Jer-sýdyń shejiresin shertetin jelili ańyz-ápsanalar tańǵajaıyp bitimdi taý-tas, ózen-sý, kól-bulaqtardyń paıda bolý sebep-saldaryn halyqqa túsindiredi. Qazaq mıfteriniń bir tobynda qasıetti taý-tas, ózen-kól jaýǵa qarsy soǵysyp, kóz jumǵan rýhy bıik jandardan qalǵan tarıhı eskertkish, kýá retinde somdalady da, mundaı mánge ıe bolǵan jaǵyrapııalyq ólke qazirgi urpaqty babalar dáýirimen jalǵastyryp, zerdesine ámanda otanshyldyq sananyń dánin sebetin kıeli mekenge aınalady. Demek, ulttyq epos pen mıfologııa tabıǵatpen úndese kele kez kelgen ýaqytta halyqtyń tarıhı jadyn oıatyp, basqynshy jaýǵa qarsy qaharmandyq rýhty silkindiretin kod-quralǵa aınalady degen sóz. Sol sebepten de keń-baıtaq dalamyzda dara bolmys-bitimi, keremet kelbetimen kózge ystyq kórinetin babalardyń rýhy sińgen qasıetti taý-tas, kól-bulaq qalyń jaýdy jamsatqan qaharmandarymyzǵa arnap el ana men jer ana birigip turǵyzǵan saltanatty monýment keshendeı búgingi urpaqqa áser etip otyrǵan deýge negiz bar.
Qazaqtyń kóptegen ápsana-mıfterinde alyptar men batyrlar, sonymen birge áýlıe jandar tiri kúnderinde qısapsyz jaýlarǵa qarsy qasyq qany qalǵansha soǵysyp, kóz jumǵan soń, olardyń qasıetti dene-músheleri qazirgi shaqta dalamyzda turǵan belgili bir taý-tasqa, ıaǵnı, jaǵyrapııalyq oqshaý nysanǵa aınalyp ketkeni týraly baıandalady. Osylaısha ulan-ǵaıyr dalamyzdaǵy jer-sýdyń jaratylý tarıhy jaýǵa qarsy soǵysqan qaharmandardyń ómirbaıanymen ushtastyrylyp, ólkedegi tabıǵattyń ǵajaıyp nysandaryna kıeli maǵyna beriledi.
Máselen, Abylaıdyń han ordasy ornalasqan Kókshetaý óńirindegi sulý da symbatty taý-tastar tizbegi týraly jelili mıfterdiń arqaýy el qorǵany batyrlardyń qaharmandyq ómirimen qabat órilgen.
«Oqjetpes» týraly myna mátinge nazar aýdaraıyqshy:
«Ertede Oqjetpes degen alyp batyr bolǵan eken-mys. Onyń boıynyń bıiktigi sondaı, jaýdyń atqan jebesi batyrdyń basyna darymaıtyn bolǵan. Ony at ta, atan túıe de kótere almaıdy. Saýyt-saımany da aýyr bolsa kerek, sol sebepten, joryqta pilge minip júredi eken. Birde qısapsyz qalyń jaýmen shaıqasyp, olardy qýyp jibergen soń, qaljyraǵan batyr kólge shomylyp, qalǵyp ketedi. Osy kezde ańdyǵan jaý uıqyda jatqan batyrdy baılap tastaıdy. Alyp oıana kele dushpanmen arpalysa ketedi. Qumyrsqadaı qujynaǵan jaýlaryn yzalana tapaǵan batyr birýaqta álsirep, súrinip ketedi. Sol kezde ol qudaıǵa: «Táńirim, meni jaýlarǵa qor etkenshe tasqa aınaldyr!», dep jalbarynady. Bul tilek sol mezette oryndalady, minip júrgen pili de muny kórgen soń shógip, taýǵa aınalady».
Jer-sýdyń paıda bolýy týraly kóptegen mıfterde batyrlardyń, alyptardyń denesi osylaısha ómiri aıaqtalysymen, jergilikti tabıǵat nysandaryna aınalǵany kórinis tabady.
