ARKTIKANYŃ AIаZY ALTAIǴA BAÝYR BASYP ALDY

Osylaı dep aıtýǵa týra kelip tur. Mamandyǵymyz jýrnalıst bolǵan soń saparǵa jıi shyǵýǵa týra keledi. О́kinishke qaraı, bıyl tusaýly attaı bolyp issapar tek túske engendeı. Dál bıylǵydaı uzaqqa sozylǵan (jeltoqsannan beri) keı kúnderi túnde 41 gradýsqa deıin jetken Arktıkanyń qatty aıazy tabandap on bes kúnge deıin jyljymaı turyp alǵan sýyqty jıyrma-otyz jyldan beri kezdes­tire qoıǵan joqpyz desek, eshkim daý­lasa qoımas. Altaıdyń arqy­raǵan aqshunaq aıazy sál synyp, О́r Altaıdyń tórindegi Katonqaraǵaı aýdanyna sapar shegýdi uıǵardyq. Bıik taýlar jan-jaǵyna tákap­parlana qaraıtyndaı. Oblystyq keńestiń depýtaty, esimi elge belgili syıly azamat Temirbek Isabaev osy­dan alty-jeti jyl buryn “О́s­kemen-Zyrıan-Úlken Naryn-Ka­ton­qaraǵaı-Rahman qaınary” res­pýb­lıkalyq trassasyna Severnyı de­gen eldi meken arqyly 46 shaqy­rym­dyq tóte joldy salyp tasta­ǵan. Jol salýdyń sheberi shynynda da sapaǵa qatty kóńil bólgen eken, osy ýaqytqa deıin asfalttyń mur­ty qısaımastan sol tep-tegis qalpy jatyr. Alaıda, qalyń qar kóp jerdi basyp qalǵan. Jol boıyndaǵy bı­ik­tigi tórt-bes metrlik omby qatty bo­ran soǵa qalsa basyp qalatyn tú­ri bar. Severnyıdan asa bere “Abaı­lańyz: qar kóshkini júretin jer” degen taqtaıshany kórdik. Zyrıan qalasyna jetkenshe osyndaı bir­neshe qaýipti beketter bar kórinedi. Zyrıan qalasynda jantalasqan halyq. Qoldaryna kúrekterin ustap alǵan aýla qyzmetkerleri qardy arshyp jatyr. Zyrıan aýdanynyń ákimi Rymhan Mýsın bıyl qar mólsheriniń jyldaǵydan úsh-tórt ese kóp túskenin tilge tıek etti. Qar tazalaýǵa bıýdjetten arnaıy qarjy bólinbeıdi. Birdi-birge jalǵas­tyryp, tuıyqtan shyǵyp jatyrmyz, deıdi aýdan ákimi. Zyrıan qalasynan 25 shaqyrym jerdegi Bogatyrev degen aýylǵa atbasyn burdyq. Bul jerde Grehov kenishin ashqan ataqty geolog Anatolıı Fedorovıch Kýd­rıav­sev degen qarııa turady. Sol kisige sálemdesip, qala bolashaǵy, ken qorynyń qansha jylǵa jetetini jaıly derek almaqpyz. KSRO Memlekettik syılyǵy­nyń laýreaty A.Kýdrıavsevtiń úıine jetý ońaıǵa túspedi. Bir-eki jerde “Djıp” qardan shyǵa almaı batyp ta qaldy. Qart geolog bizdi jyly qarsy aldy. “Dál bıylǵydaı qys­ty shırek ǵasyrdaı kórmeppiz. О́tken kúzde de jaýyn-shashyn mol bolyp, astyqty áreń jınap aldyq. Bıyl da aman­shy­lyq bolsa, ylǵal mol, demek, mol­shylyq bola ma degen úmit bar, dep qarııa aǵynan jaryldy. Endigi baǵytymyz – Katon­qa­raǵaı aýdany. Jol-jónekeı qalyń qardy burqyratyp aspanǵa atyp ke­le jatqan eki “onohany” jolyq­tyrdyq. Alyp traktor bıiktigi bes-alty metr qardy buıym kórmeı, alysqa laqtyryp tastaıdy. Úsh-tórt jerdi qar basyp qalypty. Uz­aq turǵan joqpyz, tez óte shyqtyq. Úlken Naryn aýyly da qalyń qardan tazalanǵan, tipti kóshe­ler­degi plıta men asfalt jarqyrap kórinip jatyr. Aýdan ákimi Serik Zaınýldın ár ujymda, mekemede sen­bilik uıymdastyrylyp turaty­nyn aıtty. Zeınetkerler de qar tazalaǵany úshin kók tıyn talap etpeıdi. О́z aýyldarynyń tazalyǵy úshin eńbek etetini kórinip-aq tur. Katonqaraǵaı aýylynda kóp ister tyndyrylyp jatyr. Aýrýhana qurylysy aıaqtalyp qalǵan. T.Isa­baevtyń pantymen emdeıtin shı­pa­jaıy búgin-erteń ashylmaq. “Qa­rataı” degen saıabaqqa ótken kúzde úsh júz túp shyrsha otyrǵyzy­lyp­ty. Mektep pen bala baqshalar aý­la­lary da tap-taza, kóz súısindiredi. – Osydan eki-úsh kún buryn aýa temperatýrasy túnde – 45 gra­dýsqa jetti. Oblys ákimi B.Sapar­baev tótenshe jaǵdaılar jónindegi shtab qurǵan. Oǵan oblys ákiminiń orynbasary S.Táýkebaev jetek­shi­lik etedi. Ol kisi bizge birneshe ret kelip, jumyspen tanysyp qaıtty. Qazir kúndiz-túni tehnıka qyraǵy kúzette, ras, keı kezde birneshe sa­ǵatqa joldyń jabylyp qalatyny bar, – dep aýdan ákimi S.Zaınýl­dın jaǵdaıdan habardar etti. Qaıtar jolda da qar tazalap jatqan birneshe tehnıkany kórdik. “Mine, Arktıkanyń aıazy Altaıǵa saǵyndyrmaı taǵy kelip jetti. Búgin, ıaǵnı segizinshi aqpanda О́skemende túnde aýa temperatýrasy – 41-di kórsetip turdy. Soltústik aýdandarda – 47 gradýsqa deıin jetken. Búgin qaladaǵy, aýdan­dar­daǵy barlyq mek­tepter men ká­sip­tik oqý oryndaryn­da, lıseılerde, tipti joǵary oqý or­yndarynyń barlyq kýrs stýdentteri úshin sabaq bolmaı qaldy. Bizdiń esepteýimiz boıynsha shákirtter kem degende jar­­ty aıǵa jýyq sabaqtan qalǵan sııaq­ty. Oblystyq bilim berý de­par­tamenti bastyǵynyń oryn­ba­sa­ry Dý­manǵazy Arǵynǵazınniń aı­týyn­sha, mektepter sabaq baǵdar­lamasyn tolyqtyryp, oqyp jat­qan syńaıly. Iá, Altaıda bıyl qys qatty. “О́skemen-Almaty”, “Omby-Maı­qap­shaǵaı” respýblıkalyq deńgeı­degi joldar sońǵy eki-úsh aıda qa­lyń qar men burqasynnyń sald­a­rynan birneshe ret jabylyp, ar­tynan ashylǵan. Munda da jol tazalaýshy mekemelerdiń qajyrly eńbegin atap ótken oryndy. Keshe túnde tótenshe jaǵdaılar jónindegi basqarmada qyzmet etetin Aman­gel­di degen azamat habarlasyp, ae­ro­mobıl qyzmetiniń “Aıagóz-Aqsýat” trassasynda jolda qamalyp qalǵan eki avtobýstyń jolaýshylaryn aman-esen qutqarǵanyn habarlady. Aqpan aıy da aıazdy bolatyn syńaıly. Ońdasyn ELÝBAI, О́skemen. SÝYQTAN SAQTANǴAN JО́N Qazaqstanda kún sýytyp tur. Respýblıka boıynsha aýa raıy­nyń aqpan aıyna arnalǵan bol­jamyna sáıkes, ortasha aýa tem­pe­ratýrasy – 20 gradýs. Ońtús­tik-shyǵys, soltústik aımaqtarda kúnniń kúrt sýytýyna baılanys­ty eskertýler jasalýda. Sondyq­tan kútpegen jerden kelýi múmkin aıazǵa daıyn bolǵan jón. Saqtyq tanytpasańyz, úsikke shaldyǵý, sýyq tııý, tipti sýyqtan bolatyn allergııaǵa da shaldyǵý qıyn emes. Deni saý adamnyń ortasha tem­peratýrasy 36,6 gradýsty qurasa, temperatýranyń tipti azdaǵan ózgerisi de adam úshin aıtarlyqtaı jaısyzdyqtar týdyrady. Adamdar kóshede ǵana emes, úı men keńse­lerde otyryp-aq jaýrap qalýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda sýyq­tan qalaı qorǵanyp, jyly júrý úshin ne isteý kerektigin bilgen jón. Kún qatty sýytyp, aıaz urǵan kezde denege jabysyp turatyn tar kıimder kııýge áste bol­maı­dy. Mundaı kıim qan aınalymyn baıaýlatyp adam aǵzasy jyldam tonady. Sondaı-aq, qún sýyqta araq iship “boı qyzdyratyndar” da qatty qatelesedi. О́ıtkeni, spırttik ishimdiktiń áserinen qan tamyrlary keńeıip, sonyń sal­dary­nan adam aǵzasy jylýynan tez aıyrylady. Temeki shekseńiz de qan aınalymy baıaýlap, qol-aıaǵyńyzǵa jylý men ottegi jetispeı qalady eken. Sýyqtan qorǵaný úshin birneshe qabat kıim kıińiz. Qabat-qabat kıimniń ara­synda qalatyn aýa denedegi jylý­dy saqtap qalýǵa kómek­tesedi. Mamandardyń pikirinshe, aıazdy kúni tońyp qalmas úshin jyly kıinip qana qoımaı, durys tamaqtaný da kerek. Bizdiń halqy­myz ádette, qysta ystyq sorpa men et jep, kóje iship úırengen. Mamandardyń aıtýynsha, bul óte durys. Kún sýyqta dıeta ustaǵan orynsyz. О́ıtkeni, bizge belgili dıetalardyń deni aýa raıy jumsaq elderde oılap tabylǵan. Al qaharly qysta adam aǵzasyn­daǵy energııanyń kóbi deneni jylytýǵa jumsalady, sondyqtan, kúndelikti as mázirinde maı men proteınniń mol bolǵany jón. Mundaı taǵamdar jylý berip qana qoımaı, asqazan-ishek, júrek-qan tamyry júıeleriniń jumysyna qajetti maıly qysh­qyl­darmen qamtamasyz etedi. Aýa raıy kúrt sýytqan kúnderi sút ónimderin azaıtqan durys. О́ıt­keni, sút quramyndaǵy qyshqyl­dar aǵzany sýytatyn qasıetke ıe. Qala bazarlarynda qysta qaptap ketetin apelsın men mandarın de adam denesindegi jylýdy tar­typ alady. Al sýsyndarǵa kel­sek, qysta qara shaı ishken durys. Onyń adam boıyn jylytatyn qabileti kók shaıdan da joǵary. Aıazdy kúnderi abaı bolyńyzdar! Serik BEISEMBEKOV, Astanadaǵy TJD “Almaty” aýdandyq TJB qyzmetkeri.