, arysym-aı, qanatyń qaırylǵansha, elińe, jerińe adal boldyń aý...Keıde oılaımyn, osy Shamaıdy muz murt Stalın de, qý jaq Goloshekın de, tipti «lımıtshil» Mırzoıan da kórmegen bolar. Shamaıdy qurtqan «óz aýylynyń ıtteri» edi. Rasymen, solaı ǵoı. Áıtpese, Stalın qaıta tirilip kelse de, ulan-ǵaıyr myna dalanyń túkpir-túkpirinen «halyq jaýy» bolyp atylyp ketken bozdaqtardy túgel tanyp bolmas edi!
Shamaıdaı erdiń urpaqtary, aǵaıyn-týysy ósip, jetilgen órkendi áýletke aınaldy. «Ornynda bar dúnıe ońalyp», onyń qurmetine kóshe aty berildi. «Halyq jaýy» degen jalasy – «halyq perzenti» degen shynaıy qurmet-yqylasty sózge aınaldy. Endigi úmit-tilek: aýmaly-tókpeli zamanda qazaq jastaryn oqýǵa shaqyryp, aǵartý isimen aınalysqan Shamaıdaı qaıratkerdiń esimin 120 jyldyq aıtýly mereıtoıy qarsańynda Aqsý aýdanyndaǵy bir mektepke berip jatsa, nur ústine nur bolar edi.
Jalpyhalyqtyq aza tutý kúninde jer basyp júrgen adamnyń qolynan keleri – sheıit ketken qurbandardyń rýhyna quran baǵyshtap, duǵa etý ǵana emes pe!Endeshe, bizdiń Shamaıdaı qaıratkerdiń rýhyna baǵyshtar duǵamyz osy bolsyn.
Eldos TOQTARBAI,
ádebıettanýshy