Bizdiń baıqaýymyzsha, alyp batyrdyń jaýmen jalǵyz jaǵalasyp erlikpen tynym taýyp, taý-tasqa qubylýy – qazaq mıfologııasynda jıi kezdesetin bederli saryndardyń biri. Mysaly, tabıǵat ana tańǵajaıyp qolymen quıǵan músindeı etip somdaǵan Jekebatyr taýynyń bitimi týraly mynadaı mıf el arasyna taraǵan:
«Kedeı aýylda asqan kúshti, armanshyl bir batyr turypty...Týǵan jerine shyǵys pen ońtústikten jońǵarlar shapqynshylyq jasap, batystan Edil qalmaqtary shabýyldap tynym bermeıdi. Sútteı uıyǵan aýyldardyń shańyn aspanǵa shyǵaryp, astan-kesteń qıratyp, jaý qoly tórt túlik mal tabyndary men qorǵansyz adamdardy aıdap áketedi. Al el ishi bir-birimen qalyńdyq pen jaıylymdyqqa talasyp, kúnde qyrqysyp, aýyzbirlikke kele almaıdy. Jas batyr bárine qolyn bir siltep, aýyldan ketýdi oılaıdy. Erkin júrip, baq pen baılyq izdegisi keledi. О́zine qylysh pen dýlyǵa, ústine saýyt soǵyp kıip, baqyt izdep jolǵa shyǵady.
...Jaýmen birinshi bolyp jas batyr kezdesip, jalǵyz ózi qarsy shabady. Qaptaǵan qalyń qol onyń aldyn bógep, qorshaýǵa alady. Ol qansha kúshti bolsa da, qısapsyz jaýdy qurtyp bitire almaıdy. Dushpan qara masadaı qujynap, shegirtkedeı úımelep, batyrdyń ústine shyǵyp ketedi. Onyń kózi kórmeı, qulaǵy estimeı qalady. Sonda ǵana ol baqyt úshin jalǵyz kúresýdiń qate ekendigin túsinip, ah uryp ókinedi. Alyp tulǵaly batyr ál-dármeni quryp, týǵan dalasyna shalqasynan qulap túsip, tasqa aınalady, máńgilik uıqyǵa beriledi. Jekebatyr taýy, mine, osylaı paıda bolǵan desedi...
Jazýshy Janaıdar Mýsın tarıhı mańyzǵa ıe mundaı jaǵyrapııalyq nysandy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý kerek ekendigi týraly bylaı dep pikir órbitedi:
«Jurt ony alystan qyzyqtap turyp, basyndaǵy dýlyǵasynan bastap anaý – aı mańdaıy, mynaý – qalyń qabaǵy, qyr muryny, áne, erni, ıegi men saqaly, dep, batyr beınesindegi taý múshelerin sanap turar edi ádette. Sonyń barlyǵy tabıǵat ananyń tól týmasy. Eger Batyr tulǵaly taýdyń sonaý mańdaıynan nemese sonaý keń murynynan bir tas úzilip tússe, nemese sonaý keń omyraýyn japqan saqal qaraǵaılardyń bir butasyna ot tıip, ne qurt jese, búkil taýdyń sáni de, máni de ketti deı ber. Ol onda búkil batyr beınesinen aıyrylyp, eshkimdi eliktirmeıtin, qara jaıaý halyqtyń tabany astynda taptandy bolyp jatqan jaı taýlardyń birine aınalyp qala berer edi. Sondyqtan onyń tóbesine baratyn týrıster nópirin azaıtsa, árbir tasy men árbir tal, qaraǵaıyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı bilsek deımiz».
Jergilikti jaǵyrapııalyq nysandardyń paıda bolýy týraly kóptegen qazaq mıfterinde keıipkerlerdiń taý-tasqa aınalýynyń negizgi sebebi – sany orasan kóp dushpanmen shaıqasý. Demek, ejelgi zamannan asa zárý mańyzǵa ıe bolǵan otandy jaýdan qorǵaý taqyryby mıftik ejelgi sıýjetterge tarıhı sıpat bergen deýge bolady. Mysaly, «Apaly-sińlili úsh arý» degen úlgi bylaı:
«Ertede Qaraýyl aýyldarynyń birinde eldiń kórki, biraq dushpandardyń kóz qurty bolyp apaly-sińlili úsh qyz ómir súredi. Úsheýi de birinen biri ótken has sulýlardyń ózi bolady. Ortalaryndaǵy jalǵyz baýyrlary Oqjetpes beti qaıtpas batyr bolyp ósedi. Úsh apasyn qyzǵyshtaı qorǵap, qamqorshy bola biledi.
