“QAZAQSTAN-2030” STRATEGIIаSY: О́RKENDEÝDIŃ О́RELI О́RISI

Táýelsiz Qazaqstan memleketiniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń basty qujaty “Qazaqstan-2030” baǵdar­la­masy qabyldanǵannan beri biz 10 jyl­dan astam ýaqytty artqa tastadyq. Osy 10 jyldyń ishinde búkil álem ózgerdi, biz de ózgerdik. Keshegi men búgingini salys­tyrsaq, aramyzda úlken aıyrmashylyq bar. Muny zaman aǵymyna kózi jiti, kóńili júırik mamandanǵan ekonomıka­lyq sarapshylar ǵana emes, búkil halyq sezedi. Osy 10 jyl bizge ne berdi? Bul suraqqa jaýap berý úshin 2000 jyldyń kartınasyn kózge elestetip kóreıik. Keńes odaǵy ydyraǵannan keıin onyń quramynda bolǵan respýblıkalar arasynda abdyrap qalǵan respýblıkalar­dyń biri bizdiń Qazaqstan bolǵany aqı­qat. Aldymyzda endi qalaı el bolamyz, kimge súıenemiz, kimge senemiz degen suraq kóterildi. О́ıtkeni burynǵy Odaqtaǵy ekonomıkalyq baılanystar­dyń úzilýine, sharýashylyq júrgizý forma­larynyń buzylyp, jańasynyń áli tolyq qalyptasyp úlgirmeýine baı­lanys­ty búkil el qurdymǵa qulap bara jatqandaı áserde bolǵan kezeń edi bul. Mine, qoǵamdy osyndaı kóńil-kúı kernep alǵan kezde táýelsiz Qazaqstan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 1997 jyly el halqyna jarııa etken “Qazaqstan-2030” Strate­gııa­synyń  qurǵaq qııaldaı kóringeni ras. El joqshylyqtyń qamytyna bas kirgizgen tusta osyndaı tátti tústi kózge elestetýge kóbimizdiń júregimizdiń daýalamaǵandyǵy aqıqat. Biraq, ýaqyt óz degenin istedi. “Qazaq­stan-2030” Strategııasyndaǵy boljamdar aqıqatqa aınala bastady. Muny endi qazaqstandyqtar ǵana emes, basqa elder de kórip otyr. О́ıtkeni biz basqa jetistikterimizdi bylaı qoıǵanda, aınalamyzdaǵy halyqtardyń bárine syıly bolyp shyqtyq. Biz Eýropa tórine deıin kóterildik. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Nursultan Nazarbaev “Qazaqstan-2030” Strategııasynyń 10 jyldyǵyna arnalǵan konferensııada sóılegen sózinde bylaı degen bolatyn: “О́tken kúnde belgi joq” deıdi qazaq. Kórgen beınet, tókken ter tarıhqa en­gen­nen keıin umytyla bastaıdy. О́ıtkeni, beınetten keıin – zeınet, adamnyń jaqsylyqqa tez úırenip, tez baýyr basatyny belgili. Alaıda, zer salyp qaraıtyn bolsaq, búgingi qol jetken tabystardyń ózinen ózi kelmegenine, ol úshin qyrýar eńbek, jiger-qaırat, tynymsyz izdenis, nar­táýekel qajet bolǵanyna kóz jetkizer edik. Keńester odaǵynan bizge qalǵan mura – kúızelgen sharýashylyq, kúıre­gen ekonomıka, toqtaǵan óndiris, toqyra­ǵan ǵylym, qysqasy, barlyq salada daǵda­rys bolǵanyn ózderińiz de jaqsy bilesizder. Daǵdarystan shyǵý qashanda ońaı sharýa bolǵan emes. Eko­nomıkany múlde basqa júıege aýystyrý, naryq zańdylyǵyn ıgerý, kadr másele­lerin sheshý, eski daǵdy, eskishe oılaýdan arylý biz úshin ońaıǵa tústi dep aıta almaımyz. Kóp oılandyq, kóp izdendik, shetelden konsýltanttar shaqyrdyq. Qalaıda az ýaqyttyń ishinde tyǵyryqtan shyǵý qa­jet boldy. Minekı, osyndaı uly maqsat, qaýyrt qajettilikten baryp “Qazaqstan-2030” Strategııasy dúnıege keldi. Odan beri on jyl ótti. On jylda ózge elder birneshe on jylda jetpegen bıikterge qol jetkizdik. Strategııa bizge jarqyn jeńister men tamasha tabystar ákeldi. Qazaqstan táýelsizdik tarıhyn qatar bastaǵan ózge TMD elderiniń al­dyna shyqty. Álemdik deńgeıdegi órke­nıetti eldermen boı teńestire bastadyq. Bizdiń ekonomıkalyq jetistikterimiz ben saıası reformalarymyzdy shetel sarapshylary da joǵary baǵalaýda. Endeshe “Qazaqstan-2030” Strategııa­synyń 10 jyldyǵy biz úshin shyn máninde tarıhı kezeń bolyp tabylmaq”. Iá, Elbasy sózinde aıtylǵan osy tabystar qazirgi kúni Qazaqstannyń bedeli men abyroıyn álem halqynyń aldynda kótere túsýde. Buǵan qosyp aıta­rymyz qazir Qazaqstan TMD keńisti­gindegi eń baı elderdiń biri. Basqa elder­men salystyrǵanda bizde jalaqy men zeınetaqy joǵary. Qazir Qazaqstan azamatynyń bir aılyq jalaqysy kórshiles keıbir elder azamattarynyń 10 aılyq jalaqysyna teń. Qazaqstannyń jastary memleket qarjysymen damyǵan elderde joǵary bilim alýda. Onyń ústine Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty degen mártebeniń ózi adamǵa kóptegen artyq múmkinshilikter beredi. Osyndaı mártebege ıe azamattar tegin orta bilim ala alady. Bilim qabiletine baılanysty elimizdegi joǵary oqý ornynda jáne shetelderde tegin oqı alady. Astana men Almaty sekildi turǵyn úı baǵalary qymbat qalalardan memlekettik baǵdar­lama boıynsha arzan úı ala alady.  