Buryndary úlkender jastyq shaǵy týraly áńgime aıta qalsa Qudaıǵa shúkir, el qatarly adal eńbek ettik, bireýdiń ala jibin attaǵan joqpyz, ar-uıatymyzǵa kir juqtyrǵan emespiz, júrgen jerimizde syıly boldyq, dep ótken shaǵyn maqtanyshpen eske alatyn. Sóıtip qatarlaryńnan qalmaı tııanaqty eńbek etseńder jaman bolmaısyńdar dep sózderiniń sońyn jastarǵa úlgi-ónege kórsetýmen aıaqtaıtyn. Bul keshegi, bizdiń paıymdaýymyzsha, ker ketken keńestik zamanda aıtylatyn áńgime-keptiń bir parasy edi. Bir qyzyǵy, ózimiz jarysa jamandap tastaǵan sol zamanda ómir súrgender ózderi adal eńbek etip qana qoımaı, keıingi urpaqqa da aqyl-keńesterin aıtyp, kerek kezde jón-joba siltep otyratyn. Ol az deseńiz, soǵys jáne eńbek ardagerleri ara-tura mektep oqýshylarymen arnaıy kezdesýler ótkizip, bastarynan ótkergen qıyn-qystaý kezeńder týraly kósile baıandap, óskeleń býyndy ómirde kezdesip turatyn qıyndyqtarǵa moıymaýǵa úndep, tárbıe isine de ózderiniń úlesterin qosa júretin. Munyń ózi jastardy patrıottyq rýhta tárbıeleýde taptyrmas tásil de bolatyn. О́zimiz mektepte oqyp júrgen jyldarda sondaı kezdesýlerdiń talaıyna qatystyq ta.
Al qazir she? Jan-jaǵyńa qulaq túrip tyńdaı qalsań búginde kól-kósir is tyndyrǵan kósem de kóp, sheshile sóıleıtin sheshen de kóp. Biraq solar jelkildep ósip kele jatqan jas býynǵa ónegeli isterimen, sanany silkinter sózderimen úlgi kórsete alyp júr me? Álde árqaısysy óz bastarynyń qamymen álek bolyp, bolashaq týraly oılaýǵa murshalary bolmaı jatyr ma? Qalaı degende de, oqý oryndarynyń olqylyǵy ma, bolmasa basqa bir sebep bar ma, áıteýir sońǵy jyldary qart kisiler mektepterde nemese basqa da bir qoǵamdyq oryndarda bolyp, jastarmen kezdesý ótkizipti, sóıtip ómirde kórgen-túıgenderin aıtyp, mol tájirıbelerimen bólisipti degendi estı qoımaımyz. Onyń esesin bálenshe bálen jasqa tolýyna baılanysty kesh ótkizip, onyń ıyǵyna shapan jabyldy, bálenshe kitabynyń tusaýkeserin jasapty, bálen aqsaqalǵa bálen aýdannyń qurmetti azamaty ataǵy berilipti degen sııaqty áńgimeler áldeqaıda jıi estiledi. Zamannyń keńdiginen be, álde, múmkindigin, tamyr-tanystaryn paıdalanyp árkimniń oıyna ne kelse sony isteýine keńinen jol berilýinen be, áıteýir búginginiń adamdary óz bastarymen ózderi álek. Bireýler baılyq qýsa, bireýler ataq-mansap qýyp júr. Balasyna bedeldi qyzmet taýyp berý úshin bettiń aryn bes túıip júrgender óz aldyna bir tóbe. Jasy jetpisten asyp, seksenge taıanǵanda toılarǵa baryp, nemerelerimen qatar bala-shaǵamen qosylyp sheık, tvıst sııaqty oıqy-shoıqy bılerdi bılep, sekirip-qarǵyp júrgen shaldarymyz qanshama?..
Baıaǵyda qazaq qoǵamynda el ishinde joq jerden janjal shyǵarǵan tentekti de, súıekke tańba salatyndaı uıatty isterge barǵan kórgensizderdi de aqsaqaldar jónge salyp, tyıyp otyrǵan. О́ıtkeni ol ýaqyttarda úlkenderdiń halyq aldynda zor bedeli bolǵan, sondyqtan kópshilik te olardyń aıtqandaryn eki etpeı oryndaǵan.
Búginde jastar úlkenderdi tyńdaýdan qalyp barady. Bul ne sonda, úlkenderden bedeldiń ketkenin bildire me, álde qazirgi zamanǵy jastardyń tyńdaýsyz bolyp bara jatqanynyń aıǵaǵy ma? Eger jastarymyz tyńdaýsyz bolsa, bálkim ol úshin de der kezinde olarǵa úlgi-ónege kórsete almaǵan úlkender kináli shyǵar? О́ıtkeni «Aldyńǵy arba qalaı júrse, sońǵy arba sonyń izimen júredi» degen sóz de bar emes pe? Alda-jalda «aldyńǵy arbamyz» teris jolǵa túsip ketken bolsa qaıtpekpiz?
Búginde eńbekke degen kózqarastyń túbegeıli ózgergenin eshkim de joqqa shyǵara qoımas dep oılaımyn. О́zime de, ózgege de azdap bolsa da paıdamdy tıgizeıin dep shyn yqylaspen jumys istep júrgen adamdy kezdestirý qazirgideı shaqta óte qıyn. Eger qandaı da bir áreket etip júrgender bar bolsa, olardyń da oılaǵandary adal eńbek emes, áıteýir bir paıda tabý, zamanaýı tilmen aıtqanda – bıznes. Unasyn-unamasyn, qazirgi «arbanyń» betalysy osyndaı. Sondyqtan da aýyl sharýashylyǵynda jumys isteıtin adam joq, mal baǵatyn adam joq, tehnıka tilin biletin maman joq degen sııaqty dabylǵa bergisiz daýystar ár jer-ár jerden barǵan saıyn qattyraq estilýde. Jaǵdaı osylaı jalǵasa beretin bolsa erteńgi kúnimizdiń ne bolaryn bir Alla ǵana biledi.
«Jaqsy adam qartaısa kókiregi toly hat bolar, jaman adam qartaısa byqsyp janǵan ot bolar» degen ulǵatty sóz bar. Zamannyń aǵymyna, oryn alyp jatqan ahýaldarǵa qaraı otyryp, ertedegi ata-babalarymyz sııaqty ótken ómir týraly áńgime qozǵaýǵa týra kelip jatsa, bizder ne aıtar ala ekenbiz degen ekiudaı oı da qylań bermeı qalmaıdy. Adal eńbek ettik, atymyzǵa kir juqtyrǵan joqpyz, qolymyz taza dep aıta alar ma ekenbiz, sirá.
Sonymen, «aıtýshyń» qandaı aǵaıyn?..
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