Ábden óshikken jaý qapylysta basa kóktep, eldi shaýyp, úsh arý men baýyry Oqjetpesti antalap qorshaýǵa alady. Tórteýi shegine atysyp, keıin jyljı beredi. Bir kezde tý syrttaryna qarasa, syńsyp turǵan jasyl orman, baý-baqsha, móldir kól, kógildir taýlardy kóredi. Qus jyrtylyp aırylady. «Týǵan jerdiń mundaı balaýsa baǵyn aramnıet dushpandardyń qara tabanyna qalaı taptatamyz, qasıetti topyraǵymyzdy qalaı oırandatamyz, ózimizdi qalaı qorlatamyz?» dep qaırattanǵan Oqjetpes pen onyń úsh arý qaryndasy qatarlasyp jaýǵa qasqaıa qarsy tura qalady da, shapsa almas qylyshy maıyrylatyn, súńgitse qara naızasy qaıyrylatyn, atsa oǵy asyp túse almaıtyn qamal tasty tik qaptal quzar shyńdarǵa aınalyp ketedi. Buny kórip, záreleri ketken jaý tym-tyraqaı qasha jóneledi».
Keıbir mıfterde taý-tas jaýdyń qýǵyn-súrginine tap bolǵan qyz-kelinshekterdiń nemese dushpanǵa áýlıe adamnyń oq darıtyn osal tusyn aıtyp, satqyndyq jasaǵan áıelderdiń áreket-qımylynan paıda bolady. Mundaı maǵynadaǵy «tasqa aınalý» motıvinen týǵan sıýjetter mol. Mysaly, Qyryq qyz, Shilter áýlıe, Azanur, Masat ata t.s.s. Máselen, Qazyǵurt taýyndaǵy Qyryqqyz týraly mıf bylaı:
«Baıaǵyda bir baıdyń qyzynyń toıy bolady. Toı bolyp jatqanda qalyńdyq qyryq qyzymen, kúıeý serikterimen serýendep taýǵa shyǵady. Jaýgershilik zaman eken. «Jaý kelip qaldy» degen daýys shyǵady. Sonda qyzdar shýlap: «E, qudaı! Bizdi jaý áketpekshi, tas qyla kór!», depti. Sonda bári tasqa aınalypty».
Býrabaıdyń paıda bolýy týraly jelili mıfterde zaharyn shashyp kele jatqan orys otarshyldyǵynyń aýyr zardaby da sezdiriledi. Bul týraly jazýshy S.Muqanov mynadaı sıýjetti jazyp alǵan:
«Ertede Kókshetaýdyń baýraıynda qasıetti bir aq býra ómir súrgen eken. Ol el basyna qandaı bir apat, nendeı bir jamanshylyq tónip kele jatqanyn sezse bozdap, dalany kezip, elge eskertedi eken. Aq patsha qazaq dalasyn otarlaǵaly joryqqa attanady. Oqıǵany aldyn ala sezgen aq bas býra da kúńirene bozdap, eldiń mazasyn ala bastaıdy. Muny jamanshylyqqa joryǵan Abylaıdyń otyz ulynyń biri Qasym sultan býranyń azaly únin óshirgisi kelip, kózdep sarjasyn tartyp qalady. Jaralanǵan býra shóge qalady da, sol boıynda taýǵa aınalyp ketedi. Osylaısha Býrabaı paıda bolady».
Otarshyldyqqa qarsy sarynǵa qurylǵan kelesi bir shoǵyr mıf eldiń rýhanı tiregi áýlıe jandar tóńireginde aıtylady. Bul jelili mıfterde de syrtqy dushpanǵa qarsy órshı túsken halyqtyń muń-nalasy, kek namysy qapysyz órnektelgeni baıqalady.
Máselen, qazaq mıfterinde tómendegideı saryndar turaqty kezdesedi. Elge belgili áýlıeler (Masat ata, Ýkasha ata, Túlkibas, Azanur áýlıe, Shilter áýlıe t.b.) namaz oqyp turǵanda ańdyp júrgen aıar jaýlary oǵan aıaq astynan qastandyq jasaıdy da, olar qaza tapqannan keıin marqumnyń denesinen (qanynan, izinen, túkiriginen) jergilikti jaǵyrapııalyq nysandardyń túr-túsi, keskin-kelbeti paıda bop, qalyptasady. Al atsa oq ótpeıtin qasıetti áýlıeniń osal tusyn dushpanǵa aıtyp bergen opasyz kelini (keıde toqaly) qarǵystan meńireý tasqa aınalady.