Arzan nesıeler alý múmkindigi bar. Qysqasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty degen mártebeniń ózi básekege qabiletti adam úshin úlken múmkindik pen baılyq kózi. Onyń ústine 16 mıllıon halqy bar Qazaqstannyń jyldyq ishki jalpy ónimi 40 mıllıonnan astam halqy bar Ortalyq Azııanyń basqa memleketteriniń jıyn­tyq tabysynan asyp túsip, 50 mıl­lıonnan astam halqy bar Ýkraınanyń tabysymen teńesti. Qazir dúnıe júzin kernep alǵan daǵ­darys jaǵdaıynda ózin ózi qarjylan­dyrýǵa qol jetkizip, iri ınvestısııalyq jobalardy júzege asyryp jatqan, jańa jumys oryndaryn ashyp jatqan memle­ket­ter tym sırek. 200-ge tarta eldiń arasynan olardy saýsaqpen sanaýǵa bolady. Sonyń biri – bizdiń Qazaqstan. Shet memleketterden qandastaryn shaqyryp, basyna úı tigip, aldyndaǵy sharýasyn qamdap jatqan úsh eldiń biri de bizdiń Qazaqstan. Mine, osynyń bárine biz “Qazaqstan-2030” Strategııasynyń birinshi onjyl­dyǵynyń ózinde qol jetkizdik. Al aldymyzdaǵy onjyldyq qalaı bolmaq? Bizdiń biletinimiz, bul on jyl Qazaq­stan úshin jańa bir beles bolmaq. Aldy­myzdan jańa bir kókjıek boı kótermek. Osy másele jóninde el basshy­lyǵy qamsyz emes. Úkimet Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi damý baǵdarlamasyn ázir­ledi. Bul baǵdarlama Qazaqstannyń ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damýyn negiz etip almaq. Biz osyǵan deıingi onjyldyqta eldiń shıkizat baılyǵyn, tabıǵı resýrstaryn qalaı iske qosamyz, qalaı ótkizemiz degen máseleni oılas­tyryp kelsek, endigi mindet sol shıkizat­ty qalaı óńdeımiz, bir ónimnen birneshe ónimdi qalaı týyndatamyz degen suraqqa qaraı oıyspaq. Osy úshin elimizde iri ınvestısııalyq jobalar jasalyndy. Jańa ınfraqurylymdar iske qosylýda. Bylaısha aıtqanda, etek-jeńdi jınadyq. El boldyq, el ekenimizdi basqa halyqtar­ǵa tanyttyq. Endi damýdyń jańa kezeńi­ne, atap aıtqanda, sapaly damý kezeńine qadam baspaqpyz. Mine, osynysymen de ótken onjyldyqpen salystyrǵanda bul onjyldyq kúrdeli bola túspek. О́tken jyldyń sońynda “Egemen Qazaqstan” gazetiniń jańa ǵımaratynda “Arna-medıa” holdınginiń quramyndaǵy BAQ basshylaryna bergen suhbatynda Elbasy osy qozǵalyp otyrǵan másele týraly bylaı dep tolǵaǵan edi: “Qazir Úkimet 2020 jylǵa deıingi elimizdiń damýy týraly mańyzdy qujatty ázirledi. 2010 jyldan bastap sonyń alǵashqy besjyldyq josparyn júzege asy­rýǵa kirispekpiz. Basqa memleketter­den bizdiń erekshe­ligimiz qazirgideı daǵda­ryspen kúres máselesimen qatar, elimiz­diń bolashaǵyn kóksegen osyn­daı pers­pektıvalyq máselelerge mán berýimiz bolyp otyr. Áli eshbir el naq osy máse­lege kóp kóńil aýdara qoıǵan joq. Jýyq­ta biz osy qujatty jarııalaıtyn bolamyz. Eki aýyz sózben aıtsam, ol baǵdarla­ma belgilenip otyrǵan merzim ishinde el ekonomıkasyn taǵy da 50 paıyzǵa ósirý maqsa­tyn kózdeıdi. Al ekonomıka damysa, halyqtyń ál-aýqaty da soǵan saı alǵa basatyndyǵy túsinikti. Qazirgi daǵdarys bizge qandaı taǵy­lym berdi? Shıkizat baıly­ǵyna ǵana súıengen memleketter­diń jaǵdaıy synaq sátine tótep bere almaıtyndyǵyn kórsetip berdi. О́ıtkeni, shıkizatqa baǵa­nyń tómendeýi jaǵdaıdy na­sharlatyp jiberdi. Demek, bizdiń aldaǵy maqsat ómirdiń aýytqýy­na tótep bere alatyn balamaly ekonomıkany, ıaǵnı ındýstrııa­lyq ekonomıkany qurý bolyp otyr. Eger daǵdarys tusyndaǵy álem­dik jaǵ­­daıǵa nazar aýdara­tyn bolsaq, Eýro­pa­da onyń synyna tótep bere alǵan bir­den bir el Germanııa boldy. Sebebi, onyń ekonomıkasynyń 80 paıyzyn shaǵyn jáne orta bıznes quraıdy. Bıznestiń bul túrleri osy eldiń