Bodandyqtan sana sarsańǵa túsip, til ǵana saırap turǵanda ult arystary halqyna sóz arnap, tamyrynan qol úzbeýdi, qol úzseń shirigen jipteı úzik-úzik bolatynyńdy qatań eskertken. Oǵan aǵartýshy Ybyraı Altynsarınniń arǵy ǵasyrda «...Qazaq halqy – azbaǵan halyq, onyń talaby bireý salyp bergen tar sheńberdiń qyspaǵyna syımaıdy. Zaman osylaı bolǵan soń, amalyn taýyp, múmkindigi bolǵan jerde, qazaq halqynyń eldigin buzyp, bolashaǵyn búldirip jatqan jaýyzdyqqa qarsy kúrese berý kerek. Sýǵa batyp bara jatqan kisini kóre turyp, qolushyn bermeý aramdyq bolar edi...», deıdi.
Táýbe, qazir Ahmet Baıtursynuly aıtqan alty mıllıon qazaq óz Otanymyzda on eki mıllıonnan asyp otyr. Ne nárseni bolsa da atqarýǵa, jol-joba qıystyrýǵa qýatymyz jetedi. Ál-aýqatymyz da álsiz emes. Tek júıeli is, qulyq bolsa deńiz.
Ulttyń saqtalýy rýhtyń tazalyǵynan ekeni belgili. Rýh sóziniń túp-tamyry bıologııalyq turǵydan adam jaratylatyn uryqtan rýhanı bolyp ózgerip, fılosofııalyq uǵymǵa aınalǵan desek te bolatyn shyǵar. Sol uryq taza bolmasa, adam kem bolyp qalady, keselge ushyraıdy. Jerge tastaǵan bir tal dánniń ishinde zalaldy nárse bolsa, bıdaı óne me? О́nbeıdi, óledi. Adam da solaı.
AQSh-tyń bir azamaty donorlyq jolmen jıyrma balaǵa áke atanypty. Osy tásil elimizge de jetkeli biraz jyl bolyp barady. Er adam bir ret klınıkaǵa donorlyq jasasa, onyń jasýshasynan 60-70 bala ómirge keledi eken. Al ol ózge klınıkaǵa da donorlyq kórsetse, ol eki eseleneri anyq. Sonda onyń bári bir ákeden taralǵan urpaq bolyp eseptelmeı me?
Bul donorlyq qupııa jaǵdaıda júredi eken. Tapsyrýshy adamnyń qyzmeti, jasy, densaýlyǵy, jumysy kórsetilgenmen, aty-jóni belgisiz. Donorǵa urpaq kóre almaı júrgen zárý jubaılar júginedi. Elimizde 16 myń er azamat belsizdikke urynypty. Al qyzdar jaǵy budan kóp bolmasa, az emes ekendigi belgili. Urpaq qamyn oılaǵan jubaılarmen qatar, otyryp qalǵan qyzdar da osy donorǵa táýeldi bolsa kerek.
Árıne, naqty aty-jónderi atalmaǵanmen donorlyq qyzmet tegin kórsetilmeıdi ǵoı. Aqsha júrgen jer ym-jymsyz bolmaıdy. Ondaı jaǵdaıda ult urpaǵynan góri, naryqty jeleý etip, kúnkóristi kóldeneń tartyp, Abaı sózin alǵa ozdyrmaı qoımaıdy.
Iá, jan baǵý kerek, biraq ult jaıyn, urpaq jaıyn qaıda qoıamyz? Sol donor ákeden ósken bala ýaqyt óte kele er jetip, qyz boı jetip, bilmestikten otaý tigip jatsa, ne bolady? Bul jeti atany jaıyna qaldyryp, ultty azdyryp, urpaqty tozdyrý keseline uryndyrmaı ma? Qazaq jeti atany bylaı qoıyp, on bes, on jeti ataǵa deıin qyz alysyp, qyz berise qoımaǵan. Zamanǵa qaraı ár jaqta turyp, ata suraspaı, jazym basqandardyń keıbireýleriniń ómirleri ókinishpen ótip júrgeninen habardarmyz. О́zge ulttarǵa táńirim ondaı qylyqty juǵysty etkenmen, álimsaqtan qazaqqa ol darymapty. Shalys basqan urpaq úshin shartarapqa at shaptyryp, saýyn aıtyp, aqboz shalyp, qos balaǵa jurt jabylyp bata bergen eken. Sol bata keı jasqa daryp, keı jasqa darymaǵan da tustar bolǵan. Bul qazaqtyń qan tazalyǵyn saqtaý jolyndaǵy uly ıdeıasy edi. Ǵylym, bilimi joq kezdiń ózinde-aq osyndaı keremet qaǵıdany qalyptastyrǵan, babalarymyzdy ǵulama demeı kórińiz!
О́zimiz úlgi tutatyn órkenıetti elderde mundaı donorǵa ári ketkende bes balaǵa ǵana ruqsat etiledi eken. Al bizde alda aıtqanymyzdaı, jıyrma balaǵa «jol ashylatyn» kórinedi.
Bul úshin ne isteý kerek degen oı aldan shyǵary kúmánsiz. Eger ult qamy desek, ǵylymnyń áleýeti ozyq, sony tıimdi paıdalana otyryp, donorlyqty durys jolǵa qoısaq, urpaq azyp, jurt qıyndyqqa dýshar bolmaıdy. Qasıetti Quranda da óz ákesiniń atymen atalmaǵan bala teksiz delinetin kórinedi. Mundaı jaǵdaıda múlde basqa bireýden jaralyp, tegin bilmegen bala, ol az deseńiz, qandasymen qosylsa, naǵyz teksiz bolary sózsiz. Bul shymbaıǵa batsa da shyndyqqa aınalyp júrmesin. Ol úshin donordy kez kelgen klınıkada qabyldaýdy doǵaryp, bir ortalyqqa júktesek, onyń ortaq bazasyn jasasaq, donor adam týraly málimetten ony alǵandar ǵana habardar bolsa, esh artyqtyǵy joq. Bul arada jeke adamnyń jaıy emes, ult taǵdyry jatyr ǵoı. Túbimiz bir Túrkııa jurty donor bolýdy tek týystaryna ǵana júkteıdi eken.
Qalaı desek te, jahandaný zamanynda ultty saqtaýdyń týra joly ákelik donor máselesin durys sheshýde bolyp tur.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
