Baıqasańyz, bul búgingi kúnge saı aıtylǵan ba dersiz. О́ıtkeni bul sózdiń máni qolynan is keletin adamdy shettetip, amalyn asyrǵan adamdy bılikke otyrǵyzý. Rasy kerek, qazir aınalańyzǵa qarasańyz, qoǵamymyz osyndaı kúı keship jatqandaı.
Árıne jeke bastyń múddesin ǵana kózdeıtin adamnyń nıeti kópshiliktiń qamyn kúıtteýmen eshýaqytta ushtaspaıtyny anyq. Sondyqtan «kisisi bilgen» adamnan jaqsylyq shyqpaıtyny ras.
Halyq maqaly da osyny rastaǵandaı: «Jaqsy adam atqa minse jarasady. Jaman adam atqa minse adasady» deıdi. Al adasyp jatqandar az emes. Biraq muny at ústinde otyrǵan adamnyń ańǵara qoıýy qıyn. Ol «men biletin bolǵandyqtan, kerek bolǵandyqtan meni atqa otyrǵyzdy» deıdi. Sóıtip eki kózi tumshalanady. Tek talaı jandy jazǵyryp, jazyqsyz jazalap baryp, bolary bolyp boıaýy sińgende ǵana muny oryntaqqa otyrǵyzǵan «kisisiniń aılalyǵy» qatelikke uryndyrǵanyn joǵary jaq baıqaýy múmkin.
Sondaıda amalsyz «Eshten kesh jaqsy» deısiz. Jáne osyndaı qatelikterdiń bárin áýeli halyq kórip, baıqap qoıatyny kóńilge medet. Sondyqtan ol jaıly áńgime aldymen annan-munnan qyltıyp, aıtylyp qalyp jatady. Áıtse de onyń der kezinde nazarǵa alyna qoımaıtyny kóńilge kúdik uıalatady. Áıtpese muny der kezinde ańǵaryp, sol kezde is basyna kelgen «isiniń túzýliginen» jetistikke jetkize alatyn, ıaǵnı el qamyn kúıtteıtin jannyń paıdasy kóp bolar edi. Sonda Súıinbaı Aronulynyń «Jaqsyǵa eshkimniń de jattyǵy joq, Kóredi bárin de óz balasyndaı» degenindeı, oǵan ortaq maqsatqa qol jetkizýde alalamaý, janyna jaqpaǵandardy jaqtyrmaý jat bolar edi. Ondaı adam jurttyń yrysyna aınalary da sózsiz.
Al «kisisiniń» aıtqanymen tizginge ıe bolyp, sosyn ne istesem de erkimde deıtinderdiń ońbaı súringeni bar.
Táýelsizdik alǵaly beri teris isimen eldi qaqsatqan qanshama sheneýnik ustaldy. Abyroısyzdyqqa ushyrady. Aralarynda kim joq deısiz. Solardyń deni «kókesiniń keremettiginen» keýde kergender. Mundaılardyń qolyna bılik tizgini tıse, ózderiniń kim ekendikterin shynaıy túrde kórsetedi deıdi sarapshylar. Ras sóz. О́ıtkeni belgili bir iske jete kásiptenbegen, onyń qyr-syryn bile qoımaǵan adamǵa álgi tuńǵıyǵy tanys emes mamandyqty kenetten ıyǵyna júkter bolsa, sol sátte-aq onyń ózin ózi ustaýy, minez-qulqy, áreketi birden ózgeredi eken. Jaqsy jaqqa ózgerse bir sári ǵoı.
Is barysyn bilmegendikten adasatyn kórinedi. Buǵan sarapshylar naqty mysal da keltiredi. 1971 jyly psıholog F.Zımbardo táýeldi adamdar men qolynda bıligi bar adamdardyń is-áreketin synap kórgisi keledi. Ol úshin Stendford ýnıversıtetiniń stýdent-eriktilerin eki topqa: ustalǵandar men qaraýyldarǵa bóledi. Nátıjesinde bas bostandyǵynan aıyrylyp «túrmege» qamalǵandar men olardy kúzetetin, qaraýyldaıtyn «aıdaýyldar» paıda bolady.
Sonda osy tájirıbe barysynda psıholog kúzetshilerdiń boıynan qatygezdik kórinisterin baıqasa, qamaýdaǵylardan kerisinshe, qaýqarsyzdyq pen saǵy synǵandyq kórinisterin baıqaıdy. Budan keıin Zımbardo synaqty doǵara qoıady. О́ıtkeni eki toptyń áreketinen qaýipti nyshandar ashyq ańǵaryla bastaǵan.
Mine, órkenıetti elderdiń zańgerleri izgilik qaǵıdasyn damytý, qylmystyq saıasatty izgilendirý kerek dep aıtqanda, ár salanyń bilikti óz mamany bolýy qajettigin alǵa tartady. Biliksizdik, is barysyn jete bilmeý ókinishke soqtyrady.
Zańdy bilip qoıý jetkiliksiz, onyń oryndalýy úshin adamgershilik qaǵıdalardyń ushtastyrylýyna jol ashatyn izgilik qajet. Áıtpese stýdent birden tájirıbeli zańger, til mamany – hırýrg, agronom – ushqysh, qurylysshy, tis dárigeri bolyp isti tyndyra salmaıdy. Biraq qolynan is kelmese de «kisisiniń kómegimen» baryp, tunyq sýdy laılap jatqandar bar ǵoı. Sonda halyq arasynda densaýlyq salasyna, bilim salasyna, aýyl sharýashylyǵyna qatysty aıtylatyn áńgimeler ózeginde ótirik joq-aý dep oılanasyz. Nebir salalardyń basshylary aıtty degen kúlkili áńgimeler de týyndap jatqan jaıy bar.
Sonyń negizi Abaı atamyzdyń «sen de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta, bar qalan» degen sózine mán bermeı, óz ketigin taba almaýynda-aý shamasy.
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»