barlyq aýma­ǵynda birkelki ornalasqan. Shaǵyn jáne orta bıznestiń bir ereksheligi – ózgeris jaǵdaıyna óte beıimdiligi. Onyń baǵyt-baǵdaryn jedel ózgertýge bola­dy. Al bizde Keńes odaǵy kezinde quramynda 10 myń, 20-30 myńǵa deıin adam isteıtin alyp kásip­oryndardyń kóbirek salyn­ǵany belgili. Olar daǵdarysqa osal bolyp shyqty. Jańaǵy baǵdarlamanyń bir mánisi, mine, osyndaı ómir óz­gerisine, syn sátterge beıimdilik tanyta alatyn jańa ekonomı­kany jasaý bolyp otyr”. Al Premer-Mınıstr Kárim Mási­mov jýyqtaǵy Úkimet otyrystarynyń birinde ústimizdegi jyldyń basty mindeti 2010- 2014 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn, sonda kózdelgen iri ınvestısııalyq, ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrý bolyp tabylatyndyǵyn atap kórsete kele bul baǵdarlamanyń negizgi maqsaty uzaq merzimdi kezeńde Qazaqstan ekonomıkasyn ártaraptandyra otyryp, onyń básekege qabilettiligin arttyrý ekendigin aıtqan bolatyn. Sóıtip 2015 jylǵa deıin elimizdiń ishki jalpy óniminiń kólemi 7 trln. teńgege ulǵaı­tylmaq. Bul degenińiz 2008 jylǵy ishki jalpy ónim kólemimen salystyrǵanda 50 paıyzǵa óse túsedi degen sóz. Sóıtip, el aldyna jańa besjyldyq josparyn júzege asyrý mindeti qoıyldy.  Besjyldyq josparlar bizdiń halqymyz úshin tym beıtanys emes. Keńes odaǵy kezinde “solqyldata soǵylsyn besjyl­dyq­tyń balǵasy” dep urandatyp ta jatatynbyz. Biraq “bul án keshegiden basqaraq” degendeı, ol “besjyldyqtar” men bul “besjyldyqtyń” arasynda úl­ken aıyrma da bar. Biz bul “besjyl­dyqty” jeke táýelsiz el retinde naryq jaǵdaıynda júzege asyrmaqpyz. Onyń ústine bizdiń túpkilikti maqsatymyz besjyldyq jospardy júzege asyrýmen ǵana shektelmeıdi. Bizdiń negizgi maqsatymyz – 1997 jyly Elbasy jarııa etken Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi damý strategııasynyń mejelerine qol jetkizý. Aldymyzdaǵy besjyldyq josparlar men onjyldyq baǵdarlama osy basty qujatqa baǵyndyrylady. Bul degenińiz bizdiń aldymyzda alysty kózdegen aıqyn maqsat bar degen sóz. Suńǵat ÁLIPBAI. DAMÝDYŃ DÁIEKTI JOLY Indýstrııa jáne saýda  vıse-mınıstri Erhat ESQALIEVPEN áńgime ­– Erhat Serikuly, qazaqstandyq úlesti arttyra otyryp, ekonomıkany ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵytta damytý isi qalaı sheshilýde? – О́kinishke oraı, memlekettiń kómeginsiz, ásirese qazirgideı daǵdarys saldarlaryn eskere kelgende, óndiris ózdiginen damı almaıdy. Sondyqtan da Úkimet, qarjylyq bıýdjettik qıyndyq­tarǵa qaramastan, otandyq bıznesti qol­daý sharalaryn maqsatty túrde qabyldap otyr. Qazirgi ýaqytta údemeli ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy ázirlenýde, jeńildikti qarjylar bólý josparlanyp, normatıvtik-quqyqtyq baza jetildirilýde. Indýstrııa jáne saýda mınıstrligi qoldanystaǵy zańnamany, qazaqstandyq qamtýdy damytý jónindegi aǵymdaǵy jaǵdaıǵa taldaýlar júrgizdi jáne osy jumystardy jalǵastyrý úshin Prezıdent tapsyrmasy boıynsha qazirgi ýaqytta kúshine engen “Qazaqstan Respýblıkasy­nyń keıbir zańnamalyq aktilerine qazaqstandyq qamtýdy damytý máselesi boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” zań jobasy ázirlendi. Zań Úkimet ázirlegen qazaqstandyq mazmundy damytý baǵdarlamasynyń qısyndy qorytyndysy bolyp tabyla­dy. Onyń normalary arqasynda satyp alý monıtorınginiń biryńǵaı tıimdi júıesi, qazaqstandyq qamtýdy esepteý­diń biryńǵaı túsiniktik apparaty, son­daı-aq otandyq ónerkásipti damytýdy qamtamasyz etý sharttary jasaldy. – Jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń satyp alýlarynda qazaqstandyq qamtýdy damytýdyń qandaı problemalary oryn aldy? – Qazaqstan táýelsizdik alǵan kezeńde eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıy aýyr edi, sheteldik ınvestorlardy jedel tartý úshin memleket olarǵa ártúrli preferensııalar men jeńildikter berýge májbúr boldy. Iá, sheteldik ınvestor­lar Qazaqstanǵa kele otyryp, zaýyttar, joldar saldy, ınfraqurylymdardy jańǵyrtty, ózderine belgili bir áleý­mettik