Albarbóget – adam eńbeginińalyp eskertkishi

Tarbaǵataı men Jetisý – aspanmen talasqan zańǵar taý­lary­­men, batys – aq shaǵyl qum japqan saǵym­­­dy jazyq belderimen, Saryarqa – Qar­­qaraly, Ulytaý, Kókshetaý, Baıanaýyl syn­­dy ásem tabıǵatymen, teriskeı – alys­tan munartyp kóz tartatyn nýly orman, túgin tartsa maı shyqqan qunarly topy­raq­ty dáýletti dalasymen, ońtústik – basyn­da keme qalǵan Qazyǵurttaı kıeli meken­derimen, tarıhı jádigerlerimen maq­tana alady. Osynaý tórt taraptyń tap orta­synda Ǵafý aqynnyń sózimen aıtqanda «ishine oqıǵany syqap, tıep, tarıhtyń qo­ıyp ketken arbasyndaı» bolyp Torǵaı jatyr qupııa syrlardy qoınyna basa kósilip. 

Torǵaı – ulttyń uıasy, tarıhtyń tumasy. Qazaq dalasyndaǵy tuńǵysh mekteptiń irgetasy qalanǵan, bilimniń shamshyraǵy jaǵylǵan qasıetti jer. Otarshyldyqqa qarsy kúrestiń alaýyn tutatqan, Ábdiǵapar han, Amangeldi sardar, Keıki mergenderdi týǵan ór meken. Alashtyń arystary Ahmet pen Mirjaqyptardy terbetken kıeli besik. Torǵaıdyń maqtanyshtarynyń biri – áıgili Albarbóget bógeni. 

Albarbóget – qatardaǵy kóp sý toǵany­nyń biri emes. Ol adam eńbeginiń alyp týyn­dysy! Eńbekke ornatylǵan teńdessiz eskert­kish! Jıyrmasynshy ǵasyrdyń alǵash­qy shıreginde qazaq dalasynda júze asqan alyp jobalardyń biregeıi. Oǵan ketken qajyr men qaıratty Uly Qytaı qorǵanymen salystyrýǵa bolar edi. Qytaı qorǵanyn salýǵa júzdegen jyldar, júz myńdaǵan adamdar jumyldyrylsa, uzyn­dyǵy 17 shaqyrym, bıiktigi 2,5 metr, taba­ny 14 metrge jetetin bógetti bas-aıaǵy eki jylda sol tóńirektegi eki-úsh aýyl­dyń adamdary eshqandaı tehnıkasyz-aq ógiz arba, qol arba, ketpenmen turǵyzyp shyqty. Torǵaı dalasynda aǵash qat bol­ǵan­dyqtan, bóget qurylysyna qajet bó­re­ne­lerdi atalarymyz ógiz arbamen 500 sha­qy­rym jerdegi Amanqaraǵaı ormanynan tasy­mal­daǵan eken. Buǵan deıin qazaq eldik máse­lesinde birlik tanytsa, endi eńbekte de tize qosa alatynyn kórsetti. Bul eldiń rýhyn shyńdady. Halyq aqyny Nurhan Ahmetbekov: 

Adam aıtsa nanǵysyz,
Tabıǵattyń teńindeı. 
At shaptyrym bógetti, 
Azamat soqqan erinbeı. 
Kók doly joıqyn asaý sý, 
Qaıtsin munan sheginbeı    .
Alasurǵan tasqyn sel, 
Aınalyp kelip bas ıdi, 
Uıalshaq jas kelindeı, – dep shabyttana jyrǵa qossa, Nazarbek Bektemisov: 

Bir alyp Aısabóget Torǵaıdaǵy,
Ataqty alyp degen qorǵaıdy áli. 
Kóktemde kók seńgirmen alysýǵa, 
Qyrandaı qanattaryn qomdaıdy áli, – dep sýrettegen. «Aısa bóget» degeni, qury­lys Kókalattan shyqqan Aısa Nur­manov esimdi azamattyń bastamasymen júrgizilgen. Osy oraıda Aısa atamyz jaı­ly málimet bere ketsek artyq bolmas. 