Endi bul jaıttarǵa naqtyly mysaldar keltirsek: «Baıaǵy ótken zamanda Shilter degen bir áýlıe kisi bolypty. Qudaıǵa qulshylyqtan jazbaǵan, istegen isi aq, kóńili sútteı pák, nıeti adal, sózi túzý adam eken. Bir kúni jolaýshylap kele jatyp, qasyndaǵy qyryq kisimen birge Qazyǵurt taýynyń etegine kelip túsedi. Dám iship, damyldaǵannan keıin besin namazyn oqýǵa kirisedi. Namaz oqylyp jatqan kezde taýdan túsken qaraqshy dushpandar áýlıeni serikterimen qosa óltirmekke bekinip, tap beredi. Shilter men qasyndaǵy qyryq joldasy namazdaryn buzbaı oqı beredi. Namaz ústinde áýlıe Alladan bylaı dep tilepti:
– Iá, qudaıym, bizdi jaý qolyna túsire kórme, jaý qolyna túskenshe tas músinge aınaldyryp, qatyra kór, – dep tileıdi.
Jaryqtyq qasıetti Shilterdiń tilegi qabyl bolyp, serikterimen birge tasqa aınalyp, qatyp qalady. Sonan kópshilik bul jerdi Qyryq Shilter áýlıeniń jeri dep atap ketedi. Osy jerde birine-biri qarama-qarsy úsh bulaq aǵyp jatyr. Úsheýiniń dámi de úsh túrli, emi de úsh túrli. Bireýi ish aýrýlaryna, ekinshisi kóz aýrýlaryna, úshinshisi qulaq aýrýlaryna dárý desedi».
Ádette mundaı oqıǵalardan keıin paıda bolǵan delinetin áýlıege qatysty jaǵyrapııalyq nysandar eldi emdep-domdaıtyn, saýyqtyratyn, aq tilegin qabyl etetin qutty da shıpaly orynǵa aınalady. Ondaı ólkeler Ońtústik Qazaqstanda, Mańǵystaýda, Syr boıynda kóptep kezdesedi. Mysaly, Ýkasha áýlıeniń qaza tapqanda domalaǵan basy enip ketken taýdyń qýysynda kıeli qudyq paıda bolsa, Kózata qabiriniń qasynan janardy emdeıtin bulaq aǵyp shyǵady, Túlkibas áýlıe túkirip qalǵanda on eki qarsylasy ezilip ketedi, sol jerde on eki shıpaly bulaq paıda bolǵan degen ańyzdar bar.
Osylaısha belgili bir óńirdegi qasıetti taý-tastyń nemese kól-bulaqtyń paıda bolý sebebi áýlıe jandardyń jaýǵa qarsy kúres júrgizgen zamanymen tikeleı baılanystyrylyp, osy nysandarǵa kıeli maǵyna beriledi. Keń dalamyzdaǵy mundaı kórikti de qasıetti mekender qazirgi urpaqtyń ólketaný maqsatynda saıahat jasap táý etetin, rýhyn shyńdaıtyn, ata-baba taǵylymymen sýsyndap, patrıottyq tárbıe alatyn mártebeli turaǵyna aınalyp otyr.
Tujyrymdap aıtqanda, qazaq mıfteri, ápsana-hıkaıattary syrtqy jaýlarǵa qarsy otan qorǵaý soǵysyn júrgizgen túrli kezeńderde, ásirese jońǵarǵa qarsy shaıqas zamanynda tarıhı qýatty sıklızasııadan ótip, alǵashqy qaýymdaǵy kóne qabyǵynan ajyrap, jańa dáýir talabyna saı beıimdelip, patrıottyq ton kıgeni baıqalyp otyr.
Buǵan naqtyly dálel retinde tarıhta bolǵan shyn qaharmandardyń keıbir mıftik jıyntyq áńgimelerdiń arqaýyna aınalǵandyǵynan da ańǵarýǵa bolady. Mysaly, Raıymbek pen Jasybaı batyrǵa qatysty mıftik sıýjetterde osy jaıt ańǵarylady. Aıtalyq, «Raıymbektiń bulaǵy» týraly mátin bylaı:
«Kezekti qalmaqtarmen bolǵan shaıqasta qazaqtyń qoly jeńilip, sheginýge májbúr bolady. Olar Buǵyty taýy men Toraıǵyr taýlary arasyndaǵy Kókpekti jazyǵyn ótip baryp, Toraıǵyr taýynyń etegine kelip tyǵylady. Qansha kúngi urystan ábden qaljyraǵan ásker sý izdep, álekke túsedi. Sonda Raıymbek batyr bir tamshy sýdy ańsap, jerdi qylyshymen túrtip jibergende, bulaqtyń kózi ashylyp, sýy atqaqtap shyǵady. Sodan qazaqtyń qoly álgi sýdy iship, bulaqtyń jaǵasynda eki kún jatyp, tynyǵady da, bar kúsh jigerin boıyna jınap, jaýǵa qarsy shabady. Ásker jeńiske jetedi. Al álgi bulaq Raıymbektiń bulaǵy atalyp ketedi».