jaýapkershilikter aldy. Táýelsiz­diktiń 18 jylynda munaı-gaz salasyn damytýǵa aıtarlyqtaı qarjy salyndy. Osy oraıda Qazaqstan naqty ne paıda tapty degen saýal týyndaıdy. Qazaq­stanǵa kelgen jáne memleketten jeńil­dikter alǵan kompanııalar el ekonomı­kasynyń jáne tikeleı otandyq óndirý­shilerdiń damýyna naqty úles qosa aldy ma? Mysaly, “Teńizshevroıl” kompanııa­sy 2008 jyly quny 7 mlrd. AQSh dollary turatyn ekinshi býynnyń jańa zaýytyn paıdalanýǵa berdi. Zaýyt shıki munaıdy tazartýǵa jáne daıyndaýǵa arnalǵan. “Teńizshevroıl” iske qosqan qosymsha qýat kompanııaǵa jylyna mu­naı óndirýdi 13 mıllıonnan 25 mıllıon tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Qarashyǵanaq Petroleým Ope­reı­tıng B.V. óz zaýytynyń múmkindigin keńeıtip is júzinde Aqsaı qalasyn salyp shyqty. Degenmen, joǵaryda atal­ǵan jáne basqa da ınvestorlardyń zaýyt salýy, ken oryndarynda ınfra­qury­lymdardy jetildirýi óz óndiristerin da­mytýǵa jáne ken oryndaryndaǵy óndiris qýattaryn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Kelesi bir kóńil aýdararlyq másele – ol qazaqstandyq mamandardy daıarlaý. О́tken jyly jer qoınaýyn paıdalaný­shylar ǵana kadrlar daıarlaýǵa jáne qaıta daıarlaýǵa 140 mln. AQSh dolla­ryn jumsaýǵa mindetteme aldy. Osy jerde nege sheteldik kompanııalardyń top-menedjerleri arasynda qazaqstan­dyq azamattar joq, nelikten biz áli kúnge deıin myńdap sheteldik jumys kúshin tartýdamyz degen suraq týady. Mysaly, ótken jyly Qazaqstanǵa 30 myń sheteldik qyzmetker ákelý jospar­lanǵan (2009 jylǵy 1 jartyjyl­dyqtyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanǵa 17 935 sheteldik jumysker tartylǵan, bul aldyńǵy jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda 40% az. Biraq eger jumyskerlerdi sanattary boıynsha qarastyratyn bolsaq, basshylar men 1-sanat jumyskerleri sany ulǵaıǵanyn kóremiz — 12835 adam (71,6%). Qazirgi ýaqytta “Teńizshevroıl” jáne Adjıp KKO oqý ortalyqtaryn ashty, jer qoınaýyn paıdalanýshylar­dyń qoldaýymen Qazaqstan-Brıtan Tehnıka­lyq ýnıversıteti quryldy. Biraq, jalpy alǵanda kadrlar daıarlaýǵa jáne qaıta daıarlaýǵa arnalǵan aqshany jer qoınaýyn paıdalanýshylar júıesiz jumsaǵan, al memleket olardy ıgerý tıimdiliginiń monıtorıngin júzege asyr­maǵan. Jaǵdaıdy ózgertý úshin mem­lekettiń de, sol sııaqty jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń da maqsatqa baǵyttalǵan kúsh-jigerleri qajet. Taǵy bir qyzyqty jáıt, Qazaqstan­nyń 18 jyl táýelsizdigi kezinde naqty qansha servıstik kompanııanyń paıda bolǵandyǵyna qatysty. MI Swaco “Gerbısıd” JShS-men birlesip hımııa­lyq reagentter shyǵarýdy josparlady, Sshlumberger QMG enshiles kompanııa­symen birlesip sement shyǵara­tyn “Kos Sementıng” JShS qurdy, Halliburton “Teńiz servıs” JShS-nyń ónerkásip bazasynyń aýmaǵynda ornalasqan burǵylaý eritindilerin daıyndaý sehyn ashty, sondaı-aq Qazaqstandyq munaı jáne gaz ınstıtýtymen birlesip Qazaqstannyń geologııa­lyq aqparatyn saqtaý boıynsha derekter bazasyn qurdy. 2007 jyly “QazStroıServıs” UTQK” JShS KeppelFels birlesip “Keppel Kazakhstan” JShS-ny qurdy. Negizgi qyzmeti offshor­lyq burǵylaý platformasyn, palýbalyq qurylǵylardy, ko­rablder men mamandandyrylǵan kemeler jasaý boıynsha qyzmet­terdi usyný. Osy mysaldar she­­tel­dik ınvestorlardyń ekonomı­kaǵa tıgizgen oń áserin kórsetedi. Biraq bul da Qazaqstandaǵy jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń 18 jyl qyzmetindegi ınvestı­sııalary aýqymynda eleýsiz bolyp qalady. О́zderiniń uzaq merzimdi jobalary boıynsha qyzmetin júzege asyratyn TShO, KPO, Adjıp satyp alýlary óndirýshi kompanııalardyń jalpy satyp alýlarynyń 40%-yn quraıdy. Sondyqtan da taýarlardy, jumystar men qyzmetterdi kóptep jetkizýler sheteldik kompanııalar úlesinde. Al eger bastapqy kezden ınvestorlar qazaqstan­dyq merdiger kompanııalardy tartqan bolsa, búgingi kúni rynoktaǵy suranysty qana­ǵattandyra alatyndaı senimdi otandyq kompanııalar paıda bolar edi. Biraq, jer