– Aıgúl Stahanqyzy, Memleket basshysynyń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda elimizdiń Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe-elderdiń standarttaryna kóshýi týraly tapsyrma bar. Aýylsharýashylyq taýar óndirýshileriniń qarjylandyrýǵa qoljetimdiligi EYDU-nyń agrarlyq sektordyń básekege qabilettiligin baǵalaý ólshemderiniń biri bolyp tabylady. Agrarlyq nesıe korporasııasynyń róli men berilgen kórsetkishterine qol jetkizý úshin qandaı jumystar atqarylyp jatqanyn aıtyp berseńiz?
– Qarjylandyrýǵa qoljetimdilikti jeńildetý – ásirese ol aýyldyq bızneske qatysty bolǵan jaǵdaıda, Qazaqstandaǵy jeke sektordy damytýdyń negizgi sharty. «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ 2001 jyldan bastap básekege qabiletti aýyl kásipkerligin damytýdy yntalandyratyn qoljetimdi nesıelendirý júıesin qalyptastyrý boıynsha memlekettik saıasatty júzege asyryp keledi. 2017 jyldyń 26 jeltoqsanyna deıin korporasııa 6868 agroónerkásiptik keshen sýbektilerin 143,4 mlrd teńgege qarjylandyrdy. Aıta ketý kerek, osydan bir jyl buryn 5000 aýylsharýashylyq taýar óndirýshisin qarjylandyrýdyń jalpy somasy 113 mlrd teńgeni qurady. Bul 2017 jylǵy kórsetkishten 27%-ǵa tómen.
Qazaqstannyń agroónerkásip keshenindegi qarjylandyrýǵa qol jetkizý boıynsha EYDU saıasaty jónindegi negizgi usynys kredıttik seriktestikter júıesin damytý bolyp tabylady. Agroónerkásip keshenindegi kredıttik seriktestikter ınstıtýty damýdyń oń dınamıkasyn kórsetip otyr. 2001 jyldan bastap Qazaqstanda shamamen 16 myń aýylsharýashylyq taýar óndirýshisin biriktirgen 193 kredıttik seriktestik quryldy. Kredıttik seriktestikterdiń aýmaqtyq qamtýy búginde 93%-dy quraıdy. Ortasha alǵanda, 1 kredıttik seriktestikke agroónerkásip kesheniniń 2800 sýbektisi tıesili. Al aýyldyq jerlerdiń banktik qyzmettermen geografııalyq qamtylýy shekteýli. Iаǵnı elimizde bir mıllıon turǵynǵa 130 bank bólimshesinen keledi. Bul degenimiz 7892 adamǵa 1 bólimshe jumys isteıdi degen sóz. Nesıelik seriktestikter paıda bolǵan 16 jyl ishinde fermerlerge 241 mıllıard teńgeniń 40 myń nesıesi berilgen. Eger 2001 jyly ortasha qaryz somasy 5 mıllıon teńgeni qurasa, 2017 jyly bul kórsetkish 11 mıllıon teńgeni qurady.
– 2017 jyly basty agrosharalardy ótkizýge bólingen bıýdjettik kredıt somasy 60 mlrd teńgeni qurady. Onyń 40 mlrd teńgesin «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ ekinshi deńgeıli bankter arqyly berdi. Kredıtterdi alý úshin paıyzdyq mólsherlemeler ońtaılandyryldy ma nemese qandaı da bir erekshe sharttar engizildi me? 2017 jylǵy nesıelendirý qorytyndysy qandaı?
– Aǵymdaǵy jyly kóktemgi egis jumystaryn júrgizý úshin 1811 ótinish kelip tústi. О́tinimder boıynsha jalpy soma 75 mlrd teńgeni qurady. Bólingen 60 mlrd teńge somasyndaǵy jeńildetilgen qarajat tolyǵymen ıgerildi. Bıýdjettik qarajattan bólek, kóktemgi egis jumystary basqa da qarjy kózderinen, sonyń ishinde korporasııanyń óz qarajaty esebinen de qarjylandyryldy. «Keń dala» baǵdarlamasy boıynsha 2009 jyldyń basynan beri korporasııa fermerlerdi 175 mlrd teńgeden astam somaǵa qarjylandyrdy. Bıylǵy jyly kóktemgi egis jumystaryna beriletin nesıe stavkalary birshama tómendetildi. Korporasııanyń tikeleı qaryz alýshylary úshin paıyzdyq mólsherleme 2%-ǵa (JTSM - 2%-dan bastap) deıin tómendetildi. Buryn ol 5% bolatyn. Eger qaryz ekinshi deńgeıli bank arqyly alynsa – 5% (JTSM - 5%-dan bastap), al nesıelik seriktestikter nemese mıkroqarjy uıymdary arqyly – 6%-dan (JTSM - 6%-dan bastap) joǵary bolmaıdy.