1897 jyly jazda qazaq dalasynda bolǵan fransýz saıahatshysy Labe erekshe alyp batyr Jasybaı týraly ańyzdy elden estigen. Ol jazyp alǵan mátin bylaı:
«Baıanaýyl óńirinde Jasybaı degen áıgili batyr bolǵan. Ol birde alystan oralsa, jaýlar aýyl-aımaǵyn shaýyp, ata-anasyn óltirip, úıin órtep, malyn qýyp ketken eken. Jasybaı qalmaq pen qazaq eki jurttyń arasyn bólip turǵan taý asýyna shyǵyp, qaraýyl qaraıdy. Arǵy bette eldi talaǵan qalmaqtar keń jazyqta qýanyshy qoınyna syımaı saıran salyp, orda tigip, jeńis toıyn toılap jatady. Qaharlanǵan Jasybaı taýdyń bir shoqysyn julyp ap, olarǵa laqtyryp, qalyń jaýdy bastyra salady. Sodan keıin, sol jartasty qaıtadan kóterip, asýǵa keledi de, jaýlardy taǵy ańdyp otyrady. Qalmaqtar kelse, aýyr jartasty laqtyryp qap, qyra beredi. Aqyry qartaıǵanda taýdyń beline batyr tereń or qazady da, ózi alyp jartasty kótergen boıy sheginip, sol orǵa qulap ketedi. Al salmaqty alyp shoqy alyp batyrdy máńgilik basyp qalady. Qazirgi Jasybaı taýy – sol».
Kelesi bir mıfte Jasybaı batyrdyń mingen tulpary ıesi qaza bolǵanyn bilgen soń, qaıǵydan qapalanyp, kól jaǵasyndaǵy taýǵa órmelep bara jatyp, tas bop qatyp qalǵan desedi. Jasybaı kóliniń jaǵasyndaǵy Atbas shoqysy osylaı paıda bolǵan-mys.
Rasymen, kólge tónip turǵan qaraǵaı jaldy qııa shoqy taýǵa órmelegen jýan moıyn attyń bas músinine uqsas. Batyrdyń minip júrgen tulpary mundaı iri bolǵanda óziniń de erekshe alyp bolǵandyǵyna shák keltirmeısiń. Al Jasybaı kóli týraly mynadaı mıf bar:
«Batyr jeti basty jalmaýyzben arpalysyp, kózin joıyp, týǵan jerine jeńispen oralady. О́zi de shóldep, sharshaıdy, aty da qatalap shóldeıdi. Batyr taý qoınaýyndaǵy saıdy shuńqyraıtyp qazyp, sý shyǵarmaq bolady. Shyńyraýdan shym-shym qaınap shyqqan bulaq kózi degeniń alyp batyr úshin oımaqpen sý ishkendeı mardymsyz bolary sózsiz, al aty da shólden ábden qatalap tur. Sol sebepten batyr tumanyń kózin arshyp, balýan saýsaqtarymen kesek tastardy ári-beri laqtyra beredi. Bir zamanda arshylǵan bulaq aıdyny keńip, shalqar kólge aınalady. Batyr atyn sýarǵaly qarasa, ol áldeqashan tasqa aınalyp, qatyp qalǵan eken. Kólge tónip turǵan Atbasy shoqysy osylaısha paıda bolady».
Qoryta aıtqanda, jaǵyrapııalyq nysandardyń paıda bolýyn baıandaıtyn qazaq mıfteri keıingi zamandarda, naqtyraq aıtqanda, jońǵar shapqynshylyǵy kezeńinde tarıhı sıkldenýden ótip, otanshyldyq sarynmen árlene túsken. Ǵylymda qazaq eposy jońǵarǵa qarsy júrgizilgen shaıqas kezeńinde tarıhı jınaqtaýdan qaıta ótip, tutastanyp, patrıottyq rýhqa qyzmet etkendigi jan-jaqty dáleldengen bolatyn. Rýhanı bul serpindi qubylystan mıfterdiń de syrtqary qalmaǵany baıqalady.
Aqedil Toıshanuly,
folklortanýshy ǵalym