qoınaýyn paıdalanýshy­lardyń iri ken oryndaryn ıgerýleriniń ortasha mer­zimdi jáne uzaq merzimdi josparlary, taýarlardy, jumystar men qyzmetterdi júrgizilgen jáne jospar­lanǵan satyp alýlary týraly aqparat­tar­ǵa qol jetkizý otandyq ónim jetkizý­shiler úshin kúrdeli bolyp otyr. Buǵan qosa, osy iri operatorlar bas merdiger­ler retinde bizdiń otandyq kompanııa­lardy tart­paıdy, sonymen qatar osy operatorlar­dyń bir de bireýi iri jobalardy qazaqstandyq kompanııalarǵa berýdi kózde­megen, olar óndi­ristegi qıyn eń­bek jaǵdaıyn syltaý etedi. Osy­lar­dyń sal­da­rynan 18 jyl ishinde Qazaq­standa áli kúnge deı­in ken oryn­daryn daıyndaý boı­ynsha bas mer­diger bo­la­­tyn­­daı otan­dyq ser­vıs­tik kom­panııa qurylǵan joq. Onyń sebebi, qazaqstandyq kompa­nııalar tehnıkalyq álsiz jasaqtalǵan jáne sheteldik kásiporyndar úshin iskerlik qatynastary qalyptasqan sheteldik kompanııalarmen jumys jasaý yńǵaılyraq boldy. Ekinshiden, ekono­mıka kóterilgen ýaqytta kóptegen áleýetti kásiporyndar paıdaly qurylys bıznesine ketti. Úshinshiden, qazaq­standyq qamtýdy damytý boıynsha naqty zańnama talaptary joq edi. Buryn qol qoıylǵan kelisim-sharttarda jergilikti qamtý boıynsha mindettemeler belgilendi jáne barlyǵy tek qaǵaz júzinde ǵana qaldy, ıaǵnı “jergilikti qamtý” uǵymy Qazaqstannyń rezıdent­teri bolyp tabylatyn kompanııalardy bildirdi. Kóbine-kóp sheteldikter, sol sııaqty qazaqstandyqtar da is júzinde ımporttyq jabdyqtar jetkizetin kompanııalardy qurdy. Qazaqstandyq qamtýdy ilgeriletý isin bútindeı “aınalyp ótý” jaǵdaılary oryn aldy. Halyqaralyq tájirıbege sáıkes sheteldik ınvestorlar úshin qoldan jaıly jaǵdaılar jasalǵan kez de bolady. Endi bul ýaqyt ótti. – Bul sonda neden kórinis tabady? – Bul bıznes qoǵamdastyqtar, onyń ishinde, ásirese bizdiń tabıǵı resýrsta­rymyzdy óndirýdi jáne eksporttaýdy júzege asyratyn kompanııalar memle­ket­pen Qazaqstan ekonomıkasyn damytý jónindegi jaýapkershilikpen bólisedi degen sóz. Bul barlyq órkenıetti elderde qalyptasqan dástúr. Ol neni bildiredi? Bul — jumysqa qazaqstan­dyqtardy belsendi tartý, olardyń bilik­tiligin arttyrý, eńbekaqyny sheteldik áriptesterimen birdeı tóleý, óz jobala­ryn iske asyrý úshin qazaqstandyq jabdyqtar satyp alý. Jumysqa qazaqstandyq kompanııa­lardy tartýǵa, mysaly, “QazMunaıGaz” UK” AQ-tyń munaı-gaz máshınelerin ja­­saýdy damytýǵa járdemdesý baǵdarla­masy qyzmet etýi múmkin. Onyń sheń­berinde kompanııa jyl saıyn otandyq kompanııalarǵa taýarlardy, jumystar men qyzmetterdi jetkizýge tapsyrystar ornalastyrady. Qazaqstanda qazirgi zamanǵy talapqa sáıkes keletin, halyqaralyq sapa standarttaryna jaýap beretin jáne batys kompanııalarmen yntymaqtastyq tájirıbesine ıe taýarlar óndirisi jolǵa qoıylǵan. Máselen, “Petropavl aýyr máshıne jasaý zaýyty” AQ, “Shyǵys máshıne zaýyty” AQ burǵylaý qondyr­ǵylaryn shyǵarsa, “Almaty aýyr máshıne jasaý zaýyty” AQ, “S.M. Kırov atyndaǵy máshıne jasaý zaýyty” AQ, “Selıngıdromash” JShS, “Kaspıı­MunaıMash” AQ munaı soraptaryn shyǵarady. Soraptyq-kompressorlyq qubyrlar “Belkamıt” BK” AQ, “ZIKSTO” AQ, “Aqtóbe munaı jab­dyǵy zaýyty” JShS, “Batys Qazaqstan máshıne jasaý kompanııasy” AQ-ta, uńǵylyq qurylǵylar “KaspııMunaı­Mash” AQ, “Tehnologııalyq jasaqtaý zaýyty” JShS-da, qubyrly ótkizgishter, qazandyqtar men ózge syıymdylyqtar úshin krandar “Munaıaspap” jáne basqa kásiporyndarda shyǵarylady. Investısııalardy tabysty salýdyń bir mysaly aǵymdaǵy jyly Pavlodar qalasynda qubyr ónimderin shyǵarý jónindegi jańa metallýrgııalyq zaýyt­tyń iske qosylýy bolyp tabylady. “Parıtet-PV” zaýyty túrli dıametrdegi 100 myń tonna qubyr shyǵarady. Tik jikti qubyrlar óndirisi uqsas sheteldik ónim ımporty kólemin tómendetýge múmkindik beredi. 