– Agroónerkásip keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes, «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ bazasynda, Germanııanyń aýyl sharýashylyǵyn jáne aýyldyq aımaqtaryn damytý boıynsha qarjy salasyndaǵy eń tabysty ınstıtýttarynyń biri – «Rentenbank» aýylsharýashylyq bankiniń úlgisimen qarjylyq ınstıtýttardy qorlandyrý tetigin iske asyrý kózdelgen. «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ fermerlerge kredıt berý úshin ekinshi deńgeıli bankterdi, kredıttik seriktestikterdi, mıkroqarjy uıymdary men lızıngtik kompanııalardy qorlandyrmaq. Al AО́K sýbektilerin tikeleı nesıeleýdi azaıtý úshin qandaı sharalardy qolǵa alasyzdar?
– 2017 jylǵy maýsym aıynda korporasııa jáne «Rentenbank» yntymaqtastyq jáne qarjylyq táýekelderdi basqarýdaǵy tájirıbelerimen almasý jóninde ýaǵdalasty. Álemdik jetekshi reıtıngtik agenttikter – Moody ‘s Investors Service, Standard & Poor ‘s, Fitch Ratings-terdiń baǵalaýy boıynsha «Rentenbank» eń joǵary (AAA) uzaq merzimdi reıtıngine ıe bolǵan. Bul kórsetkish Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynyń búkil memlekettik reıtıngine sáıkes keledi. Negizi qalanǵan sátten bastap «Rentenbank» bıýdjettik qarjylandyrýdan josparly túrde birte-birte alshaqtaı bastady. 20 jyl ótken soń halyqaralyq kapıtal naryǵynan aqsha tarta otyryp memlekettik qarjydan tolyǵymen táýelsiz boldy. Búgin «Rentenbank» tikeleı kredıt berýmen aınalyspaıdy. Ol qarjy ınstıtýttaryn qorlandyryp, sol arqyly agroónerkásiptik keshenge kredıt berý naryǵyndaǵy básekelestikti yntalandyra tústi. Germanııanyń bıýdjetinen táýelsiz bola otyryp, bank AО́K salasyndaǵy memlekettik saıasatqa sáıkes qarjylandyrýdy júzege asyrady.
Osyǵan oraı, Qazaqstan agrobıznesin nesıeleýshi korporasııa úshin «Rentenbank»-tiń kópjyldyq tájirıbesi óte paıdaly boldy. Jańa Damý strategııasyna sáıkes Agrarlyq nesıe korporasııasy 2026 jylǵa deıin qaryz alýshylardy tikeleı qarjylandyrýdan alshaqtap, eń tómengi deńgeıge deıin azaıtpaq. Taıaý jyldary korporasııa fermerlerge kredıt berý úshin ekinshi deńgeıli bankterdi, kredıttik seriktestikterdi, mıkroqarjy uıymdary men lızıngtik kompanııalardy qorlandyryp, josparly túrde AО́K sýbektilerin tikeleı nesıeleýdi tómendetpek nıette. 2016 jyly qarjy ınstıtýttary arqyly qorlandyrý 49%-dy qurady, bul aǵymdaǵy jyldyń kórsetkishinen 13%-ǵa tómen. Kredıttik seriktestikter jelisi bo-
ıynsha korporasııa sharýalardy 48,2 mlrd teńgege, ekinshi deńgeıli bankterdi qorlandyrý arqyly 31,1 mlrd. teńgege qarjylandyrdy. Al mıkroqarjy uıymdary arqyly – 6,7 mlrd teńge, lızıngtik kompanııalar arqyly 799 mln teńge somasynda qarjylandyrdy. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, korporasııa kredıttik seriktestikterdi 16 jyldan beri qarjylandyryp keledi. Aýyldyq qarjylyq ınfraqurylymdy damytýdyń birneshe negizgi artyqshylyqtary bar.
Birinshiden, aýmaqtyq qamtý, sebebi qarjy ınstıtýttary tikeleı aýyldyq eldi mekenderde ornalasqan.
