Elimizdiń táýelsizdik alýymen bizde de búkil álemdegi sekildi naryqtyq qatynas ornyqty da, bul júıe dúken sórelerin zatqa toltyrdy. Sóıtip ta-
ýar tapshylyǵy joıyldy. Biraq esesine aqshanyń qadiri artty. Qazir aqshań bolsa, qustyń sútinen basqanyń bárin taýyp alýǵa bolady. Demek qazirgi kúni jeke adam da, kompanııa da, memleket te aqsha úshin kúresedi. Ony árkim ártúrli joldarmen alady. Bireý eńbegin, bireý bilimin, bireý talantyn, endi bireý qolyndaǵy baryn jaldaıdy nemese satady.
Álem elderiniń ınvestısııalyq saıasaty osy jaǵdaıdy esepke alatyn sekildi. Gúlden shyryn soratyn bal arasy sekildi ınvestorlar da óz kapıtalyn nyǵaıtý úshin ózine paıdaly elder men aýmaqtardy izdeıdi. Arzan jumys kúshi, taýarlardy ótkizý rynoktary nemese shıkizat baılyǵy bar elder olardy gúlge toly jazıra sekildi tartady. Bizdiń Qazaqstan táýelsizdik alysymen kómirsýtegi jáne metall kenderi shıkizat kózderiniń moldyǵymen olardy ózine tarta bildi. Osynyń nátıjesinde búkil Ortalyq Azııaǵa kelgen ınvestısııalardyń 80 paıyzyn bir ózi ıelenip otyr.
Endi álemdik tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń sońǵy kezdegi aǵyny qalaı qaraı aýǵandyǵyna nazar aýdaryp kóreıik.
BUU-nyń Saýda jáne damý jónindegi konferensııasy ázirlegen esep boıynsha álem elderine 2014 jyly 1324 mlrd, 2015 jyly 1774 mlrd, 2016 jyly 1746 mlrd dollar ınvestısııa kelgen eken. Osy ınvestısııanyń basym kópshiligi buryn damýshy elderdiń enshisine buıyrsa, keıingi eki jylda jaǵdaı ózgere bastapty. Endi ınvestısııalar aǵymy damyǵan elderge qaraı aýa bastaǵan. Máselen, 2014 jyly damýshy elder álemdik ınvestısııalardyń 50 paıyzdan astamyn alsa, 2015 jyly 40 paıyzdan astamyn, al 2016 jyly 30 paıyzdan astamyn ǵana ala alǵan. Ásirese Afrıka, Latyn Amerıkasy men Karıb basseıni elderine keletin ınvestısııalar kólemi turaqty túrde tómendeı túskeni seziledi.
Kerisinshe, osy ýaqyt aralyǵynda damyǵan elderdiń ınvestısııadaǵy úlesi 40 paıyzdan 70 paıyzǵa deıin kóterile túsken. Investısııalar, ásirese, Eýropaǵa qaraı quıyla bastaǵan. Máselen, Eýropa elderi 2014 jyly 272 mlrd dollar ınvestısııa tartsa, 2016 jyly bul óńirge 533 mlrd dollar ınvestısııa quıylypty. Sondaı-aq AQSh yqpalyndaǵy Soltústik Amerıka qurlyǵy elderi 2014 jyly 231 mlrd dollar ınvestısııaǵa ıe bolsa, 2016 jyly 425 mlrd dollardy quraıtyn ınvestısııaǵa kenelgen.
Budan álemde júrip ótken sońǵy daǵdarystardyń ınvestısııalar aǵymy men baǵytyna eleýli ózgerister engizgendigin baıqaýǵa bolady. Qarjynyń kóbiktenýi, jańa tehnologııalardyń molynan enýi jáne saıası shıelenisterdiń jıileýi saldarynan paıda bolǵan bul daǵdarystar el men eldiń arasyndaǵy alshaqtyqty ulǵaıta tústi. Dúnıeniń qubylýy, kóptegen óńirlerde turaqsyzdyqtyń etek alýy, bosqyndar problemasynyń kúsheıýi qarapaıym halyqtyń ǵana emes, iri ınvestorlardyń kóńiline de alań ákeldi. Osydan baryp álemdik ınvestısııalar aǵymy da «baı baıǵa, saı saıǵa quıady» qaǵıdasymen júrip jatqan sekildi.
Álemdegi eń myqty ınvestor el AQSh ekendigi burynnan belgili. 2016 jyly bul el 299 mıllıard dollardy quraıtyn ınvestısııasyn syrtqa shyǵarypty. Degenmen munan keıingi tizimde eleýli ózgerister bolǵandyǵy baıqalady. Máselen, kórshimiz Qytaı 2015 jyly 128 mıllıard dollardy quraıtyn ınvestısııalyq qarjysyn syrtqa shyǵaryp, AQSh, Irlandııa, Nıderland, Japonııadan keıingi besinshi oryndy qanaǵat tutsa, 2016 jyly 183 mıllıard dollardyń ınvestısııasymen ekinshi orynǵa taban tiregen. Munan keıingi oryndarǵa Nıderland, Japonııa, Kanada, Gonkong jaıǵasqan.
Al endi qaı el kóbirek ınvestısııa tartýda degen suraqqa jaýap izdesek, kósh basynan burynǵysynsha taǵy da AQSh-ty kóremiz. 2016 jyly onyń tartqan ınvestısııasynyń kólemi – 391 mıllıard dollar. Demek sońǵy jyldary AQSh-tyń ınvestısııany berýinen alýy kóbeıgen. Sondaı-aq 2016 jyly 254 mlrd dollardyń ınvestısııasyn alýshy el retinde ekinshi orynǵa Ulybrıtanııa birikken koroldigi kóterilipti. Úshinshi orynǵa 134 mlrd dollardyń ınvestısııasyn tartqan Qytaı taban tiregen.
Al bizdiń Qazaqstan jaǵdaıyna kelsek, 2016 jyly elimizge 20,6 mlrd dollar tikeleı sheteldik ınvestısııalar kelgeni belgili. Bul 2015 jylǵy kórsetkishten 40 paıyzǵa artyq jáne sońǵy on jyl ishindegi rekordtyq kórsetkish retinde tirkelgen.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