2007 jyldyń basynda munaı-gaz salasyna ártúrli dıametrdegi jiksiz bolat qubyrlar shyǵarý jóninen “KSP Steel” JShS iske qosyldy. Búgingi kúni kompanııanyń ónimderin munaı-gaz óndirý jáne geologııalyq barlaý kom­panııalary nysandarynda Qazaq­stannyń máshıne jasaý jáne ónerkásiptik kásiporyndary qubyrly ótkizgishter jasaýda tabysty qoldanýda. Qazaqstanda ónimderdi tek ishki rynokqa jetkizip qoımaı, sonymen qatar eksportqa shyǵarýǵa qabiletti ká­siporyndar da bar. Olar— “Almaty aýyr máshıne jasaý zaýyty” AQ, “Belkamıt” BK” AQ, “Batysqazaqstandyq máshıne jasaý kompanııasy” AQ, “Kaspıı mańy máshıne jasaý kesheni” JShS jáne basqalar. Osylaısha, jer qoınaýyn paıdala­nýshylar talap etetin ónimderdi Qazaq­standa óndirýge múmkindik bar. Árıne, qazaqstandyq kásiporyndarǵa MI Swaco, Sshlumberger, Halliburton kásiporyn­dary­nan úlgi alyp jáne sapa menedj­men­tin engizýdiń halyqaralyq standart­taryn ıgerý, jańa tehnolo­gııalar, ozyq ǵylymı ázirlemeler, óndiristik ser­tıfıkattar, ınjenerlik-tehnıkalyq kadrlardy daıyndaý jáne qaıta oqytý boıynsha jumystardy jalǵastyrý qajet. – Zańǵa qaıta oralsaq, onyń máni nede jáne ol kúshine engende ne ózgerýi múmkin? – Onyń máni quqyqtyq keńistik, irgetas qalaı otyryp, onyń kómegimen ekonomıkanyń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýy boıynsha saıası basshylyq belgilep bergen josparlardy senimdi jáne tıimdi iske asyrý. Qazaqstandyq qamtýǵa qatysty máselelerdi ońtaılandyrý jáne termın­derdi birkelki aıqyndaýdy sheshý úshin biryńǵaı túsiniktik apparat quryldy. Mysaly, buryn “Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly” zańda qazaqstandyq óndirýshi Qazaqstanda shyǵatyn taýarlardy óndiretin, jumys­tardy oryndaıtyn jáne qyzmetterdi kórsetetin Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdy jáne jeke tulǵalary retinde túsindirilgen bolsa, al atalǵan qujatta negizgi uǵymdardyń redaksııasy dál osy bólikte naqty­lanǵan. Endi qazaqstandyq taýar óndirýshiler Qazaqstan Respýblı­kasynyń aýmaǵynda taýarlardy shyǵara­tyn Qazaqstan Respýblıkasynyń jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalary retinde túsindiriletin bolady. Bul rette Qazaqstanda shyǵarylatyn taýarlar Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda onyń shyǵý tegin rastaıtyn, ishki aınalym úshin taýardyń shyǵý tegi týraly sertıfıkaty berilgen taýar bolyp tabylady (“CT-KZ” úlgili). Otandyq taýar óndirýshilerge “CT-KZ” úlgili sertıfıkaty berilip konkýrsqa qatysý kezinde shartty jeńildik usynylady. Zańnyń túsiniktik apparatyna sáıkes, qazaqstandyq taýarlar men qyzmetterdi usynýshylardyń márte­besine Qazaqstan zańnamasyna sáıkes qurylǵan, onyń aýmaǵynda orny bar, qyzmetkerlerdiń jalpy sanynyń toqsan toǵyz paıyzynan kem emes respýblıka azamattary paıdalanatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń azamat­tary jáne (nemese) zańdy tulǵalary ıe bolady. Úkimet negizgi tapsyrys berýshilerge, memlekettik organdarǵa, ulttyq holdıngterge, ulttyq kompanııalarǵa, jarǵylyq kapıtalynda memlekettiń qatysýy bar zańdy tulǵalarǵa, jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa taýar­lardy, jumystar men qyzmetterdi qa­zaqstandyq qamtý boıynsha belgilengen mindettemelerdi aıqyndaıdy. Son­dyqtan tapsyrys berýshiler ónimdi sertıfıkatta kórsetilgen qazaqstandyq qamtý úlesi joǵary qazaqstandyq ónim jetkizýshilerden satyp alýǵa yntaly. – Tapsyrys berýshi zańnamada kózdelgen normalardy saqtamaǵany úshin qandaı jaýapkershilikke tartylady? – Zańnamada konkýrstyq baǵa usynysyna yqpal etetin ólshemderdi qoldaný bóliginde memlekettik satyp alý týraly zańnamany buzǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik kózdelgen. Mundaı normany qabyldaý Qazaq­stannyń zańnamasyn saqtaý qajettiligi týraly, onyń ishinde, taýarlardy, ju­mys­­tardy jáne qyzmetterdi qazaq­standyq óndirýshilerdi qoldaý shara­laryna qatysty sózsiz qoldanýǵa qatysty kóptegen tapsyrys berýshilerdi oılantýǵa májbúr etedi. Budan ózge, jer qoınaýyn paı­dalanýshylarǵa konkýrsty tek Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda ótkizý jóninde, sondaı-aq satyp alýlar týraly barlyq aqparatty, “Jer qoınaýyn paıdalaný jónindegi operasııalardy