Ekinshiden, aýyldyq kredıt berý naryǵynda básekelestikti damytý. Kredıttik seriktestikter, mıkroqarjy uıymdary, ekinshi deńgeıli bankter jáne lızıngtik kompanııalar básekelesterinen góri tıimdirek jaǵdaıda bolǵandyqtan paıyzdyq mólsherlemelerin tómendete bastaıdy. Klıentter úshin kúres aýylda nesıelendirý salasynda naryqtyq qatynastardy qalyptastyrýǵa ákeledi.
Tikeleı qarjylandyrýdyń azaıýyna jekemenshik qarjy kompanııalarynyń bul naryqty baǵyndyra alý-almaýy da áser etedi. Bastysy olar tek kólem máselesinde ǵana emes, AО́K-ti damytýǵa memleket belgilegen basymdyqtar sheńberinde de daıyn bolýy tıis.
Búgingi kúni «Iаssy» (OQO) jáne «Selınograd» (Aqmola oblysy) kredıttik seriktestikteri «AA» reıtıngine ıe. Bul kredıttik jeli mólsherin shektep, túpki qaryz alýshylardyń derbes qarjylandyrýǵa lımıt qoıýdy qarastyrady.
– Nesıe alý úshin AО́K sýbektileriniń jibergen qujattaryn onlaın-rejimde qabyldaıtyn jáne óńdeıtin avtomattandyrylǵan júıe týraly aıtyp berseńiz?
– О́zderińizge belgili, «Qazagro» holdıngi elimizdiń aýylsharýashylyq taýar óndirýshileri úshin kredıt resýrstarynyń qoljetimdiligin keńeıtý jónindegi saıasatyn júrgizip keledi. Mysaly, bizdiń enshiles kompanııalardyń kredıttik ónimder legi keńeıýde. Aýyldaǵy bıznesti qarjylandyrý úshin mıkroqarjy uıymdary men kredıttik seriktestikterdi qorlandyrý júzege asyrylýda. Ekinshi deńgeıli bankterdi agrarlyq sektorǵa tartý boıynsha úlken jumys atqarylyp otyr. Osy baǵytta holdıngtiń nesıelik ótinimderdi jınaý jáne óńdeýdiń avtomattandyrylǵan júıesin engizýi óte oryndy. Bul júıeniń ereksheligi nede? Qaryz alýshy memlekettik nemese orys tilderinde, nesıe usynatyn holdıng kompanııalarynyń keńselerine barmaı-aq, ýaqytyn jáne qarjylyq shyǵyndaryn edáýir qysqartady. Iаǵnı nesıe nemese lızıng alý úshin ótinimdi onlaın rejimde bere alady. Sonymen qatar fermer jańa tehnologııa usynatyn múmkindikterdi paıdalana otyryp, óziniń «Jeke kabınetinde» otyryp-aq ótinimniń qaralýyn qadaǵalaýǵa, keri baılanys jasaýǵa múmkindik alady. Engizilip jatqan júıe «QazAgro» kompanııalar toby boıynsha kórsetiletin qyzmettiń ashyqtyǵy men yńǵaıly prosesti ǵana usynyp qoımaıdy, sondaı-aq bıýrokratııalyq prosedýralardy, sybaılas jemqorlyq faktorlaryn azaıtady.
Elektrondy formattaǵy nesıe ótinimin berý prosesi úsh qadamnan turady: klıent «QazAgro» ulttyq holdınginiń ınternet-portalynda maqsaty men baǵdarlamasyn tańdaıdy. Sosyn quqyqtary belgilengen qujattardy tirkeıdi, tańdaǵan kredıt berý sharttaryn tekseredi de jiberedi. Sodan keıin jınaqtalǵan elektrondy nesıe ótinimi tıisti enshiles uıymǵa túsedi. Qaryz alýshy kredıttik ótiniminiń qalaı qaralyp jatqanyn jáne nátıjelerin bilý úshin holdıngtiń portalyna kirip, «Jeke kabınetinde» baqylaı alady. Budan basqa, qajet bolǵan jaǵdaıda kredıttik menedjer klıentke «onlaın-rejimde» habarlama jiberedi. Tutynýshy kredıttik ótinimin qujattarmen tolyqtyra alady. Elektrondy júıeni engizý «Qazagro» mamandaryna qujattardy elektrondy úlgide alýǵa, jobalardy qaraý merzimin azaıtýǵa, sharýalardyń «bir tereze» prınsıpi boıynsha qyzmet kórsetýge kóshýge, ıaǵnı ony avtomattandyrýǵa múmkindik beredi. Nesıelik ótinimderdi jınaý jáne óńdeý júıesin paıdalanýǵa yńǵaıly bolýy úshin fermerlerge kómek retinde holdıng ádisteme-nusqaýlyq daıyndady. Ony «Qazagro» ınternet-portalynan kórýge jáne ózińizge júktep alýyńyzǵa bolady.