Aısa Nurmanov – 1893 jyly Qaraqoǵa bolysynyń ekinshi aýylynda Aqjan degen jerde týǵan. 1916 jyly Torǵaıda halyq aq patshaǵa qarsy kóterilgende, qolyna qarý alyp, maıdanǵa shyqqan sarbazdardyń biri. Torǵaıda Sovet ókimeti ornaǵannan keıin soǵys komıssarıatynda jumys istegen. 1923 jyly Qaraqoǵa okrýginiń bolysy bolyp saılanady. Kózi ashyq, týǵan eliniń aýyr turmysyn kórip ósken azamat, qyzmetin halyqtyń ıgiligine arnaıdy. 1924 jyly qazirgi Albarbóget bógetin salý úshin Aqtóbege baryp 100 000 som alyp qaıtady. Sóıtip, Torǵaı ózeniniń bir sala­sy Qabyrǵanyń boıynda qyz-qyz tir­shilik qaınady. О́kinishtisi, halyqtyń shyn qamqory bolǵan Aısa Nurmanov 37-niń uly súrgininde atylyp ketken. 

Albarbóget jaıly ádebıettiń altyn qorynan da kezdestiremiz. Klassık jazýshy Aqan Nurmanovtyń teńdessiz batyr Keıkini tuspaldap jazǵan «Qulannyń ajaly» romanynda, qazaqtyń dara daryndy jazý­shysy Tólen Ábdiktiń «Áke», «О́liara» syndy ólmes týyndylarynda osynaý bóget jaıly málimetter berilýi kezdeısoqtyq emes. Tólen Ábdiktiń «Ákesindegi» Dúısen, «О́liarasyndaǵy» Asqar obrazynan Aısa Nurmanulynyń abzal beınesin ańǵara­­myz. Qurylystyń qanshalyqty kúr­deli, tartysty júrgizilgenin osy shyǵar­ma­lardan-aq bilýge bolady! 

Albarbóget salynǵansha basyn Ulytaý­dan alatyn Qabyrǵa ózeni sarqyrap aǵyp, sonaý Aqtóbe oblysyndaǵy sý aıaǵy qurdymnan bir-aq shyǵatyn. Sóıtip, qısap­syz yryzdyq tekke ketip, Torǵaı jeri kenezesi keýip, el paıdasyn kóre almaý­shy edi. «Sýly jer – nýly jer», bóget­pen birge jer jaınady, eńbek qaınady. Mańaıyna aýyl qonystanyp, keshegi keńes ókimeti ýaqytynda birneshe artel, moıyn­serik ashyldy. Keıin olar kolhoz, sovhoz, fermalarǵa aınaldy. 1931-32 jyl­dardaǵy alapat asharshylyqta Albarbóget mańaıyndaǵy halyq balyq aýlap, ań-qusty talǵajaý etip, egin salyp, qyrylýdan aman qalǵan. Albarbóget halyqtyń ıgiligine áli jarap keledi. 

Bógelgennen keıin Qabyrǵa ózeniniń eni 102 metrge, tereńdigi 16 metrge deıin jetti. Al, uzyndyǵy – 95 shaqyrym. Orta eseppen 55-60 mıllıon tekshe metrdeı sýdy ustap turady. Bógettiń batys jaǵy 6 aýyl­dyq okrýgti, Kókalat, Aralbaı, Shegen, Aq­shyǵanaq aýyldaryn, Torǵaı kentin sýmen qamtamasyz etip otyr. Al shyǵys jaǵy Amangeldi aýdanyndaǵy Qabyrǵa eldi-me­kenin, Úrpek aýylyn, Qaratorǵaı, Sary­torǵaı sharýashylyqtaryn sýly etedi. 

2007 jyly turǵyndardyń ótinishimen uzyndyǵy 17 shaqyrym bógetti qaıta qal­pyna keltirýge memlekettik bıýdjetten 73 mıllıon teńge qarjy bólindi. Kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip, qaıta qalpyna keltirildi.

Búginde bógettiń baýraıynda birneshe sharýashylyq mal ósirip otyr. Qoınaýy tolǵan ań men qus. Aq balyǵy bıedeı, shortany asaý túıedeı, salǵan qarmaǵyńa «sybaǵa» ilinbeı qalǵan emes. «Sýsoǵar qanattaryn boılaı ósken kók ormannyń» kóleńkesi janǵa saıa. Jel soqsa súıkenip sıyr jyqpaǵan nar qamysy sybyrlaı jóneledi. Taıaq tastam jerde Aısa Nur­manovqa qoıylǵan aqshańqan kesene kúnmen shaǵylysyp, qol bulǵaıdy. Naǵyz bir jerdiń jumaǵy, Torǵaıdyń oazısi. Sál moıyn sozsań, Qostam qonysy jatyr. Albarbóget boıynyń bir týmasy, belgili qalamger Qoıshyǵara Salǵaranyń povesine arqaý bolǵan Qostam bul. Qostam ataýy «Qozy men Baıandaı bir-birine ólerdeı qos ǵashyqqa qoıylǵan beıitten shyqqan dep oı tastaıdy jazýshy. Munyń astarynda shyndyq jatýy ábden yqtımal. Al, osy bógetten taı shaptyrym jerde Qaraqoǵa tur. Qaraqoǵany kezinde Dosbol datqa jaılaǵan eken. «Aǵaıyn jaman bolsa bolsa izdep baram ba, jaqsy bolsa syımaı qaıtyp kelem be», degen áıgili sózi sol shaqta aıtylsa kerek. Qysqasy, Albarbóget osyndaı bir tarıhtyń da qoımasy. 

Bıylǵy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda Elbasymyz «...jergilikti nysandar men eldi-mekenderge baǵyttalǵan «Týǵan jer» baǵ­dar­lamasynan bólek, biz halyq­tyń sana­syna odan da mańyzdyraq – jalpyult­tyq qasıetti oryndar uǵymyn sińirýimiz kerek.
Ol úshin «Qazaqstanyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy kerek.
Árbir halyqtyń, árbir órkenıettiń barshaǵa ortaq qasıetti jerleri bolady, ony sol halyqtyń árbir azamaty biledi.

Bul – rýhanı dástúrdiń basty negiz­deriniń biri» dep oryndy atap ótti. Bul maqsatta «Qasıetti Qazaqstan» baǵdar­lamasy qolǵa alyndy. О́te quptarlyq is. Osy rette jankeshti beınet, asqan janqııar­lyqpen salynǵan, myńdaǵan jandardy ashtyqtan aman alyp qalǵan, tabıǵaty kórkem, tarıhtan da, ádebıetten de oıyp turyp oryn alǵan, áli kúnge halyqtyń yrysy bolyp otyrǵan Albarbóget osynaý tizimge kirý kerek dep esepteımin. Osy arqyly jas urpaq babalarymyzdyń asqaq rýhynan tálim alyp, olardyń keleshek úshin qandaı aýyr mindetti arqalaǵanyn sezinip, Otannyń ıgiligi úshin qyzmet etýge tárbıelener edi. Bile bilsek, Qazaq dala­synda dál Albarbóget syndy qol kúshi­men turǵyzylǵan eńbek eskertkishteri sırek. 
«Atyryp eńbekpenen dala tańyn, 
Oılaǵan urpaq qamyn, bala qamyn. 
Súıgim kelip ketedi, súıgim kelip, 
Ketpen oıǵan shaldardyń alaqanyn» dep aıtýly aqyn Nazarbek Bektemisov jyr­laǵandaı, bul qara qazan, sary bala­nyń qamy úshin tizeden sýyq sý keship, ket­penmen taý turǵyzǵan eńbekqor babalar­dyń rýhyna qylǵan táýelsiz eldiń taǵzymy bolar edi. 

Manat KARBOZOV, 
Qostanaı oblystyq
 máslıhatynyń depýtaty