júr­gizý kezindegi jáne olardyń óndirý­shileri paıdalanatyn taýarlardyń, ju­mystardyń jáne qyzmetterdiń tizilimi” memlekettik elektrondy júıesinde ornalastyrý jónindegi talaptar en­gizilgen. Atalǵan shara josparlanatyn, aǵymdaǵy jáne ótkizilgen jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń satyp alýlary týraly ýaqytyly jáne úzdiksiz aqparaty negizinde taldaý aqparatyn berý arqyly naqty otandyq taýarlardy óndirýshi­lerdi, jumystar men qyzmetterdi shyǵarýshylardy qoldaýǵa baǵyttalǵan. Osylaısha, zań ashyqtyq júıesin engizýdi, satyp alý boıynsha rásimderdiń qoljetimdiligin qamtamasyz etedi. Bul óz kezeginde qazaqstandyq óndirýshilerge jáne jetkizýshilerge taýarlardy, jumystar men qyzmetterdi jetkizý konkýrstarynda sheteldik kompanııalarmen teń jaǵdaıda qatysýǵa múmkindik beredi. Quqyqtyq negizdi qurý arqasynda qazaqstandyq qamtýdyń úlesin ulǵaıta otyryp, otandyq taýar óndirýshiler sanynyń ósýi jáne nomenklatýrany keńeıtý úshin alǵysharttar jasalatyn bolady. – Jergilikti qamtýdy damytý óte kúrdeli mindet ekeni túsinikti. Bir ǵana ákimshilik sharalarymen yqpal etý jetkilikti me? – Qosymsha taýarlardyń, jumystar men qyzmetterdiń básekege qabiletti óndirisin damytý úshin barynsha kúsh jumsaý qajet. Bul úshin, qazaqstandyq qamtýdyń úlesin ulǵaıtý boıynsha mem­lekettik saıasatty iske asyrý sheń­berinde, memleket údemeli ındýstrııa­lyq-ın­no­vasııalyq damý baǵdarla­masynda jo­balardy jeńildikpen qarjylandyrýdy, salyq jáne kedendik yntalandyrý sharalaryn, qajetti ınfraqurylymdy qamtamasyz etýge, tapsyrys berýshi tarapynan suranysqa kepildik berýdi qamtamasyz etýge daıyn. Osyndaı jolmen, ıaǵnı mem­lekettiń qoldaýymen otandyq óndirýshilerdiń rynokty básekege qabiletti sapaly ónimmen toltyrýlaryna naqty múmkindik týady. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY. ÚLKENDEGI ÚLKEN IS Prezıdent Nursultan Nazar­baev búgingi jahandyq daǵdarysqa qarsy qolǵa alynǵan baǵaly bastamalar jıyntyǵyn ótken jylǵy Joldaýda naqtylap, bılik basyndaǵylarǵa mindettegen edi. Sonymen birge, qundy qujatta ınvestısııalyq jobalardy qar­jylandyrý jáne iske asyrýdy jalǵastyrý maqsatyndaǵy ju­mystardyń júıeliligine de nazar aýdarylǵan-dy. Ekonomıkany jańǵyrtý men halyqty jumyspen qamtý strategııasy negizinde qolǵa alyn­ǵan jobalar búginde óz sheshimin taýyp otyr. Osyǵan oraı Almaty oblysynda da jańa ǵasyrdyń qurylysy retinde Moınaq GES-iniń qurylysy tııanaqty júrgizi­lip, kelesi jyly jetisýlyqtar onyń alǵashqy ıgiligin kóretin bolady. Al, Almaty jáne Jam­byl oblystarynyń shekaralaryn jalǵaǵan Úlkendegi Balqash jylý elektr stansasyn salý arqyly taǵy da energetıka suranysyna degen tutynýshy talabyn qanaǵattandyrý kózdelip, atalǵan nysan Úkimettiń 2007 jylǵy elektr energetıkasy damýynyń 2015 jylǵa deıingi baǵdarlamasy negizinde bekitilip, Memleket basshysynyń tapsyrmasymen eli­mizdegi serpindi jobalar tizi­mine engizilgen energııa óndirýshi jobalardyń aldyńǵy qatarynda sanalatyndyǵy. Ońtústik Qazaqstan GRES-niń qurylysy bastalýyna baıla­nysty 1986 jyly Úlken kentiniń qurylysy bastalyp, oǵan 47399 gektar jer telimi bólingen. Búginde mundaǵy halyq sany 2000-ǵa jýyq. Olar baspanamen tolyq qamtylsa, bir kezderi kóship ketken otbasylary bes jáne toǵyz qabatty alty úıdegi páterlerdi jóndep, qaıta qonystanýda. Olardyń kóbi energetık mamandar. Qazirgi kezde atalǵan eldi meken­de jaýapkershiligi shekteýli seriktester qurylyp, onyń qatarynda  “Prıbalhashskoe TES” elimizdiń ońtústigi men sol­tústigin qýat kózimen qamtamasyz etýde. Atalǵan mekemede “PS-500” qosalqy stansasy úlkeıti­lip, 500 kv. jańa elektr qýaty­nyń júıesi iske qosylǵan. Ha­lyq­tyń negizgi tabysy men kúnkórisi “Úlken-balyq”, “Fısh Market”, “Abýlhaıyr” kásiporyn­darynda balyq ónimderin óńdeýmen aınalysý arqyly tolyǵýda. ISO sapa standarty boıynsha jumys istegen kásiporynda aýlanǵan balyq óńdelip, Germanııa, Belgııa, Fransııa, taǵy basqa shetelderge jóneltilýde. Jergilikti