– Aıgúl Stahanqyzy, kezinde korporasııa aýyldyq kásipkerlerge óndiristiń qarjy sektoryna ótip, saýatty menedjerler bolýyna kómektesken draıver rólin atqardy. 2000-shy jyldardyń basyndaǵy jáne qazirgi fermerlerdiń aıyrmashylyǵy bar ma? Olarmen jumys isteý barysynda kompanııada qıyndyqtar týyndaǵan joq pa?
– Kezinde, budan 17 jyl buryn fermerler jańa qarjy quraldarymen alǵash tanysty. Alaıda ony paıdalana otyryp óz bıznesin aıtarlyqtaı jaqsartý ońaı bolǵan joq. Problema qarjylyq saýattylyqta ǵana emes, sondaı-aq termınologııalyq biliktilikte de boldy. Búgingi fermerlerdiń kópshiligi – bıznes-jospar jasaýǵa qabiletti, táýekelderdi esepteý, kredıt berýshi kompanııalardyń neǵurlym qolaıly sharttaryn tańdaı biletin saýatty menedjerler. Búginde sharýalar elimizdiń naryǵyn zertteıdi, jańalyqtardy qadaǵalaıdy, kórmelerge, forýmdarǵa qatysady. Onda ózara jáne sheteldik áriptesterimen tájirıbe almasady. Biz qazaqstandyq fermerlerdiń belsendiligin kórip otyrmyz. Bul bizdi qýantady.
Agroónerkásiptik keshen sýbektileri úshin respýblıkanyń barlyq oblystarynda ǵylymı-praktıkalyq semınarlar ótkizip júrgen «Atameken» UKP-nyń Agrobiliktilik ortalyǵynyń jumys istegenine eki jyl boldy. Korporasııa halyqaralyq seriktes-ınstıtýttarmen, «Atameken» UKP, qaýymdastyqtar jáne basqa da salalyq uıymdarmen yntymaqtasyp, óziniń bazasynda Biliktilik ortalyǵyn qurýdy josparlap otyr. Jańadan bastaǵan fermerler úshin nesıe resimdeý kezindegi negizgi problema – kepil múliktiń bolmaýy nemese baǵalaý qunynyń tómen bolýy. Biraq korporasııada jáne kredıttik seriktestikterde sharýashylyq ǵımarattar, jer, aýylsharýashylyq tehnıkasy jáne t. b. dúnıeler kepil retinde qabyldanady. Al kredıttik ótinimderdi qaraý merzimderine keletin bolsaq, bul jerde túsindirip ketetin nárse, Agrarlyq nesıe korporasııasy – ekinshi deńgeıli bankter sııaqty qarjy ınstıtýty. Kez kelgen bank kredıt bermesten buryn qaryz alýshynyń nesıelik tarıhyn, qarjylyq ál-aýqatyn tekseredi. О́ıtkeni kredıttik táýekelder degen túsinik bar. Keıde qaıtarymsyz nesıeler, qarjyny maqsatsyz paıdalanýlar bolady.
Buryn aýylda jumys isteýdiń qadiri, bedeli joq bolyp sanalatyn. Búginde basqasha úrdis baıqalady. Qala turǵyndary megapolısterdi tastap, aýylda bıznes ashýǵa ketip jatyr. Bilimdi jas azamattardyń kóp salymdardy talap etpeıtin aýyl bıznesine jańa ıdeıalarmen baryp jatqany qýantady. 2017 jyly aýyl sharýashylyǵyndaǵy jańa kásiporyndardyń sany artyp, myńnan asty. Jańadan ashylǵan kompanııalardyń kóptiginen agroónerkásip kesheni salasy úzdikterdiń qatarynda. Bul adamdardyń aýyldyq jerlerde bıznes ashýǵa qulshynysynyń jarqyn úlgisi. Aýyl sharýashylyǵyna nesıe berý júıesi shyqqan jyldardan bastap qalyptasqan korporasııanyń basty jumys qaǵıdasy – fermerlermen árqashan tikeleı, ashyq baılanysta bolý, túsinisý. Eń aldymen, olarǵa Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy salasyn kóterý úshin barynsha jaıly, yńǵaıly jaǵdaı jasaý.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
