Ádisnamalyq uıǵarymnyń mańyzy

Sonymen qatar ulttyq bolmys pen biregeılikti turaq­tan­dyryp, ulttyq sanany jańǵyrtý jáne bilimdarlyqqa umtylý el saıasatynyń altyn dińgegi bolyp tabylatynyna nazar aýdarady. «El bolamyn deseń, besigińdi túze», dep M.Əýezov aıtqandaı, búgingi urpaq keshegi tarıhyn, tilin, dinin bilmese, eldigimizge syn bolary haq. Sondyqtan da Elbasymyz atalmysh maqalasynda básekege qabilettilik, pragmatızm, ulttyq biregeılikti saqtaý, bilimniń saltanat qurýy, sananyń ashyqtyǵy, til, din máseleleri jáne t.b. uǵymdardy halyqtyń, ásirese jastardyń sanasyna uǵynyqty ári yqsham tilmen jetkizýge kóp kóńil bólgen.

Osy turǵydan alǵanda, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńir­lik memlekettik ýnıversı­tetiniń professory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Amangeldi Aıtalynyń óziniń «Din jáne dindarlyq» atty eńbeginde ult­tyq sanany jańǵyrtý, jańa qoǵam­nyń dinge oralýy, dindi qabyldaýy jəne adamdardyń dindarlyǵynyń qalyptasý úrdisiniń əleýmettik məseleleri jóninde oı bólisýin der mezgilinde jasalǵan qadam deýge bolady. Avtor bul máselelerdi əlemdik, reseılik jəne ortaazııalyq din­taný ǵylymy konteksinde salys­tyryp zerdeleıdi, ortaq zań­dy­lyqtary men erekshelikteri týra­ly oı qozǵaıdy, búgingisin jan-jaqty taldap, keleshegine kóz júgirtedi. Osynyń bári baı da baıypty naqty derekter ne­gizinde saralanyp, baǵalanyp, qazir­gi ǵylym men qoǵamdyq tá­j­i­rı­bege asa qajet teorııalyq tujy­rymdar men usynymdar alynǵan.

Eńbek eń aldymen oqýshy jastarǵa arnalǵan. Bizdiń oıymyzsha eńbektiń qundylyǵyna mynadaı dálelder keltirýge bolady.

Birinshiden, erekshe ózektiligi, ıaǵnı onyń der mezgilinde jazylýy. Búgingi qoǵamda, jurtshy­lyqta din men dindarlyq týraly kóptegen saýaldarǵa du­rys jaýapqa degen úlken sura­nys bar. Táýelsizdik zamany tul­ǵalarynyń ózderiniń jańǵyrǵan dúnıetanymyn qalyptastyryp, ımandylyqqa umtylyp boı túzeýi úshin shynaıy dindarlyq týraly tolyqqandy maǵlu­mat alýǵa múddeli bolýy – zańdy quby­lys. Avtor olardy erekshe bir ǵylymı yjdaǵattylyqpen taldap, oqyrmannyń ońy men solyn ajyratýǵa jón silteıdi, óz ustanymyn tyqpalamaı, erikti túrde durys tańdaý jasaýǵa jol ashady. Jeke tulǵanyń din­darlyǵyna baılanysty máse­le­lerdiń barshasynyń qanshalyqty náziktiligin eskersek, avtordyń bul ustanymynyń sonshalyqty salıqaly da salmaqty bolyp shyq­qandyǵyn aıqyn ańǵarýǵa bolady. Mundaı ustanym, ásirese oqýshy jastar úshin asa mańyzdy.

Ekinshiden, eńbek álemdik jáne dástúrli dinder tarıhyna, qazirgi jaı-kúıine baılanysty dáıekti derekterge baı. Álem­dik jáne otandyq oıshyldar­­dyń zertteý obektisine qatys­ty pikirleri kóptep keltirilgen. Avtor bul derekterdi jaı qyzyq­taý úshin emes, ózi zerdelep otyr­­ǵan qatpary kóp, astarly má­se­lelerdi oqyrmanyna qara­paıym­dylyqtan kúrdelilikke birte-birte órleý arqyly baıyp­pen jetkizý maqsatynda súzip keltirgen. Sondyqtan da avtor usynǵan árbir tujyrym jaı aıtyla salǵan shıki sýbek­tıvtik kózqarastyń kórinisi emes, júz oılanyp, myń tol­ǵa­nyp jasaǵan tolymdy qory­tyn­dy. Qazirgi zamandaǵy, ásirese Qazaqstandaǵy dinder men din­darlyq máseleleriniń búgin­gisi men keleshegin ǵylymı tur­ǵy­dan saralaý úshin mundaı ádis­­namalyq uıǵarymdardyń ma­ńyzy erekshe.

Úshinshiden, eńbekte zerde­lenip otyrǵan máselelerdi dıa­lek­tıkalyq turǵydan taldaýǵa jet­kilikti mán berilgen. Bul ásirese olardy qaıshylyqtylyq turǵysynan taldaýda aıqyn ańǵarylady. Osyǵan sáıkes din men dindarlyq dinsizdik, qudaısyzdyq, dinshildik, taqýalyq, dinı fanatızm, ekstremızm tárizdi qarama-qarsy jáne qaıshylyqty uǵymdar arqyly saralanady. Olardy durys maǵynasynda uǵynyp qana qoımaı, memlekettiń dinı saıasatynda, adamdardyń kúndelikti is-tájirıbesi men kúıki tirliginde durys qoldanylýynyń qoǵamda dinı mádenıet qundylyqtarynyń ornyǵýyna tıgizer zor áseri tereń de keńinen baıandalǵan. Bul rette táýelsiz Qazaqstan tusynda qoǵamdaǵy dinı qatynastardy retteý barysynda oryn alǵan kemshilikter de nazardan tys qalmaǵan. Muny eńbekte kelti­rilgen respýblıkalyq jáne jer­gilikti jerlerde, atap aıt­qan­da, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnı­ver­sıteti stýdentteri arasynda júr­gizilgen áleýmettik zert­teý­ler qorytyndylarynan baı­qaýǵa bolady.

Tórtinshiden, eńbekte qaras­tyrylyp otyrǵan máseleler­diń jan-jaqty jaı-kúıi baıan­dalyp qana qoımaıdy. Taldaý nátıjesinde búgingi qoǵam­dyq prak­tıka asa zárý bolyp otyr­ǵan dinı qatynastardy, dinı tárbıeni zaıyrly qoǵam qundylyqtaryna sáıkes retteý, uıymdastyrý máseleleri boıynsha utymdy usynystar jasalǵan. Bul usynystardy búgingi is-tájirıbege synalap engizýdiń Qazaqstan qoǵamy, onyń bolashaǵy jastarymyz úshin mańyzy zor ekendigi kúmán týǵyzbaıdy.

Besinshi dálel shyǵarmanyń tili týraly. Eńbektiń oqýshylar qaýymyna, ásirese stýdent jas­tarǵa arnalyp jazylǵany birden baıqalady. Kúrdeli máselelerdi logıkalyq týyndaýshylyq zań­dylyqtary aıasynda, dáıekti derekter arqyly uǵynyqty tilmen baıandaý oıly biliktilikti, joǵary ustazdyq sheberlikti talap etetindigi belgili. Avtor ádettegideı osy joǵary talap deńgeıinen kórine bilgen.

Qoryta aıqanda, professor A.Aıtalynyń «Din jáne dindarlyq» atty zertteý eńbegi búgingi qoǵamymyzdyń jasamysyna da, jasyna da ózderiniń dinı saýattylyǵyn, dinı máde­nıe­tin qalyptastyrýǵa zor kóme­gin tıgizýge múmkinshiligi mol shyǵarma. Eńbektiń arnaý­ly kýrs retinde ýnıversıtet stý­dentteri men magıstranttary­na usynylýy ábden quptarlyq is. Jastarymyzdyń dinı saýat­tylyǵyn, mádenıetin durys baǵytta qalyptastyrýǵa óziniń ıgi áserin tıgizeri sózsiz.

Abylaı MUHAMBETJAN,

Baýyrjan Júnisov

Aqtóbe