turǵyn­dardyń eńbek etip, mádenı dema­lýyna múmkindiginshe jaǵdaı jasal­ǵan. Osyǵan qaramastan úlken­dikter Balqash jylý elektrstansa­synyń qurylysynyń bastalýyna qyzyǵý­shy­lyq tanytyp, ony asyǵa kútýde. Serpindi jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi elimiz­degi aldyńǵy qatarly “KazNIP­­Ienergoprom” jobalaý ınstıtý­tynda jasalyp, Balqash kóliniń ońtústik batys jaǵalaýynan boı kóteredi dep josparlanǵan. Qazirgi kezde qurylys júrgiziletin 6566 gektar jer telimi bólinip, zańdas­tyrylyp, uıymdastyrý jumystary jalǵasýda. Jobanyń maqsaty – “Sol­tústik-Ońtústik” elektr energııasy tranzıtiniń ortasynda bolǵandyq­tan jumys istep turǵan  elektr je­lileriniń ótkizý múmkindigin artty­ryp, qýat kózine degen senimdilikti nyǵaıtý. Qundy jobany iske asyrý úshin ótken jyly Koreıa Respýb­lıkasynyń SAMSUNG jáne KEPCO kompa­nııalary jáne ko­reıa­lyq konsor­sıým­men negizde­melik kelisimge qol qoıý arqyly jol ashyldy. Osylaısha, Úkimettiń memlekettik jobaǵa qatysý úlesi 25 paıyz bolyp belgilendi. Ony qarjylaı aıtqanda 180 mln. AQSh dollary (27 mlrd. teńge). Al, Koreıa konsorsıýmy jobanyń 70 paıyzyn 1,7 mlrd. dollar kó­leminde qar­jylandyrýdy kózdep otyr. Atalǵan alyp qurylystyń qýaty 1320 MVt. jalpy quny 2405 mln. dollardy quraıdy. Jylý elektr stansasynyń birinshi blo­gyn (660 MVt) 2009-2014 jyldary paıdalanýǵa berý kózdelse, ekinshi blogyn iske qosý 2015 jyldyń enshisinde. О́tken jyldyń sońǵy aılarynda serpindi jobany iske asyrý maqsatynda “Balqash JES” aksıonerlik qoǵamy negizgi qujattarǵa qol qoıyp, ony bastaý úshin qurylys alańyn taza aýyz sýmen, elektr energııasymen, qury­lys materıaldarymen jáne teh­nologııalyq jabdyqtardy tasymal­daý úshin temir jolmen qamtamasyz etý qajettigi anyqtalyp, osy atal­ǵan nysandardaǵy jumysty bastaý josparlandy. Tender ótkizilip, jumysty júrgizýshi merdigerler anyqtalǵan. Qazirgi kezde Balqash kólinen aýyz sý qubyryn tartý, Qaıratkól temir jol stansasyn keńeıtý jáne kireberis temir joldy rekonstrýksııalaýmen qatar, kenttegi sharýashylyq-turmystyq kanalızasııalaryn, Balqash kóli­nen sýjınaǵyshty qaıta jańǵyrtý, býlandyrǵysh toǵan salý, taǵy basqa jumystar jalǵasýda. Al, stansanyń negizgi qurylysy bıylǵy jyldyń maýsym aıynda tolyq jalǵasyp, kelisim boıynsha merdigerlerdiń teń jartysyn qazaqstandyq mamandarmen tolyqtyrý kózdelgen. Qurylys bastalǵan kezde 3500 adam, al tolyq qyzǵanda 7500 ár­túr­li mamandyqtaǵy sáýletshiler ju­mysqa tartylsa, ol iske qosyl­ǵanda 800-ge tarta ınjener-tehnıkter, taǵy basqa ártúrli mamandyq ıeleri turaqty jumys isteıtin bolady. Úlken kentiniń – keleshegi de úlken.  Búginde tutynýshy talǵa­myn qanaǵattandyratyn orta jáne shaǵyn kásipkerlikpen aınalysa­tyn­dardyń qatary da óse túsken. Úlken kentiniń ákimi Bolataı Rahımov Elbasynyń alǵa qoıǵan mindetterin júzege asyrýda ózine mindettelgen jumysty tııanaqty atqaryp keledi. Aýyldyń kórkeıýi­ne Dúısebaı Boranbaev, Meıram­qul Qashqynbekov, Tatıana Stýpak, taǵy basqa kásipkerlerdiń qosqan úlesteri qomaqty. Munda orta mek­tep, emhana tur­ǵyn­dardyń den­saý­­lyǵy men bi­limge degen qush­tar­lyǵyn shyń­daýda talap tur­ǵysynan kórinip keledi. О́t­ken oqý jy­lynda “Altyn belgi” alǵan tú­­lek­ter men mek­tep bitirýshiler mem­le­kettik grantty ıelenip, bilim­derin joǵary oqý ornynda jalǵas­tyrýda. Joǵary oqý ornyn bitirip, týǵan aýylyna qaıtyp kelgen aǵaıyndy Musataev­tar, Igor Rýfın, Denıs Kosıa­nov, Andreı Kotov jáne basqa energe­tıkter osynda eńbek jolda­ryn bastap, ǵasyr qurylysyna jastyq jalyn­daryn jumsaýdy kózdep otyr. Serpindi jobanyń kelesheginen úmit kútken halyq ómirlerin ony­men tyǵyz baılanystyrýda. О́ıt­keni, jylý elektr stansasy halyqty jumyspen qamtý­ymen birge olardyń áleýmettik-tur­mystyq jaǵ­daıyn kóterý má­selesin sheshedi, jańa ınfra­qu­rylymdar paıda bolyp, jas­tar esebinen ma­man­dar daıarlaý­ǵa múmkindik týaty­nyn kórsetedi. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy.